– بەرىك نوعاي ۇلى, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ كىرىسپە بولىمىندە زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتى ەرەكشە اتالادى. وسىعان كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز.
– وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداۋىندا جاريالانعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما 2022 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتى كەشەندى جاڭعىرتۋدىڭ زاڭدى جالعاسى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بيىل 15 ناۋرىزدا وتەتىن جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ازاماتتاردىڭ ەرىك-جىگەرىنە ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇش بەرە وتىرىپ, نەگىزگى زاڭ جوباسى ماقۇلدانعان جاعدايدا ەل تاريحىندا جاڭا كەزەڭنىڭ باستالۋىنا جول اشادى ءارى كونستيتۋتسيانىڭ حالىقتىق سيپاتىن ايقىنداي تۇسەدى.
وسى سۇحباتقا دايىندالۋ بارىسىندا بىرقاتار مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالارىن زەردەلەدىم. ولاردىڭ كىرىسپە بولىمدەرىندە ەلدىڭ يدەولوگيالىق نەگىزىن ايقىندايتىن, ساياسي كەلبەتىن سيپاتتايتىن, تاريحي دامۋ جولى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ ۇلتتىق ءتۇپ-تامىرىن كورسەتەتىن, قازىرگى جانە بولاشاقتاعى باستى قاعيداتتارىن بەلگىلەيتىن ءتۇيىندى فاكتورلار ەرەكشە اتالىپ وتەدى. دەمەك, كىرىسپە ءبولىم – كونستيتۋتسيانىڭ ايناسى ءارى ونىڭ يدەولوگيالىق باستاۋى, جالپىۇلتتىق وي-تۇجىرىمنىڭ قاينار كوزى. كونستيتۋتسيانىڭ بارلىق قاعيداتتارى, نورمالارى مەن ەرەجەلەرى ءوز باستاۋىن كىرىسپە بولىمىنەن الادى.
ال ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ جوباسىنا كەلسەك, وندا ەلىمىزدىڭ قۇندىلىق باعدارلارى مەن ساياسي-قۇقىقتىق دامۋىنىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ستراتەگيالىق باعىتتارى ناقتى ايقىندالعان. جوبادا زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتى ەلىمىزدىڭ ءارى قاراي دامۋىنىڭ, ازاماتتارىمىز بەن قوعامىمىزدىڭ كۇندەلىكتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ىرگەتاسى رەتىندە بەكىتىلگەن.
بۇعان دەيىنگى سۇحباتتارىمدا زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتى دەگەنىمىز نە, ونىڭ ءمانى مەن مازمۇنى قانداي دەگەن ماسەلەلەرگە توقتالعان ەدىم. تاعى دا ايتا كەتەيىن, بۇل – مادەني, ادامگەرشىلىك, ەتيكالىق, وتباسىلىق, رۋحاني يدەالداردىڭ, كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەر مەن باسقا دا قۇندىلىقتاردىڭ مىزعىماستىعى. زاڭ مەن ءتارتىپ – تەك قۇقىقتىق ۇعىمدار ەمەس, قوعامىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى, قاۋىپسىزدىگى مەن وركەندەۋىن ايقىندايتىن ومىرلىك باعدارلار.
بۇل قاعيداتتى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ نە بەرەدى دەگەن سۇراققا كەلسەك, ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جانە وزگە دە اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرمەن قاتار زاڭ مەن ءتارتىپ يدەولوگەماسى مەملەكەت قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ بىرىنە اينالادى. ياعني مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولاردىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ كەز كەلگەن شەشىمى مەن ءىس-ارەكەتى وسى قاعيدامەن سۋسىندالۋى كەرەك. دەمەك, وسى قاعيدانىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە قۇقىق بۇزۋشىلىققا «مۇلدەم توزبەۋشىلىك» ۇستانىمى قۇقىقتىق ۇستەم دارەجەگە يە بولماق.
– كونستيتۋتسيا جوباسى جاڭالىقتارىنىڭ ءبىرى – زاڭ شىعارۋ بيلىگىن جۇزەگە اسىراتىن جاڭا وكىلەتتى ورگاننىڭ قۇرىلىمى مەن ونى قالىپتاستىرۋ ءتارتىبىنىڭ وزگەرۋى. بۇل جونىندە نە ويلايسىز؟
– قۇرىلتايدىڭ تاريحي تامىرى وتە تەرەڭدە جاتىر. بۇل تەرميننىڭ شىعۋ تەگى مەن «قۇرىلتاي» ءسوزىنىڭ ەتيمولوگيالىق مانىنە ءتيىستى سالا ماماندارى لايىقتى باعا بەرەدى دەپ ويلايمىن. مەن قۇقىقتىق تۇرعىدان, دالا زاڭدارى – ادەت-عۇرىپ جانە ءداستۇرلى ەرەجەلەرگە قىسقاشا توقتالعىم كەلەدى.
تاريحتا قۇرىلتاي جوعارى وكىلەتتى ورگان قىزمەتىن اتقارعان, حالىق بيلىگىن بىلدىرگەن, رۋلار مەن تايپالاردىڭ مۇددەسىن ورىنداي وتىرىپ, بيلەۋشىنى سايلاۋ, سوعىس جانە بىتىمگەرشىلىك ماسەلەلەرى, جايىلىمداردى ءبولۋ, كوشىپ-قونۋ شەكاراسىن ايقىنداۋ, ادەت-عۇرىپقا اينالىپ كەتكەن ەل اراسىنداعى قاتىناستاردى زاڭداستىرعان, سونداي-اق دالا زاڭدارى – ەرەجەلەردى بەكىتۋ سياقتى كوشپەلى حالىق ءومىرى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋمەن اينالىسقان. قۇرىلتايدا قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇقىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلى دالا زاڭدارى, سونىڭ ىشىندە «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «جەتى جارعى» بەكىتىلگەن. بۇل – تاريحي دەرەك.
بۇل تۋرالى ۇلتتىق قۇقىقتانۋ عىلىمىنىڭ پاتريارحى, اكادەميك سالىق زيمانوۆتىڭ «قازاقتىڭ اتا زاڭدارى» اتتى ون تومدىق ەڭبەگىندە كەڭىنەن باياندالعان. سونداي-اق قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇقىعىنىڭ تاريحىن زەرتتەگەن بەلگىلى عالىم-زاڭگەرلەر – تايىر كۇلتەلەەۆ, ساۆەلي فۋكس, ايدارات تاۋكەلەۆ, الەكساندر لەونتەۆ, باسقا دا زەرتتەۋشىلەر وكىلەتتى جينالىستىڭ دالا زاڭناماسىن قالىپتاستىرۋداعى ءرولىن اتاپ وتكەن. بۇل – ۇلى دالا مەن ونى مەكەندەگەن حالىقتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتى مەن ءداستۇرىنىڭ, تۇرمىس-سالتىنىڭ تاريحي-قۇقىقتىق تامىرى ەكەنىن بىلدىرەتىن باعا جەتپەس مۇراسى.
قازىرگى كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا ەلىمىزدىڭ جاڭا زاڭ شىعارۋشى ورگانى – قۇرىلتايدى قۇرۋى ۇلى دالادا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان حالىق وكىلەتتىگىن جاڭعىرتۋ. بۇل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلى دالادا بۇرىن بولعان مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارمەن تاريحي ساباقتاستىعىن بىلدىرەدى.
– باس قۇجات جوباسىنداعى ادام مەن ازامات قۇقىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن نىعايتۋعا باعىتتالعان قانداي جاڭا نورمالاردى اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
– وتە ماڭىزدى سۇراق. ەڭ الدىمەن ايتارىم, كونستيتۋتسيا – بۇل ازاماتتار, قوعام جانە مەملەكەت اراسىنداعى كەلىسىم. سوندىقتان كونستيتۋتسيادا ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى, بوستاندىقتارى مەن مىندەتتەرىنىڭ جۇيەسى ايقىندالىپ, جەكە تۇلعا, قوعام جانە مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداسۋ اۋماعى ناقتى بەلگىلەنەدى.
قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا دا, جاڭا جوبادا دا كەپىلدىكتەر توپتاماسى ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنا, ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىلەرگە جانە وزگە دە حالىقارالىق كونۆەنتسيالىق اكتىلەرگە تولىق سايكەس كەلەدى. جالپى, ادام ءومىرىن, ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ مەن كەپىلدىك بەرۋدىڭ باسىمدىعىن بەكىتەتىن نەگىزگى قاعيداتتار جوبا اياسىندا ساقتالىپ قانا قويماي, كۇشەيتىلەدى. ارينە, ءاربىر كونستيتۋتسيالىق قۇقىق جەكە-دارا تەرەڭ تالقىلاۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى شاعىن كولەمدى نورمادا تۇتاس قۇقىقتىق جۇيە قامتىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە تىكەلەي اسەر ەتەتىن بىرقاتار ماڭىزدى جاڭا نورمالارعا توقتالايىن.
ماسەلەن, كونستيتۋتسيا جوباسىنا سايكەس ءاربىر ادام ۇستالعان ساتتەن باستاپ ونىڭ بوستاندىعىن شەكتەۋ نەگىزدەرى مەن قۇقىقتارى تۇسىندىرىلەدى. العاش قاراعاندا بۇل قالىپتى جاعداي سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. الايدا ونىڭ ءمانى – ەگجەي-تەگجەيىندە. بۇل ەرەجە بىرقاتار سالانى قامتيدى. ادامدى قىلمىستىق نەمەسە اكىمشىلىك سوت وندىرىسىندە, كوشى-قون, كەدەن زاڭناماسىن, مەملەكەتتىك شەكارانى بۇزعاندا, جەكە باسىن انىقتاۋ ءۇشىن جانە باسقا دا جاعدايلاردا ۇستاۋى مۇمكىن. وسىنداي كەزدەردە ادامعا نە ءۇشىن ۇستالعانى, قانداي قۇقىقتارى بار ەكەنى, مىسالى, ءوزىن اشكەرەلەيتىن تۇسىنىك بەرۋدەن باس تارتۋ, ادۆوكات كومەگىن پايدالانۋ جانە باسقا قۇقىعى بار ەكەنى تۇسىندىرىلەدى. ەگەر ۇستالعان كەزدە ادامعا ونىڭ قۇقىقتارىن تۇسىندىرمەگەن بولسا, كەيىن ول ارەكەتتەر زاڭسىز دەپ تانىلۋى مۇمكىن.
كەلەسى ماسەلە, كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى جاڭا كونستيتۋتسيالىق مازمۇنعا يە بولادى. قازىرگى كونستيتۋتسيادا بۇل قاعيدات سوت بيلىگى تۋرالى بولىمدە تۇر, ال ەندىگى جوبا بويىنشا ول نەگىزگى قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار تۋرالى بولىمگە ەنگىزىلگەن. وسىلايشا, كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى بارشاعا ورتاق تالاپقا اينالىپ, ادامدى قىلمىس جاسادى دەپ نەگىزسىز ايىپتاۋ قاۋپىن بولدىرمايدى.
كونستيتۋتسيا جوباسى «زاڭنىڭ كەرى كۇشى» قاعيداتىنا قاتىستى ۇستانىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا دا بۇل قاعيدات نەگىزىنەن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە قاتىستى ەدى. ال ەندى ونىڭ كونستيتۋتسيالىق شەڭبەرى كەڭەيتىلىپ وتىر. اتالعان نورمانىڭ قۇرىلىمى ناقتى جانە تۇسىنىكتى ەتىپ جازىلعان. بىرىنشىدەن, ازاماتتارعا جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيتىن نەمەسە ولاردىڭ جاعدايىن ناشارلاتاتىن زاڭداردىڭ كەرى كۇشى بولمايدى. ەكىنشىدەن, جاۋاپتىلىقتى بەلگىلەيتىن نەمەسە كۇشەيتەتىن زاڭداردىڭ كەرى كۇشى بولمايدى. ۇشىنشىدەن, جاڭا زاڭ بۇرىن جاسالعان قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن جاۋاپتىلىقتى جوياتىن نەمەسە جەڭىلدەتەتىن بولسا, وندا جاڭا زاڭ قولدانىلادى. وسىلايشا, اتالعان قاعيداتتىڭ قولدانىلۋ اياسى كەڭەيىپ, كەز كەلگەن جاڭا مىندەتتەرگە قولدانىلادى. سونىمەن قاتار ادام قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداعان كەزدە كەيىن بەكىتىلگەن زاڭمەن ونىڭ قۇقىقتىق جاعدايى وزگەرمەيتىنىنە سەنىمدى بولا الادى.
نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭاشىلدىق – جەكە ومىرگە, جەكە جانە وتباسىلىق قۇپياعا قول سۇقپاۋشىلىقپەن قاتار, نەگىزگى زاڭ جوباسىندا دەربەس دەرەكتەردى زاڭسىز ارەكەتتەردەن, ونىڭ ىشىندە تسيفرلىق كەڭىستىكتە قورعاۋ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتەدى. وسىنداي كەپىلدىك بانكتىك وپەراتسيالار, جەكە سالىمدار مەن جيناقتار, حات الماسۋ, تەلەفون جانە وزگە دە حابارلامالار قۇپياسىنا دا بەرىلەدى.
– كونستيتۋتسيا جوباسىنا سايكەس, سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسىن جاساعانى ءۇشىن سوت كىنالى دەپ تانىعان ازاماتتار سايلانۋ قۇقىعىنان ايىرىلادى. نەگىزگى زاڭنىڭ بۇل ەرەجەسى قانداي سالدارعا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن؟
– كونستيتۋتسيا – قاتارداعى زاڭ ەمەس, بۇل قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ادامگەرشىلىك, مورالدىق-ەتيكالىق قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىراتىن باستى قۇقىقتىق قۇجات. جوباعا ەنگىزىلگەن بۇل نورما كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى وكىلەتتى ورگاندارعا, ياعني قۇرىلتايعا, جەرگىلىكتى جەرلەردە – ماسليحاتتارعا, سونداي-اق پرەزيدەنت لاۋازىمىنا سايلانعىسى كەلەتىن ازاماتتارعا قولدانىلادى.
اتالعان شەكتەۋ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جەمقورلىق قىلمىسى ءۇشىن سوتتالعان ادامداردى مەملەكەتتىك قىزمەتتى اتقارۋ قۇقىعىنان ايىرۋ مۇمكىندىگى كوزدەلگەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كونۆەنتسياسى ەرەجەلەرىمەن دە ۇيلەسەدى.
بۇل كونستيتۋتسيالىق تىيىم قوعامعا مەملەكەتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا مۇلدەم توزبەۋشىلىك قاعيداتىن ايقىن بىلدىرەتىن بەلگى بولماق. ءوز كەزەگىندە ازاماتتاردىڭ بيلىك ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمىن نىعايتادى.
– ونلاين-پلاتفورمالاردى پايدالانۋشىلاردىڭ قورلايتىن جانە بالاعات سوزدەردى قولداناتىن جاعدايلارىنا قاتىستى قۇقىقتىق ىقپال ەتۋ تەتىكتەرى بار ما؟
– بۇل وزەكتى ماسەلە ءبىزدى عانا ەمەس, بۇكىل الەمدى الاڭداتىپ وتىر. ماعان كەيدە كەيبىر ادامدار ۆيرتۋالدى الەمنىڭ وزدەرىنە عانا ارنالعان تار كەڭىستىك ەمەس ەكەنىن, ولاردىڭ سوزدەرى باسقا پايدالانۋشىلاردىڭ جانىن جارالاپ, نامىسى مەن قادىر قاسيەتىنە تيەتىنىن تۇسىنبەيتىندەي كورىنەدى. اشىعىن ايتسام, ەگەر ادامنىڭ مادەنيەتى قۇندىلىق تۇرعىسىنان تومەن بولسا, وندا زاڭ مەن ءتارتىپ باسقالاردى ونىڭ قۇقىققا قارسى ارەكەتتەرىنەن قورعاۋى ءتيىس. الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ەركىن قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن پايدالانعان ادام ءوز ءىس-ارەكەتىنە جاۋاپتى ەكەنىن, قورلاۋ, ادەپسىزدىك نەمەسە قوعامعا قارسى مىنەز-ق ۇلىق زاڭسىزدىق ەكەنىن ءتۇسىنۋى قاجەت.
زاڭنامادا مۇنداي پايدالانۋشىلارعا ىقپال ەتەتىن قۇرالدار جەتكىلىكتى. مۇنداي تەتىكتەر مەن جاۋاپتىلىق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستە, قىلمىستىق كودەكستە, سونداي-اق ماسس-مەديا تۋرالى, اقپاراتتاندىرۋ, ونلاين-پلاتفورمالار جانە ونلاين-جارناما, مادەنيەت تۋرالى جانە وزگە دە زاڭداردا قاراستىرىلعان.
قوعامدىق ورىندا بالاعات سوزدەردى قولدانۋ, باسقالاردى قورلايتىن ارەكەتتەر جاساۋ, قورشاعان ورتانى قۇرمەتتەمەۋ سياقتى كەز كەلگەن باسقا مىنەز-ق ۇلىق, ياعني قوعامدىق ءتارتىپ پەن ازاماتتاردىڭ تىنىشتىعىن بۇزاتىن ارەكەت اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىققا جاتقىزىلادى.
اشىق ينتەرنەت كەڭىستىگىندە قورلاۋ, بالاعاتتاۋ مانىندەگى سوزدەردى قولدانۋ – قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋدىڭ جانە باسقالاردى قۇرمەتتەمەۋدىڭ ايقىن كورىنىسى. جىلىنا مۇنداي ارەكەتتەر ءۇشىن بىرنەشە مىڭ ازامات اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتىلادى. جاريالانعان ماتەريالداردىڭ مازمۇنىنا بايلانىستى, مىسالى, الەۋمەتتىك, ۇلتتىق نەمەسە ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرۋ, سونداي-اق بيلىك وكىلىن قىزمەتتىك مىندەتىن ورىنداۋ كەزىندە اشىق تۇردە قورلاۋ سياقتى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن قاماۋعا الۋ نەمەسە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق قاراستىرىلۋى دا مۇمكىن.
ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – زاڭدى بۇزعان ادامدى جازالاۋ عانا ەمەس, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ, زاڭنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋ, قۇقىقتىق مادەنيەتتى كوتەرۋ جانە تاربيەلىك جۇمىسقا باسا نازار اۋدارۋ. ءبىز ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ۇندەۋ جاسايمىز.
قازىرگى تاڭدا ازاماتتاردى زاڭنامانى ساقتاۋعا, تسيفرلىق ورتادا قوعامدىق مورال مەن ءوزارا قۇرمەت نورمالارىن ۇستانۋعا, بالاعات سوزدەر, قورقىتۋ, قادىر-قاسيەتتى قورلايتىن نەمەسە وزگە قۇقىققا قارسى ماتەريالدار جاريالاماۋعا شاقىرامىن. مەنىڭ ويىمشا, كونستيتۋتسيا جوباسىندا ءسوز بوستاندىعى جانە اقپاراتتى تاراتۋ بوستاندىعى باسقا ادامداردىڭ قادىر-قاسيەتىنە, قوعامنىڭ مورالدىق نورمالارىنا نەمەسە قوعامدىق تارتىپكە زيان كەلتىرمەۋى كەرەك دەگەن نورمانى ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى العىشارتتارى ينتەرنەتتە تارالاتىن وسىنداي قوعامعا جات قۇبىلىستارعا بايلانىستى بولىپ وتىر.
جاڭا كونستيتۋتسيالىق فورمۋلا قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار تەڭگەرىمىنىڭ امبەباپ قاعيداتىن بەكىتەدى. ءسوز بوستاندىعى اشىقتىقتى, قوعامدىق ديالوگتى جانە قۇقىقتىق مادەنيەتتى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل ۇستانىم ەۋروپالىق ادام قۇقىقتارى مەن نەگىزگى بوستاندىقتاردى قورعاۋ كونۆەنتسياسىنىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلەدى. كونۆەنتسياعا سايكەس پىكىر ءبىلدىرۋ بوستاندىعىن جۇزەگە اسىرۋ زاڭمەن قاراستىرىلعان شەكتەۋلەرگە باعىنۋى مۇمكىن جانە دەموكراتيالىق قوعامدا باسقا ادامداردىڭ بەدەلى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ, دەنساۋلىق پەن ءمورالدى ساقتاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت بولۋى مۇمكىن. اڭگىمە ءسوز بوستاندىعى مەن ونى تەرىس پايدالانۋدىڭ اراجىگىن اجىراتۋ جايىندا بولىپ وتىر. پىكىر ءبىلدىرۋ بوستاندىعى مەن باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپتىلىق – قۇقىقتىق مەملەكەتتەگى ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن
ەلەمەنتتەر.
ەجەلگى ويشىلداردىڭ «بولاشاقتى بولجاي بىلەتىن كوشباسشى – دانا باسشى» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. پرەزيدەنت جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋعا بايلانىستى رەفەرەندۋم وتكىزىلەتىنىن جاريالادى. ونىڭ جوباسى زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەلگەن. سونىمەن قاتار وندا ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ بارلىق نەگىزگى قۇقىقتارى, بوستاندىقتارى مەن مىندەتتەرى ايقىن ءارى ناقتى كورسەتىلگەن.
جالپى العاندا, جاڭا كونستيتۋتسيا ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك جانە وزگە دە سالالاردى ءارى قاراي دامىتۋ, بيلىك ورگاندارىنىڭ حالىقپەن ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ, قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاجەت. جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ باستى باعدارى ادامنىڭ ءال-اۋقاتى, بولاشاققا دەگەن سەنىمى جانە بۇگىنگى كۇنى لايىقتى ءومىر ءسۇرۋى بولىپ سانالاتىن قارقىندى وزگەرىستەردى جالعاستىرۋعا قۋاتتى سەرپىن بەرەتىنىنە
سەنەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ورىنبەك وتەمۇرات,
«Egemen Qazaqstan»
