ميللەنيال اتا-انا, زۋمەر بالا: قالاي ءتىل تابىسامىز؟

قىزىلوردالىق كوپبالالى انا اسەل ابزال بۇگىنگى اتا-انالار مەن بالالاردىڭ اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك تەك جاس ايىرماشىلىعىندا ەمەس, ەكى بولەك ءداۋىردىڭ توعىسۋىندا ەكەنىن ايتادى.

ء«بىز, ميللەنيالدار, دالادا ويناپ, كىتاپ وقىپ وسكەن بۋىن بولساق, ءبىزدىڭ زۋمەر بالالارىمىز – كوزىن اشقالى ينتەرنەتتى كورگەن تسيفرلىق زاماننىڭ پەرزەنتتەرى. سوندىقتان باياعى ء«بىزدىڭ ۋاقىتىمىزدا بىلاي ەدى» دەگەن سالىستىرۋ مەن بۇيرىق بەرۋ ءادىسى قازىر مۇلدەم جۇمىس ىستەمەيدى. زۋمەرلەر وتە ەركىن, ءوز قۇقىعىن جاقسى بىلەدى جانە تەك دالەلدى ءۋاج بەن شىنايىلىققا عانا باعىنادى», دەيدى ول. 

كەيىپكەرىمىز ءوز تاجىريبەسىن العا تارتىپ, بالانىڭ بارىنە بىردەي قاراۋعا بولمايتىنىن, ارقايسىسىنىڭ مىنەزىنە قاراي بولەك ءتاسىل تابۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.

«بالا اينا سياقتى, ۇلكەندەردەن نە كورسە, سونى قايتالايدى. سول سەبەپتى, زۋمەر بالامەن ءتىل تابىسۋ ءۇشىن الدىمەن ولاردى ەمەس, بالامەن بىرگە ءوزىمىزدى تاربيەلەپ, مىنەزىمىز بەن ادەتتەرىمىزدى قولعا الۋىمىز قاجەت. زامانعا ساي البىرت, ايتقانىنان قايتپايتىن بالانى دۇرىس باعىتتاي بىلسەك, ولار بولاشاقتا ءوز جولىن تاباتىن مىقتى تۇلعا بولىپ شىعادى», دەيدى اسەل ابزال.

ميللەنيالدار مەن زۋمەرلەر ءداستۇرلى جۇمىس فورماتىن وزگەرتۋگە بەيىلدى

ال استانالىق كوپبالالى انا نۇرگۇل ۇسەنوۆا بالا تاربيەسىندە اتا-بابا تاجىريبەسىنەن ارتىعى جوق ەكەنىن ايتادى.

«بۇل قازىرگى زاماننىڭ ۇلكەن وزگەرىسى. بۇگىنگى بالالار ەركىندىكتى سۇيەدى. ءبىر جاعىنان بۇل دا دۇرىس شىعار؟! ەركىن ادام ءوز ويىن جەتكىزە بىلەدى. ال ءبىز اتا-انامىزدىڭ «ۇستاما, تيمە, ۇيات, وبال بولادى» دەگەن تاربيەسىمەن وستىك. بىراق جامان بولمادىق. كوپ جاعدايدا شەكتەۋ قويىلدى. ءالى كۇنگە دەيىن جالتاقتايمىز. جالپى ءبىزدىڭ اتا-بابامىز بالا تاربيەسى تۋرالى مىقتى ايتىپ كەتكەن. بالانى «بەس جاسقا دەيىن حانداي كور, 5 جاستان كەيىن قۇلداي جۇمسا» دەمەكشى, تارتىپكە يىلگەن بالا جامان بولمايدى», دەيدى اتا-انا نۇرگۇل ۇسەنوۆا.

بۋمەر, ميللەنيال, زۋمەر تەرمينى نەنى بىلدىرەدى؟

• بۋمەرلەر (Baby Boomers) – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن (شامامەن 1946-1964 جىلدارى) تۋ كورسەتكىشى كۇرت وسكەن كەزەڭدە دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاق. «Baby boom» («نارەستەلەر بۋمى») تەرمينى العاش رەت 1950-جىلدارى اقش-تا قولدانىلا باستادى.
• ح بۋىنى (Generation X) – بۇل 1965-1980 جىلدارى تۋعان ۇرپاق. ولاردىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – تاۋەلسىزدىككە بەيىم جانە ءوز كۇشىنە سەنۋگە داعدىلانعان, جۇمىس پەن جەكە ءومىر اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتايدى, انالوگتىق داۋىردەن تسيفرلىق داۋىرگە وتكەن ۇرپاق, تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەنىمەن, بالالىق شاعى ينتەرنەتسىز وتكەن, تۇراقتىلىق پەن كاسىبي تاجىريبەنى جوعارى باعالايدى.
• ميللەنيالدار (Millennials) – شامامەن 1981-1996 جىلدارى تۋعاندار. بۇل اتاۋدى امەريكالىق زەرتتەۋشىلەر ۋيليام شتراۋس پەن نيل حاۋ 1990-جىلدارى كەڭىنەن تانىمال ەتتى. ولار جاڭا مىڭجىلدىققا اياق باسقان جاستاردى «ميللەنيالدار» دەپ اتاعان.
• زۋمەرلەر (Zoomers نەمەسە Generation Z) – شامامەن 1997-2012 جىلدارى تۋعان ۇرپاق. رەسمي اتاۋى – Generation Z. «زۋمەر» ءسوزى كەيىنىرەك ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە «بۋمەر» سوزىنە ۇيقاستىرىپ بەيرەسمي تۇردە پايدا بولدى.
• الفا بۋىنى (Generation Alpha) – شامامەن 2010-2012 جىلدان باستاپ 2024-2025 جىلدارعا دەيىن تۋعان ۇرپاق. كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر بۇل بۋىننىڭ باستالۋىن 2010 جىلدان الادى, بىراق كەيبىر دەرەككوزدەر 2013 جىلدان باستايدى. ولاردىڭ الدىڭعى بۋىننان ەرەكشەلىگى – تولىقتاي تسيفرلىق ورتادا ءوسىپ كەلەدى, سمارتفوندار, پلانشەتتەر, جاساندى ينتەللەكت جانە ينتەرنەت ولاردىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگى, ونلاين ءبىلىم بەرۋ مەن تسيفرلىق كونتەنتكە ەرتە جاستان قول جەتكىزىپ, تەحنولوگيالاردى وتە تابيعي قابىلدايدى, ويتكەنى ولار ءۇشىن بۇل جاڭالىق ەمەس, قالىپتى ورتا.

ءادىل احمەت: جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا الاڭدايمىن

ماماندار كەڭەسى؟

پسيحولوگ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى بالالاردى تاربيەلەۋدە بۇرىنعى تاسىلدەردەن وزگەشە كوزقاراستى تالاپ ەتەدى.

پسيحولوگ ايجان ادىلباەۆا قازىرگى ءجاسوسپىرىم تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلاتىنىن, ءوز پىكىرىن قورعاپ, ەرەسەكتەردىڭ باقىلاۋىن شەكتەۋ رەتىندە قابىلدايتىنىن ايتادى. سوندىقتان تاربيەدە قاتاڭ باقىلاۋدان گورى سەنىمدى قارىم-قاتىناس قۇرۋ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى.

«تاربيەدە امبەباپ دايىن رەتسەپت جوق. ءار بالا ەرەكشە. ەڭ قىزىعى, بالالاردىڭ ءوزى اتا-اناسىنا ولارمەن قالاي ءتىل تابىسۋعا بولاتىنى جونىندە كۇن سايىن بەلگى بەرىپ وتىرادى. ەگەر اتا-انا بالاسىنىڭ مىنەزىن, قاجەتتىلىكتەرىن جانە ەموتسيالارىن بايقاپ ۇيرەنسە, كوپ سۇراقتىڭ جاۋابىن سول قارىم-قاتىناستىڭ وزىنەن تابا الادى. كوپ اتا-انا بالاسىمەن «دوس بولۋعا» تىرىسادى. الايدا اتا-انا تولىقتاي دوسقا اينالماۋى كەرەك. دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ ەلەمەنتتەرى – اشىقتىق, قۇرمەت جانە تىڭداي ءبىلۋ ماڭىزدى بولعانىمەن, اتا-انا ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن ساقتاۋى قاجەت. بالاعا قاۋىپسىز شەكارالار قويۋ, قۇندىلىقتاردى جەتكىزۋ جانە قاجەت كەزدە باعىت بەرۋ – اتا-انانىڭ نەگىزگى مىندەتى», دەيدى ايجان ادىلباەۆا.

ماماننىڭ ايتۋىنشا, جاسوسپىرىممەن ءتىل تابىسۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى – وعان باعا بەرمەي تىڭداۋ. كوپ جاعدايدا بالالار كەڭەس سۇرامايدى, ولاردى تۇسىنگەنىن قالايدى. سوندىقتان اڭگىمەنى «سەن قاتەلەسىپ تۇرسىڭ» دەگەننەن ەمەس, «مەن سەنى تۇسىنگىم كەلەدى» دەگەن ۇستانىمنان باستاۋ ماڭىزدى.

«قازىرگى ۋاقىتتا تاربيەنىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار. ەگەر بۇرىن بالا ءوز ورتاسىنا كوڭىلى تولماسا, ونىڭ تاڭداۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولسا, بۇگىندە ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ول وزىنە ۇنايتىن كەز كەلگەن ورتانى وڭاي تابا الادى. اتا-اناسىمەن, سىنىپتاستارىمەن نەمەسە باۋىرلارىمەن قارىم-قاتىناسىندا قيىندىق تۋىنداعان جاعدايدا, ءجاسوسپىرىم ۆيرتۋالدى كەڭىستىكتەن ءوزىن قابىلدايتىن قاۋىمداستىق ىزدەۋى مۇمكىن. الايدا ول ورتادا ءاردايىم نيەتى دۇرىس ادامدار بولا بەرمەيدى. سوندىقتان قازىرگى اتا-انالار ءۇشىن بالانىڭ ونلاين ومىرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋ, ونىڭ كىمدەرمەن ارالاساتىنىن ءبىلۋ جانە سەنىمدى قارىم-قاتىناستى ساقتاۋ بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى», دەدى پسيحولوگ.

ۇرپاق قاۋىپسىزدىگى – باستى نازاردا

ايجان ادىلباەۆا دا بابالارىمىزدىڭ «بالانى بەس جاسقا دەيىن پاتشاڭداي كور» دەگەن ناقىلىن قولدايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ناقىلدىڭ استارىندا بالانىڭ ءار دامۋ كەزەڭىنە ساي قارىم-قاتىناس ءتاسىلىن وزگەرتۋ قاجەتتىلىگى جاتىر.

«شىن مانىندە, قازىرگى زاماننىڭ بالاسى دا, بۇرىنعى زاماننىڭ بالاسى دا دامۋ زاڭدىلىقتارى جاعىنان كوپ وزگەرگەن جوق. وزگەرگەن نارسە – ءومىر ءسۇرۋ ورتاسى مەن قارىم-قاتىناس فورماتى. سوندىقتان اتا-انالار ءۇشىن بالانىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىن ءتۇسىنۋ وتە ماڭىزدى. مۇنى جاس ەرەكشەلىك پسيحولوگياسى دا راستايدى. سونىمەن قاتار يسلام داستۇرىندە دە بالا تاربيەسىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن قاراۋ قاعيداسى بار. ياعني ءار جاستا بالانىڭ قاجەتتىلىگى, جاۋاپكەرشىلىگى مەن اتا-انادان كۇتەتىن قولداۋى وزگەرەدى. بالاعا جاسىنا ساي جاۋاپكەرشىلىك بەرۋ, ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك جاساۋ جانە ونىڭ قولىنان كەلەتىن ىستەرگە سەنىم ارتۋ – بالانىڭ وزىنە دەگەن سەنىمىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى جولدارىنىڭ ءبىرى. ءوز مۇمكىندىگىن سەزىنگەن بالا اتا-اناسىمەن دە اشىق قارىم-قاتىناس ورناتادى. ال سەنىمگە نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناس بالامەن ءتىل تابىسۋدىڭ ەڭ بەرىك ىرگەتاسى بولىپ قالا بەرەدى», دەيدى مامان.

بالا تاربيەسى – بارشاعا ورتاق جاۋاپكەرشىلىك

پسيحولوگ انارگۇل يبرايىمبەكوۆا ەكى ءداۋىردىڭ ۇرپاقتارى قالاي ءتىل تابىسۋ كەرەگىن 5 بولىككە ءبولدى.

• تىڭداۋدى ۇيرەنۋ. بالا سويلەگەن كەزدە بىردەن اقىل ايتۋعا نەمەسە سىناۋعا اسىقپاۋ. الدىمەن ونىڭ ويىن تولىق تىڭداپ الۋ قاجەت.
• سەزىمىن جوققا شىعارماۋ «بۇل تۇك ەمەس», «بوس نارسە ءۇشىن جىلايسىڭ» دەگەن سوزدەر بالانىڭ تۇيىقتالۋىنا, سەنىمنىڭ جوعالۋىنا اكەلەدى.
• قىزىعۋشىلىعىنا قۇرمەتپەن قاراۋ. ويىن, بلوگ, الەۋمەتتىك جەلى نەمەسە جاڭا ترەندتەر ميللەنيال اتا-اناعا تۇسىنىكسىز بولۋى مۇمكىن. بىراق ولار بالانىڭ ءومىرىنىڭ ماڭىزدى بولىگى ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.
• بۇيرىقتان گورى ديالوگ قۇرۋ ماڭىزدى. «سەبەبى مەن ايتتىم!» دەگەننەن گورى, بىرگە تالقىلاۋ تيىمدىرەك.
• بالاعا اتا-انا ۇلگى بولۋ ماڭىزدى. بالادان تەلەفوندى از قولدانۋدى تالاپ ەتىپ, ءوزىڭىز ۇنەمى ەكرانعا قاراپ وتىرساڭىز, ءسوزدىڭ اسەرى ازايادى.

«جاسوسپىرىمدەر مەن بالالارعا ەڭ قاجەت نارسە – ءمىنسىز اتا-انا ەمەس, تۇسىنۋگە تىرىساتىن اتا-انا. بالاڭىزبەن دوستاسۋ مىندەتتى ەمەس, بىراق سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ ماڭىزدى. ەگەر بالا قاتەلەسكەن كەزدە دە سىزگە كەلىپ سىرىن ايتا السا, وندا اراداعى بايلانىس مىقتى دەگەن ءسوز. ەڭ باستىسى – ۇرپاقتار ايىرماشىلىعىن ماسەلە رەتىندە ەمەس, ءبىر-بىرىنەن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك رەتىندە قابىلداۋ. سوندا ميللەنيال اتا-انا مەن زۋمەر بالا اراسىنداعى كوپىر بەرىك بولادى», دەدى پسيحولوگ.

بالا تاربيەسى: اتا-انا نەگە الاڭدايدى؟

ماماندار بۇگىنگى تاربيەنىڭ باستى قاعيداسى – باقىلاۋدان سەنىمگە, بۇيرىقتان ديالوگقا كوشۋ ەكەنىن ايتىپ, قازىرگى كۇننىڭ بالالارى ءوز پىكىرىنىڭ ەستىلگەنىن, سەزىمدەرىنىڭ قۇرمەتتەلگەنىن قالايتىنىن جەتكىزدى.