مۇندا ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار سانى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. كەز كەلگەن ءوندىرىس ورنىنىڭ باستى تۇتقاسى ءارى باستى تىرەگى – قاراپايىم جۇمىسشىلار. ەگەر ولارعا ءوز ۋاقىتىندا ماردىمدى جالاقى تولەنبەسە نەمەسە اي سايىن الىپ جۇرگەن ازداعان ەڭبەكاقىسىنىڭ مولشەرى تومەندەپ كەتسە كاسىپورىندا ەشقانداي بەرەكە بولمايدى. بۇل جاعداي قالىپتى ءوندىرىس قارقىنى مەن ىرعاعىنىڭ تومەندەۋىنە دە اسەر ەتەدى. ءبىر جاقسىسى, ونەركاسىپتى وڭىردە جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن تومەندەتۋ ەمەس, كەرىسىنشە, جىل سايىن ونىڭ مولشەرىن ءوسىرۋ جونىندە كەڭ اۋقىمدى شارالار بەلگىلەنگەن.
بۇل جونىندە وتكەن 2017 جىلدىڭ مامىر ايىندا اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ شەشىمىنە سايكەس ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعان. ونىڭ باستى ماقساتى – ءوڭىر اۋماعىنداعى ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردا قىزمەت جاسايتىن جۇمىسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاي-كۇيىنە جان-جاقتى كوڭىل اۋدارۋ, ولاردىڭ شەشىلمەگەن تۇيىندەرىنىڭ ءتىنىن تارقاتۋ بولىپ وتىر. وسىنىڭ ارقاسىندا جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ ماسەلەلەرىنە باستى باسىمدىق بەرىلگەن. بۇل رەتتە اتالعان جۇمىس توبىنىڭ وتكەن جىلى اتقارعان جۇمىس قورىتىندىلارىنا توقتالا كەتەر بولساق, وڭىردەگى ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردا جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى 16,4 پايىزعا وسكەن ەكەن.
مۇنىڭ ءوزى قازىرگى كۇنى ورتاشا جالاقى مولشەرى 164 765 تەڭگەنى قۇرايدى دەگەن ءسوز. ەندى كاسىپورىندار مىسالىندا كەيبىر ناقتى دەرەكتەرگە كەزەك بەرسەك «كازحروم» ترانسۇلتتىق كوموپانياسى اق-دا توكاردىڭ جالاقىسى سوڭعى ءبىر جىلدا 110 000-نان 126 000 تەڭگەگە وسسە, تەحنيك-تەحنولوگتىكى 185-تەن 220 000, ەلەكتر-مەحانيگىنىكى 135 000-نان 162 000 تەڭگەگە ۇلعايعان. «التيەس پەترولەۋم ينتەرنەشنل بۆ» كومپانياسى اقتوبە فيليالىندا مونتاجشىنىڭ جالاقىسى 195-تەن 230, ۇڭعىمالاردى زەرتتەۋ وپەراتورىنىكى 250-دەن 294, سلەسار-جوندەۋشىنىكى 180-نەن 211 000 تەڭگەگە جوعارىلاعان. مۇنداي مىسالدار جەتكىلىكتى. ايلىعى ءوسىپ, وتباسى بيۋدجەتىن ودان ءارى تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك العان «اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتى» اق جۇمىسشىسى امانقوس قوجين ءوز تىلەگىن گازەت تىلشىسىنە بىلايشا جەتكىزدى: زاۋىتتا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانىما بەس جىلدان استى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەڭبەكاقىدان ەشقانداي كىدىرىس بولعان جوق. مۇندا ءبىز سەكىلدى قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ الاڭسىز ەڭبەك ەتۋىنە بارلىق جاعداي تۋعىزىلعان. ەڭ باستىسى, ايلىق جالاقىمىز جىل سايىن كەم دەگەندە 10-15 پايىز توڭىرەگىندە ءوسىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە كاسىپورىن باسشىلارى مەنى جاس وتباسى رەتىندە جالدامالى پاتەرمەن قامتاماسىز ەتتى.
اقتوبە ايماعىندا ونەركاسىپ ورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىنا جۇيەلى تۇردە مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءتارتىبى ورنىققان. ونىڭ كەيبىر مىسالدارىنا كوز سالساق وتكەن 2017 جىلدىڭ باسىندا ايماقتا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جۇمىسشىلارعا جالاقى تولەۋ ىسىندەگى قارىزى تابانى كۇرەكتەي 700 ميلليون تەڭگەنى قۇراپتى. ءسوز جوق, مۇنىڭ ءوزى وتە جوعارى سوما. سوندىقتان دا وبلىستىق اكىمدىك پەن مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتى ەڭبەكاقىعا قارىزدار كاسىپورىندارمەن جۇمىس جۇرگىزە كەلىپ, بىرقاتار جايتتاردى ايقىندادى.
باقسام باقا ەكەن, دەگەندەي سول كاسىپورىنداردىڭ اراسىندا بانكروتتىڭ شەگى مەن جارقاباعىندا تۇرعاندارى دا بار بولىپ شىقتى. ولاردىڭ مۇلكى دەرەۋ ساتۋعا شىعارىلادى. سونداي-اق ەڭبەكاقىعا قارىزدار كاسىپورىنداردىڭ بىرقاتارىنا ايىپپۇلدار سالىنادى. ارينە, ايىپپۇل تولەتتىرۋ ورىن العان كۇردەلى جاعدايدان شىعۋدىڭ باستى جولى ەمەس ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان دا بۇل رەتتە باستاماشى توپتاردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە كاسىپورىنداردا ورىن العان پروبلەمالار مەن تۇيتكىلدى تۇستاردى انىقتاۋ مەن زەرتتەۋگە ءمان بەرگەنى قولداۋعا ابدەن لايىقتى. وسى ارقىلى ءونىم وتكىزۋ ىسىندەگى شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلەلەر دە ايقىندالىپ, ونى رەتتەۋدىڭ جولدارى بەلگىلەنگەن. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, بۇل جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى ناتيجەسىز قالمايدى. سونىڭ ارقاسىندا جىل سوڭىندا جوعارىدا اتالعان 700 ميلليون تەڭگەنىڭ تەك نەبارى 16 ميلليون تەڭگەسى قالادى.
اقتوبە وبلىسىندا ونەركاسىپ ورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسشىلارعا تۋعىزىلعان قولداۋ مەن قامقورلىق اياسىنىڭ كەڭەيۋىنە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزىپ جۇرگەن باستى ءبىر فاكتور بار. بۇل – وبلىس اكىمدىگى, كاسىپورىن باسشىلارى جانە كاسىپوداقتاردىڭ اۋماقتىق بىرلەستىكتەر اراسىندا جاسالعان ءۇش تارماقتى كەلىسىمدەر. مۇندا ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ مەن جۇمىسشىلاردى الەۋمەتتىك جاعىنان قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق ماسەلەلەرى جان-جاقتى كورىنىس تاپقان. سونىڭ ىشىندە بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باستى ارقاۋىنا اينالعان جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن ۇدايى كوتەرىپ وتىرۋ ءىسى دە – وسى كەلىسىمدەردىڭ باستى تارماعىن قۇرايدى. بۇگىنگى كۇنى وسىنداي سيپاتتاعى كەلىسىمدەر مەن مەموراندۋمدار وبلىستاعى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ 88 پايىزىن قامتىعانىن ەسكەرسەك, جۇمىسشى مارتەبەسى ودان ءارى وسە تۇسەتىنىنە ەشقانداي كۇمانىڭىز قالمايدى. ءتۇيىپ ايتقاندا, مۇنىڭ ءوزى جالپى سانى 50 مىڭنان استام جۇمىسشىسى بار كومپانيالار لەگى دەگەن ءسوز. اقتوبە ايماعىندا قىزمەت اۋقىمى تىكەلەي ونەركاسىپ سالاسىمەن بايلانىستى كوپتەگەن شەتەلدىك جانە ترانسۇلتتىق كومپانيالار جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ىشىندە رەسەيلىك جانە قىتايلىق كومپانيالاردىڭ ۇلەس سالماعى كوبىرەك. اشىعىن ايتقاندا, ولاردىڭ ءبارى جەرگىلىكتى جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە ىقىلاستى ءارى ق ۇلىقتى بولا بەرمەيدى. ايتالىق ءوڭىر باسشىسى اتالعان شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسۋى كەزىندە وسى ماسەلەنى ولاردىڭ نازارىنا ۇدايى سالىپ وتىرۋى دا, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وڭ ناتيجەنىڭ ورىستەۋىنە اسەرىن تيگىزگەنىنە شەك كەلتىرۋ قيىن. ءتىپتى بۇعان كوپ جاعدايلاردا وسى جولدار اۆتورىنىڭ دا تىكەلەي كۋا بولىپ جۇرگەن جايى بار. بۇل جاي ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس. مۇنداي كەزدەسۋلەردىڭ قورىتىندىسى ەكىجاقتى قول قويىلعان حاتتامامەن تۇيىندەلەدى. ءارى سوعان سايكەس ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلەدى.
ەڭبەك كودەكسى مەن ەلىمىزدە سوڭعى كەزدە ەنگىزىلگەن ەڭبەك جونىندەگى وزگە دە زاڭدىق-قۇقىقتىق تالاپتار بويىنشا وندىرىستىك كاسىپورىنداردا جۇمىسشىلارعا تولەنەتىن جالاقى مولشەرى ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن كەم بولماۋعا ءتيىس. وسى ورايدا اقتوبە ايماعىندا قازىرگى كەزدە ينفلياتسيا دەڭگەيى 7-8 پايىز ەكەنىن ايتقان ءجون. وسىنداي جاعدايدا وڭىردەگى ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردا جۇمىسشىلارعا تولەنەتىن ەڭبەكاقى ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن ەكى ەسە جوعارى ەكەنىن كورەمىز. ونىڭ باستى كورسەتكىشى سوڭعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە جۇمىسشى جالاقىسىنىڭ 12-15 پايىزعا دەيىن وسكەنى بولىپ وتىر. بۇل ەل وڭىرلەرى اراسىنداعى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش.
جوعارىدا اتالعان وبلىستاعى جۇمىس توبى بيىلعى جىلى دا ءوز قىزمەتىن ودان ءارى جالعاستىرىپ كەلەدى. ولاردىڭ باستى نازارى ۇجىمدىق كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋى مەن وڭتايلى شەشىلۋىنە اۋدارىلعان. توپ مۇشەلەرى ءباز-باياعىشا جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە ىقپال جاساۋعا باسىمدىق بەرەدى. ەڭبەكاقى – ءار جۇمىسشىنىڭ كوڭىل كۇيىنىڭ باستى ينديكاتورى ءارى باستى ايقىنداۋشى تەتىگى دەپ ەسەپتەيدى ولار. نەسى بار, بۇل ابدەن كوڭىلگە قونىمدى تۇجىرىم.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە وبلىسى
