تاسقىن قاۋىپىنە توسقاۋىل بولا ما؟
قىستىڭ قاھارى قايتىپ, كوكتەم ءيىسى سەزىلە باستاعاننان ەلدىمەكەندەگى جۇرتتى سۋ تاسقىنى ەرەكشە الاڭداتادى. ماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدەگى بىرقاتار وڭىرلەردىڭ 160 ەلدى مەكەنىن ەرىگەن قار سۋى باسۋ قاۋپى بار ەكەن. ال تابيعي اپاتقا قارسى تۇرۋدىڭ قانشاما شاراسىن قاراستىرىپ جاتىرمىز دەپ ۇكىمەتتە جىلدا ەسەپ بەرىلگەنىمەن, اۋىل-ايماقتاردى تۇگەلدەي امان الىپ قالۋدىڭ امالى بولماي وتىرعانى بەلگىلى. قار كوبەسى سوگىلدى دەگەنشە جاعاداعى جۇرتتىڭ جانى شۇبەرەككە ءتۇيۋلى. بىراق تاسقىن سۋعا تابيعي اپات ەكەن دەپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى. بار جاعدايدى قاراستىرىپ, جۇمىستى جانداندىرىپ, ءتيىستى شارالاردى ۋاقتىلى ورىنداسا قاۋىپتىڭ الدىن الىپ, تۇرعىنداردى قۇتقارۋدىڭ مۇمكىن ەكەندىگىنە ۇكىمەت تاعى ءۇمىت ءبىلدىردى. وتىرىستا سۋ تاسقىنى كەزەڭىنە دايىندىقتى ابدەن تالقىلاپ, پرەمەر-مينيستر جاۋاپتى ورگاندارعا تاس-ءتۇيىن بولۋدى تاپسىردى.
ىشكى ىستەر ءمينيسترى ق.قاسىموۆتىڭ ايتۋىنشا, ناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلگەنىمەن وڭىرلەر كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا تولىقتاي دايىن دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. شەشۋدى قاجەت ەتەتىن بىرقاتار پروبلەمالار بار. ءبىرىنشىسى, سۋ قويمالارىنىڭ بارلىعى بىردەي تاسقىن سۋدى قابىلداۋعا دايىن ەمەس. ماسەلەن, سۋ كودەكسىنە سايكەس سۋ شارۋاشىلىعى ۇيىمدارى سۋدىڭ زياندى اسەرىنەن ەلدى مەكەندەردى, ونەركاسىپتىك نىسانداردى, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن قورعاۋدى جوسپارلاپ, ەسكەرتۋ شارالارىن جۇرگىزۋى ءتيىس. دەگەنمەن, بۇل جەرگىلىكتى جەرلەردە اتقارىلىپ وتىرعان جوق. ماسەلەن, ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, اقتوبە وبلىسىندا گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلار بويىنشا ەسكەرتۋ جوسپارى ازىرلەنبەگەن. اقمولا وبلىسىندا الدىن الۋ شارالارى رەسپۋبليكالىق مەنشىكتەگى 15 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلاردا عانا جوسپارلانعان. ال كوممۋنالدىق مەنشىكتەگى 68 نىسانعا قاتىستى ەش جوسپار جوق. ءدال وسىنداي جاعداي سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا دا ورىن الۋدا. كوممۋنالدىق مەنشىكتەگى 17 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىنى قورعاۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلماعان. «قازىردىڭ وزىندە قاراعاندى وبلىسىنداعى سامارقاند پەن ىنتىماق سۋ قويمالارىندا جيناقتالعان سۋدىڭ كولەمى 2017 جىلعى كورسەتكىشتەن اسىپ تۇسەدى. قار كۇرت ەرىپ, سۋ قارقىندى كەلە باستاعان جاعدايدا سۋدى اپاتتى جاعدايدا اعىزۋعا تۋرا كەلەدى. ال بۇل وزەنىڭ تومەنگى ساعاسىندا ورنالاسقان 44 ەلدى مەكەندى سۋ استىندا قالدىرۋ قاۋپىن تۋدىرادى», دەدى ق.قاسىموۆ. ەكىنشىدەن, ەلدى مەكەندەردى دالانىڭ ەرىگەن قار سۋىنان قورعاۋدا دا ماسەلەلەر بار. «تەك سوڭعى جىلدا عانا ەرىگەن قار سۋىنان 57 ەلدى مەكەن زارداپ شەكتى. قازىرگى ۋاقىتتا اقمولا, الماتى, شىعىس قازاقستان, باتىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى 160 ەلدى مەكەندى ەرىگەن قار سۋىنىڭ باسۋ قاۋپى ساقتالىپ وتىر. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بۇل پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قاراستىرۋى ءتيىس», دەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترى. سونداي-اق مينيسترلىك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرگە كوكتەمگى سۋ تاسقىنى قاتەرىن ازايتۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار اتقارعانىن اتاپ ءوتتى.
قازگيدرومەتتىڭ بولجامدى مالىمەتتەرى بويىنشا, جالپى ەلىمىزدە قار كولەمى نورمادان تومەن. دەگەنمەن, سۋ تاسقىنى قاۋپى جەردىڭ كوكتەمگى ىلعالدانۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋىمەن كۇردەلەنىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا توڭنىڭ قالىڭدىعى 60 سانتيمەتردەن 1,5 مەترگە دەيىن جەتەدى. «بۇل وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەن ءبىرشاما جوعارى. بىراق قاردىڭ جينالۋى دا جالعاسىپ جاتىر», دەدى مينيستر. ونىڭ دەرەگىنشە, ەڭ كۇردەلى جاعداي مۇزدىڭ ەرىپ, سىرداريا وزەنى سۋىنىڭ دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى وڭتۇستىك قازاقستان مەن قىزىلوردا وبلىستارىندا بولۋى ىقيمال. «كوكتەمى سۋ تاسقىنى كەزىندە جاعدايدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ارنايى توپتار قۇرىلدى. 49 مىڭنان استام ادامنان تۇراتىن بولىمدەر جاساقتالدى. 16800 تەحنيكا بار. سۋ تاسقىنى بولعان جاعدايدا حالىقتى قاۋىپسىز جەرگە كوشىرۋگە ارنالعان بەكەتتەر انىقتالىپ, باعدارلارى بەلگىلەنگەن. قاجەتتى كولىك قۇرالدارىمەن دە قامتاماسىز ەتىلگەن. ۇلتتىق گۆارديا مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اسكەري جاساقتارى دا دايىن», دەدى ق.قاسىموۆ. ءمينيستردىڭ دەرەگىنشە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ەلدى مەكەندەردەن 3,5 ملن توننا تەكشە مەتر قار شىعارعان. 8,5 مىڭ توننا جانارماي, 125 مىڭ توننا قاجەتتى ماتەريالدار بار. اكىمدىكتەر توتەنشە جاعدايلار بولعان جاعدايعا 24,7 ملرد تەڭگە دايىنداپ وتىر.
ۇكىمەت وتىرىسىندا بۇدان ءارى جالپى سۋ تاسقىنى قاۋپىنە قاتىستى تاعى قانداي شارالار قولعا الىنىپ جاتقانى جونىندە ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆ, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيستر ج.قاسىمبەك, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ە.نىسانباەۆ تە ەسەپ بەردى. ماسەلەن, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىمداردا اعىمداعى جىلعى سۋ تاسقىنى كەزەڭىنە ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارلارى بەكىتىلگەنىن جانە سۋ تاسقىنىنا قارسى كوميسسيانىڭ جۇمىسى ۇيىمداستىرىلعانىن جەتكىزدى. جالپى, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىندا 1 284 اۆتوجول كوپىرى, 14 686 سۋ وتكىزۋ قۇبىرى بار. «قازىرگى ۋاقىتتا تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن ديسپەتچەرلىك قىزمەت ۇيىمداستىرىلدى جانە اۆتوموبيل جولدارىنا كۇزەت قويىلىپ, ۇزاقتىعى 316 شاقىرىمدىق 476 قاۋىپتى ۋچاسكە, 942 قۇبىر جانە 101 كوپىر باقىلاۋعا الىندى. بەكىتىلگەن جوسپارعا سايكەس, سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە جۇمىستاردى ۋاقتىلى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن قۇم, قيىرشىق تاس, تسەمەنت, سۋ وتكىزۋ قۇبىرلارى, ىدىس-قاپتار, جانار-جاعارماي سىندى قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن كونسترۋكتسيالار, وزگە دە تەحنيكالار دايىندالدى», دەدى ج.قاسىمبەك. ءمينيستردىڭ اتاپ وتۋىنشە, ءىس-شارالاردى ورىنداۋ كەزىندە وڭىرلەردىڭ اۋا رايى مەن كليماتتىق جاعدايى, سونداي-اق 2017 جىلعى كوكتەمدەگى مۇز ەرۋ جانە سۋ تاسقىنى كەزەڭىندەگى وقيعالار ەسكەرىلدى. ال ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆ «قازگيدرومەت» قىزمەتىنىڭ كۇشەيگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ءيا, وتكەن جىلى اسىرەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان «قازگيدرومەت» قىزمەتىنە سىن وتە كوپ بولعان ەدى. سودان كەيىن قوسىمشا قۇرال-جابدىق ساتىپ الۋعا اقشا بولىنگەن. ەندى, مىنە, قازىرگى ۋاقىتتا «قازگيدرومەت» بولجاۋ جۇيەسىنە وزگەرتۋلەر ەنگىزگەن. ماسەلەن, بۇعان دەيىن گيدرولوگيالىق بولجام ءۇش اي بۇرىن جاسالىپ كەلگەن. ال 1 ناۋرىزدان باستاپ سينوپتيكتەر 7 كۇن بۇرىن بولجام جاساپ وتىراتىن بولادى. «ونىڭ دالدىگى 90 پايىزدان اسىپ تۇسەدى جانە ءاربىر ءۇش كۇن سايىن تۇزەتىلىپ وتىرادى. ياعني, بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار ورىن الاتىن كليماتتىق جانە باسقا دا وزگەرىستەر جايىندا اقپاراتتاردى ۇلكەن دالدىكپەن الادى. سوندىقتان اقپارات تولىققاندى بولادى دەپ ويلايمىن. جالپى, «قازگيرومەتتى» جابدىقتاۋ 5 جىلعا ارنالعان باعدارلاما ءارى ونى جالعاستىرۋ قاجەت», دەدى مينيستر.
ءوز كەزەگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ە.نىسانباەۆ تاسقىن سۋلاردى ساقتاۋ, جيناقتاۋ جانە تاراتۋ جۇمىستارى تۋرالى باياندادى. سونداي-اق سەلەكتورلىق جيىندا استانامەن ونلاين بايلانىستا وتىرعان وبلىس اكىمدەرى – اقمولا وبلىسى اكىمى م.مىرزالين, قىزىلوردا وبلىسى اكىمى – ق.كوشەرباەۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمى ق.اقساقالوۆ, الماتى وبلىسى اكىمى ا. باتالوۆ, شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمى د.احمەتوۆ, قاراعاندى وبلىسى اكىمى ە.قوشانوۆ, قوستاناي وبلىسى اكىمى ا.مۇحامبەتوۆ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمى ج.تۇيمەباەۆ وڭىرلەردەگى جاعدايدى جەتكىزدى. ارينە, اكىمدەردىڭ ءبارى دايىندىق جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقانىن, كوپتەگەن شارا قولعا الىنعانىن ايتتى. پرەمەر-مينيستر ءوڭىر اكىمدەرىن كوكتەمگى سۋ تاسقىنى قاۋىپىنە بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا شاقىردى. ايتقانداي, اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ەسەپ بەرگەن كەزدە ۇكىمەت باسشىسى جىلدا تاسقىننان زارداپ شەگەتىن اتباساردىڭ احۋالىن ارنايى سۇرادى. ۇكىمەت باسشىسى «اتباساردىڭ جاعدايى قالاي بولماق؟ نە كۇتەمىز؟ ءۇيىندى توپىراق سۋدى ۇستاي الا ما؟ جىلدا اقشا بولەمىز. بۇرىن اقشا قۇمعا كەتتى دەسەك, ەندى سۋعا كەتىپ جاتىر. تۇرعىنداردىڭ ۇندەۋىن وقىدىم. ولار قارجىنى دامبا سالعانشا سۋ بارمايتىن باسقا جەردەن ءۇي سالىپ بەرىڭدەر» دەيدى. ميللياردتاعان قارجىنى نەسىنە جۇمساپ جاتىرسىز؟», دەدى ۇكىمەت باسشىسى. اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى م.مىرزالين ب.ساعىنتاەۆتىڭ سىنىمەن تولىقتاي كەلىسەتىندىگىن جەتكىزدى. «بۇل دۇرىس پىكىر. 9 شاقىرىمدىق دامبا سالۋعا 10 ملرد تەڭگە قارجى كەتەدى. ال 1830 ادام تۇراتىن 530 ءۇيدى باسقا جاققا كوشىرىپ, ۇيلەردى سالۋعا 3-5 ملرد تەڭگە كەتەدى. شىعىننىڭ مولشەرى تومەن بولادى», دەدى اكىم. وسى رەتتە ب.ساعىنتاەۆ ءبىر رەت دۇرىس شەشىم قابىلداپ, بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى جابۋ قاجەتتىگىن قاتاڭ ەسكەرتتى. جىل سايىن ونىڭ سالدارىن جويۋعا ميللياردتاعان قارجى جۇمساعاننان گورى دۇرىس باعدارلاما قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ۇكىمەت باسشىسى ءبىرىنشى ورىنباسارى اسقار مامينگە جول كارتاسىن جالپى ۇيلەستىرۋدى جانە ىسكە اسىرۋدى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ءو.شوكەەۆكە تاسقىن سۋ مەن ەرىگەن قار سۋىن جيناۋ جانە ءبولۋ بويىنشا جوسپاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا سۋ قويمالارىن سالۋ بويىنشا تاپسىرمالارىن ورىنداۋ, سونداي-اق سۋ تاسقىنى قاۋپىن جويۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس كۇتىپ تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. بۇدان وزگە, سۋ باسۋ قاۋپى بار ايماقتاردان تۇرعىنداردى كوشىرۋ باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى.
احقو – ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى جوبا
ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالعان كەلەسى ماسەلە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتى تۋرالى احقو باسقارۋشىسى ق.كەلىمبەتوۆ ايتىپ بەردى. ق.كەلىمبەتوۆ حابارلاعانداي, ەلوردانىڭ 20-جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە ارنالعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن رەسمي تانىستىرۋ ءراسىمى بيىل 5 شىلدەدە ەكسپو كونگرەسس ورتالىعىنىڭ عيماراتىندا وتەدى. سالتاناتتى ءىس-شاراعا قاتىسۋعا ءىرى حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ, دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, قارجى ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى شاقىرىلعان. رەسمي اشىلۋدىڭ قارساڭىندا احقو دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارى بويىنشا پلەنارلىق سەسسيالار وتەدى. ايتۋلى وقيعالاردىڭ قاتارىندا 13-ءشى دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىن وتكىزۋ جوسپارلانعان. سونىمەن قاتار نازارباەۆ ورتالىعىندا قۇقىقتىق ماسەلەلەر بويىنشا احقو-نىڭ العاشقى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى وتەدى.
«قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق قاجەتتى ينفراقۇرىلىم مەن احقو ورگاندارى قۇرىلدى», دەدى ق.كەلىمبەتوۆ. ايتۋىنشا, احقو الەۋەتتى ينۆەستورلاردىڭ اراسىندا بەلسەندى قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. احقو تىكەلەي, سونداي-اق شەتەلدىك قورجىندىق ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارتتاردى ۇسىناتىن جاعىمدى سيپاتتارى بار زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالى ينفراقۇرىلىم رەتىندە قالىپتاسقان. ماسەلەنى قاراۋ قورىتىندىسىندا پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ احقو قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى جوبا ەكەنىن جانە ونىڭ نەگىزگى ماقساتتارى ينۆەستيتسيالار تارتۋ جانە ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن سايكەس جاعدايلار جاساۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى, جانە مينيسترلىكتەرگە بارلىق قاجەتتى كومەك كورسەتۋدى تاپسىردى.
ۇلتتىق بايانداما ماقۇلداندى
كەشە ۇكىمەت وتىرىسىندا قازاقستانداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ۇلتتىق بايانداما ماقۇلداندى. جيىندا ۇلتتىق باياندامانى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.شايىموۆا تانىستىردى. ول اگەنتتىك مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ۇلتتىق باياندامانىڭ جوباسىن العاش رەت دايىنداعانىن اتاپ ءوتتى. بايانداما جوباسى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرىن, جۇيەنىڭ اعىمداعى جاعدايىن تالداۋدى, حالىقارالىق ساراپشىلاردى باعالاۋدى, سونداي-اق وسى سالانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى ماسەلەلەردى قامتيدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىرىنشى بولىمدە ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق قۇجاتتارىن ىسكە اسىرۋ پريزماسى ارقىلى مەملەكەتتىك قىزمەتتى دامىتۋ كەزەڭدەرى كەلتىرىلگەن. ەكىنشى بولىمدە جالپى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاي-كۇيىن تالداۋ قاراستىرىلعان. ال سوڭعى بولىمىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتى ودان ءارى دامىتۋ كەلەشەگى جانە ەلىمىزدىڭ الەمنىڭ ۇزدىك وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان مىندەتتەر قامتىلعان. جالپى, قۇجات كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى ودان ءارى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
قورىتىندىسىندا ب.ساعىنتاەۆ ۇكىمەت قازاقستانداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ۇلتتىق باياندامانى ماقۇلدايتىنىن اتاپ ءوتىپ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنە 1 ناۋرىزعا دەيىن پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنە ەسەپ بەرۋدى تاپسىردى. كەيىن ول پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جىبەرىلەدى.
دينارا بىتىك,
«ەگەمەن قازاقستان»
