17 ناۋرىز، 2017

ءتان مەن جاننىڭ دارۋمەنى – تابيعي ءونىم

178 رەت كورسەتىلدى

قازاقتىڭ جەرى دارحان، داۋلەتى مول. سول داۋلەتتى ساۋلەتكە اينالدىرۋ جولىندا ەڭبەكتەنىپ كەلەمىز. ەڭ باستىسى، وتانىمىزداعى تابيعي ءونىم تالايدى تامساندىرىپ وتىرعانى انىق. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن گەرمانيادان ءبىر دارىگەر كەلدى.

شەتەلدىك مەيمانمەن بىرگە جۇرگەن اعامىز: «بۇلار كوپ تاماققا جوق»، دەگەنىنە قاراماي، ۇلتتىق داستۇرگە ساي داستارقان جاساپ، باس تارتىپ، قىمىز، شۇبات قۇيىپ، قوعاداي جاپىرىلىپ، قوناق ەتتىك. «بۇل نە دەگەن باتپان قۇيرىق!» دەپ ءدان ريزا بولعان دارىگەر داستارقانعا تونە قاراپ، ەركىن شەشىلدى. ۇلتتىق تاعام مەن كيىم ۇلگىلەرىنە ءتانتى بولعان مەيمان: «سىزدەر نەگە اۋىراسىزدار؟» دەدى ءسوز اراسىندا. شىنىندا، قازاقتىڭ جاراتىلىسى دا، تاماعى دا – ءبارى تابيعاتپەن ۇندەس قوي. بۇل دا ۇلت نيەتىنە بەرگەن اللانىڭ شاراپاتى شىعار.

قازاق جەرىنىڭ كيەسىنەن با، ءبىر عانا قاتتى بيدايىنىڭ ءوزى الەمدىك بازاردى جارىپ تۇر. كەزىندە كسرو جۇرتى دا تامسانعان. بابىن تابا الساق، بۇدان وزگە دە بايلىعىمىز جەتىپ ارتىلادى. الالى جىلقى، اقتىلى قوي، تابىن-تابىن سيىر – ءبارى بار. وسى كۇندەرى قازاقتىڭ داڭقىن جەر استىنداعى بايلىعى تانىتىپ جاتسا، ۋاقىت وتە كەلە جەر باسىپ جۇرگەن ادامنىڭ اس ءىشىپ، اياق بوساتاتىنى راس بولسا، جەر ۇستىندەگى ونىمدەرىمەن دە جۇرتىمىز الەم حالقىنىڭ اۋزىنا ءىلىنىپ، بەدەل بيىگىنەن كورىنەتىنىنە سەنىمىمىز كامىل. ەلىمىزدىڭ تاۋ-تاسى، قىر مەن ويىنداعى دارىلىك ءشوپتىڭ ۇزىن سانى التى مىڭنان اسادى ەكەن. بۇل دا تابيعي ءونىم. وسى بايلىققا قۇنت كەرەك بولىپ تۇر. ەگەر قۇنتتاي، باعالاي الماساق، بۇل بايلىقتى وزگەلەر پايدالانىپ، ءوزىمىز جاساندى ونىمگە قاراپ قالۋىمىز كادىك. ويتكەنى، نارىق تالابى قايتسەڭ دە اقشا تابۋ دەپ بىلەتىندەر ءتۇرلى بۇرىس ىستەرگە بارىپ ءجۇر. ءبارىن ساتۋعا ءازىر. ءوز ەلىمىزدە وندىرىلگەن، شەتتەن يمپورتتالعان تاۋارلاردى زەرتحانادا ساراپتاما جاساعاندا ءبارى بىردەي تالاپقا ساي بولمايدى. ونداي ساپاسىز ءونىم ادام دەنساۋلىعىن وڭالتپايدى، ومالتپاسا. ماجىلىستە نان اشىتقىسىنداعى زياندى قوسپا قوزعالىپ بارىپ، ارتىنان اقتالۋمەن تىندى. جەل بولماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلداماسا كەرەك ەدى. ۋلانىپ قالۋ دا سوندايدان بولسا كەرەك. نەسىن جاسىرامىز، وزگەلەردەن كەلگەن ءونىم تۇرلەرى بىزدە از ەمەس. سونىڭ ءبارى بىردەي ساپالى دەي المايمىز. ونداي ساپاسىز ونىمدەر تۋرالى مالىمەتتەر جەتىپ ارتىلادى. كورشى قىتاي ەلى جاساندى ءونىمنىڭ نەشە اتاسىن شىعارىپ جاتقانى بەلگىلى. ءبىزدىڭ تابيعي ونىمدەرىمىزگە ولار قىزىعا قارايدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ادام­زات­تىڭ ميللياردتاپ ءوسىپ جاتقانىن ايتىپ، سول ميللياردتاردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ وڭاي بولمايتىنىن ەسكەرتكەن. وسى تۇستا دا قازاق ونىمىنە سۇرانىس ارتپاسا، ازايمايدى. اسىرەسە، تابيعي ءونىم التىننان كەم بولماسى حاق. مىنا ءبىر ويدى اشىپ ايتۋدى پارىز سانايمىز. ول – ەسە بەرمەي كەلە جاتقان گمو (گەندىك موديفيكاتسيا – جاساندى ءونىم). «ساقتىقتا قورلىق جوق»، دەيدى حالقىمىز. وسى جاساندى ءونىمنىڭ پايداسى مەن زيانىن بىلەمىز بە؟ ەلىمىزدەگى «ستاندارتتاۋ تۋرالى» زاڭ تالابىنا ساي ونىڭ تارالۋىن قاداعالاپ وتىرعان جۇيە بار ما؟ جاساندى ءونىم جايىن قازىردەن قولعا الماساق، ەرتەڭ كەش قالۋىمىز مۇمكىن.

مەملەكەتىمىزدە قازىر ءبىر جاقسى ءۇردىس ىسكە اسا باستادى. ول – اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ. جابايى جەكە­شە­لەن­دىرۋدىڭ تۇسىندا ءاپ-ادەمى تابىستى ۇجىمداردىڭ ويرانى شىقتى. جەرگە يە بولىپ، مال ءوسىرىپ، ەگىن ەگىپ تىرلىك ەتكەندەر ءونىمىن وتكىزە الماي قينالدى. وعان شەتتەن تاۋار العان الدەقايدا ءتيىمدى دەگەن قاساڭ قاعيدا سەبەپكەر بولدى. سونىڭ كەسىرىنەن مال ازايىپ، جەر بوس قالدى. ەندى ەل قايتا سەرپىلگەندە جەرىنەن ايىرىلىپ قالعان شارۋالار كووپەراتيۆكە «ەڭ بولماسا جەر ۇلەسىمىزبەن قوسىلساق، قانە!» دەپ، اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ ءجۇر. ولاردىڭ ۇلەسىن كەزىندە قولىندا قارجىسى بارلار زاڭداستىرىپ العان كورىنەدى. كووپەراتيۆتىڭ پايداسىن قازاق جۇرتى بىلگەن. وعان وتكەن عاسىردىڭ باسىندا، 21 جاسىندا م.اۋەزوۆ «كووپەراتيۆتەرى بولعان ەلدىڭ كەمشىلىك كورمەيتىنىن» ايتقانى دالەل. تارىداي شاشىلماي، بەرەكە-بىرلىككە ۇيىپ بىرىگۋدىڭ پايداسى بولماي قويمايدى. ونى ارعى-بەرگى تاريحقا، كەڭەستىك كەزەڭگە، قازىرگى ۇيىمداسقان ۇجىمدارعا قاراپ اڭعارۋعا بولادى. بۇل تابيعي ءونىمنىڭ ورىستەۋىنە جول اشادى. ايتسە دە سول تابيعي ءونىمدى ءوندىرىپ وتىرعاندار كەيدە بالتىر سىزداتىپ، باس اۋىرتپاي، جەلە جورتىپ ءجۇرىپ-اق بايلىققا كەنەلەتىن الىپساتارلاردىڭ «جەمىنە» اينالىپ قالۋدا. مىسالى، قالا بازارلارىندا 1000 تەڭگە، كەيدە ودان دا جوعارى باعا كورسەتىلگەن قيار ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردەن دەلدالدار 500 تەڭگەدەن الىپ، قالعان باعانى ءوزى بەلگىلەيدى ەكەن. ءتىپتى ءونىم يەلەرىن بازار ماڭىنا جولاتپايتىن جاعدايلار دا بار ەكەنى ايتىلادى. مۇنداي كەدەرگى ەت-ءسۇت ونىمدەرىنە دە، باسقا تاۋارلارعا دا قاتىسى بار دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ەتكەن ەڭبەك، توككەن تەرىنىڭ يگىلىگىن وزگەلەردىڭ كورۋى تابيعي ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ىنتاسىن ازايتىپ، ىقىلاسىن تومەندەتپەي قويماسى انىق.

جالپى، تابيعي ءونىم وندىرۋشىلەر ءونىمىنىڭ حالىققا تىكەلەي كەدەرگىسىز جەتۋىن قاداعالاي الساق، باعانىڭ شارىقتاۋى تىيىلار ەدى. قولدان-قولعا ءوتىپ، اركىم ءوز بىلگەن باعاسىن قويۋ قاراپايىم قاۋىمنىڭ قالتاسىن قاعۋ ەكەنى ءسوزسىز. ەندەشە كووپەراتيۆتەر قۇرۋ تۇسىندا وسى ماسەلەنى ءتيىستى مەكەمەلەر قولعا السا، جۇرتتىڭ تىلەگى قابىلدانىپ، ادامنىڭ جانى مەن تانىنە دارۋمەن بولاتىن تابيعي ونىمگە باتىل جول اشسا، ۇتىلماس ەدىك.

سۇلەيمەن مامەت،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلوردا «قىزىل» ايماقتان شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:22

الەم چەمپيوناتى باستالدى

سپورت • بۇگىن، 09:09

قۇندى ەرتوقىم

ەلوردا • بۇگىن، 09:05

تىڭ سەرپىلىس بايقالمايدى

سپورت • بۇگىن، 08:59

اسەرلى «ادەبيەت كۋرستارى»

وقيعا • بۇگىن، 08:54

تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 08:52

ون ءبىرىنشى پالاتا

مەديتسينا • بۇگىن، 08:45

جارقىننىڭ جاقسىلىعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:39

تىلسىم كۇشپەن ءتىل تابىسقان

تاريح • بۇگىن، 08:36

قىلقالام ۇشىنداعى قۇدىرەت

ونەر • بۇگىن، 08:35

قازاقستان دالاسى قۇرعاپ بارادى

ەكولوگيا • بۇگىن، 07:55

قۇمعا سىڭگەن سۋداي سۋبسيديا

قوعام • بۇگىن، 07:49

دۇبىردەن تۋعان ولەڭ

ادەبيەت • بۇگىن، 07:39

كۇلكىنى ازايتساق قايتەدى؟

قوعام • بۇگىن، 07:39

جانى جايساڭ جاز-اتا

قوعام • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار