سىرتقى ەسىكتى كۇيەۋ بالاسى اشتى. سىرتتان كىرگەن ماعان اڭتارىلا قاراعان اقساقال كورمەگەلى كوپ جىل وتسە دە جازباي تانىدى. وتىرعان ورنىنان تۇرىپ ماعان قارسى جۇرگەن ول:
– قاراعىم, قىزىم-اۋ, قايدان ءجۇرسىڭ؟ – دەدى قولىن ۇسىنا بەرىپ.
– سىزگە سالەم بەرەيىن دەپ ادەيى ىزدەپ كەلدىم.
– سەنى دە كورەتىن كۇن بار ەكەن-اۋ! تۋرا ءاسىلحان بوپسىڭ دا قويىپسىڭ. داۋىسىڭ دا اينىمايدى ەكەن, – دەپ بىردەن بۇل كۇندە ءالدەقاشان باقيلىق بولعان انامدى ەسكە الدى. ول كىسىگە قاراپ مەن دە ىشتەي تاڭىرقاعانىمدى جاسىرا المادىم.
سوڭعى رەت ول كىسىنى 60-تىڭ بەل ورتاسىنا كەپ قالعان كەزىندە كورگەنمىن. ول كەزدە جاپ-جاس ءبىزدىڭ ءوزىمىز ەگدە تارتقاندا, بۇل كۇندە توقساننىڭ ەكەۋىنە كەلگەن اكەيگە قاراپ, سودان بەرى از-اق ۋاقىت وتكەندەي سەزىنەدى ەكەنسىڭ. ورتا بويى ءسال عانا شوگىپ, تۇلعاسىنىڭ سىلىڭعىر تارتقانى بولماسا, ءاجىمدى جىلتىر قارا ءوڭى سول باياعى قالپى. ەستە ساقتاۋ قابىلەتى مۇقالماعان. ءسوز ساپتاسى, وي ۇشقىرلىعى تاپ بۇرىنعىشا. ءسىرا, اسىل سۇيەكتى ازاماتتار وسىنداي-اق بولسا كەرەك! مەنى جارقىن جۇزبەن قارسى العان اقساقالدىڭ ءسوز ساپتاسى مەن ءبىتىم-بولمىسىنا قاراپ, ءبىر كەزدەگى اكەمنىڭ:
– ي-ي-ءا, ءاشىر-بەك! – دەگەن ءۇنى قۇلاعىما كەلگەندەي بولدى. اشىربەك قۇرداسىنا دەگەن بار ىستىق ىقىلاسى, سىي-قۇرمەتى ۇنىنەن بايقالىپ, وسى ءبىر اۋىز سوزگە سىيىپ كەتەتىن. تەگىن ەمەس ەكەن-اۋ دەپ ويلادىم.
– جازعان كىتابىڭدى الدىم. از-ازدان شامام كەلگەنشە وقىپ جاتىرمىن, – دەپ اڭگىمەسىن باستاعان اكەي, بىرتە-بىرتە ءوز ءومىرى جايلى بايانداي باستادى.
ءبىرىنشى كۇيەۋى ىقىلاستان نايزابەك, ابيىربەك, امانبەك اتتى ءۇش ۇل جانە ءۇش قىز – بارلىعى التى بالامەن جەسىر قالعان جاس انا نۇربالانى اعايىندارى سول كەزدەگى ادەت-عۇرىپ بويىنشا قاينىسى سارسەنبىگە قوسادى. قاينىسىنان امىربەك, اشىربەك, ءجۇنىسبەك اتتى ءۇش ەر بالا دۇنيەگە كەلەدى. نايزابەك پەن ابيىربەك فين سوعىسىندا حابارسىز كەتەدى. امانبەك پەن جۇنىسبەك كىشكەنە كەزىندە شەتىنەيدى. امىربەك ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, قارا قاعاز كەلەدى. ال 1924 جىلى دۇنيەگە كەلگەن اشىربەك 1942 جىلدىڭ تامىز ايىندا ءبىر توپ اۋىلداستارىمەن بىرگە اسكەرگە شاقىرىلادى.
بۇلاردى بىردەن سوعىسقا ءجونەلتپەي, ىرىكتەپ, الدىمەن فەرعانادا كىشى كومانديرلەر دايارلاۋ كۋرسىندا 4-5 اي سوعىس ونەرىنە ۇيرەتىپ, جاتتىقتىرادى. بۇلاردىڭ ورنىن كەلەسى وقۋ-ۇيرەنۋ لەگى باسادى. سونىمەن, ساراتوۆ دالاسىندا سوعىسقا كىرگەن اسكەرلەر, تالاي قيىندىقتى باستان كەشىرىپ, وت پەن وقتىڭ ورتاسىنا ەنىپ جۇرە بەرەدى. بىردە جەڭىپ, بىردە جەڭىسكە بەرگىسىز جانقيارلىق ەرلىكپەن تۇگەلگە جۋىق قىرىلسا دا شەگىنبەي, العا ۇمتىلعان كەڭەس جاۋىنگەرلەرى ءبىر قارىس تا جەردى جاۋ قولىنا قالدىرماۋعا تىرىسادى...
سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە ءاشىربەك اكەي بىردەن وڭ جاق قولى مەن اياعىنان جارالانادى. العاش دالا جاعدايىندا ۇزدىكسىز اققان قانىن توقتاتىپ, جاراسىن تاڭىپ, كومەك كورسەتىلەدى. ءبىراز ۋاقىت وتكەندە گوسپيتالعا جونەلتىلەدى. جاراسى اۋىر بولعاندىقتان, دالا جاعدايىنداعى كوشپەلى گوسپيتالدا قالدىرۋعا بولمايتىنى سەبەپتى ول كىسىنى ورايلى ساتتە ساراتوۆ قالاسىنداعى №4080 گوسپيتالىنە جونەلتەدى. بۇل بۇرىن ساناتوري بولعان جەر ەكەن. وندا ەكى رەت وتا جاسالعان سوڭ قولى تولىق جازىلادى دا, اياعى اسا ءتاۋىر بولا قويمايدى. ەمدەپ جۇرگەن دارىگەر ءۇشىنشى رەتكى وتادا اياعىن كەسۋگە تۋرا كەلىپ تۇر دەپ شەشىم جاسايدى. بىراق, باقىتىنا وراي, ءۇشىنشى رەتكى وتانى گوسپيتالدىڭ باس دارىگەرى نينا ۆوسكوۆسكايا ءوز قولىنا الادى.
– الدەنە سىڭىرىلگەن ءبىر ۋىس ماقتانى مۇرنىما تاقاپ بىردەن جيىرما بەسكە دەيىن ساناعانى ەسىمدە. ءارى قاراي ەشتەڭە سەزبەي, ناركوزدىڭ اسەرىمەن ۇيىقتاپ كەتىپپىن. العاشقى جارالانعان كەزدە دە, ودان كەيىنگى ەكى رەت جاسالعان وتا كەزىندە دە سنارياد جارىقشاعى تيگەن جەرىم تولىق, جاقسى تازالانباعان. سونىمەن قوسا, قوڭ ەتكە تەرەڭدەپ كىرگەن سنارياد جارىقشاعىنىڭ قالدىعى قالىپ قويعان. سونى الىپ تاستاپ, ءتيىستى ەمدەردى جاساعان سوڭ-اق اياعىم قۇلان-تازا جازىلىپ جۇرە بەردى. بىراق وڭ قولىمنىڭ قارى سول قولىمنان جىڭىشكە بولىپ, ال وڭ جاق سانىمدا ۇزىندىعى 17 سم تىرتىق قالدى. بۇعان دەيىن ماعان وتا جاساعان دارىگەر قاتاڭ ءسوگىس الدى.
سودان روستوۆ وبلىسىندا تاعى سوعىسقا كىردىم. سول سوعىستا كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىمدە ساقتالىپ قالعان ءبىر وقيعانى ايتىپ بەرەيىن. قازان ايى بولاتىن. ءبىز پوزيتسيا ۇستاعان جەر ەگىس دالاسىنا جاقىن ەدى. ۇلكەن قارا جولدىڭ بىرشەتىندە ءبىز سوعىسىپ جاتىرمىز. ەكىنشى شەتىندە 4-5 گەكتارداي ءپىسىپ تۇرعان جۇگەرى ەگىسى ەدى. ءبىر كەزدە اسپاندا بومبالاۋشى ۇشاقتار قاپتاپ كەتتى. جەر-دۇنيە كۇڭىرەنىپ, ماڭاي تەگىس استان-كەستەن بولدى دا قالدى. جان-جاققا قاراۋ ءمۇمكىن ەمەس. ماعان سوعىسقا العاش كىرگەندە بۇرىندارى تالاي ۇرىسقا قاتىسىپ ۇلگەرگەن ۇلتى ورىس سولوۆيوۆ دەگەن كىسى جاۋىنگەرلىك كۇرەك بەرگەن. سوعىستا قارۋ-جاراق قانداي ءرول اتقارسا, كۇرەك تە اسا ماڭىزدى. سول كۇرەك ماعان سوعىستان قايتقانشا سەرىك بولدى. جوتانىڭ سايدان كوتەرىلە بەرىس جاعىندا ارقايسىمىز ءوزىمىز قازىپ العان شۇقىرشاقتا تىرپ ەتپەستەن جاتىرمىز. الدەن ۋاقىتتا بومبالاپ بولعان ۇشاقتاردىڭ ۇزاي باستاعانى ءبىلىندى. ارتىنشا ءبىز جاتقان جاقتى, اسىرەسە, ءجۇگەرى دالاسىن جاۋ ارتيللەريادان اتقىلاي باستادى. شاماسى, ءبىزدىڭ اسكەرلەر سول جۇگەرى دالاسىنا جاسىرىنعان دەپ ويلاعان-اۋ.
ءبىرتالاي ۋاقىت وتكەندە بەت قاراتپاي تۇرعان ارتيللەريانىڭ دا ءۇنى ءوشتى. اينالا ادام توزگىسىز الەم-تاپىراق جاعدايدا. قازا تاپقاندار كوپ. ءتىرى قالعاندار ءارى قاراي سوعىسۋىمىز كەرەك. ەسىمىزدى جيناپ, جان-جاعىمىزعا قاراساق, الگىندە عانا توگىلە ءپىسىپ تۇرعان جۇگەرى دالاسى قاپ-قارا بولىپ كۇيىپ كەتكەن. ەش بولماسا ساۋساقتىڭ ءبىر بۋىنىنداي دا ساۋ قالعان جۇگەرى پاياسى جوق. ويپىرىم-اي, وسىنداي جاعدايدا دا الگى ەگىس دالاسىنان ەكى-ءۇش ادام ورىندارىنان تۇرا سالىپ ءبىز جاتقان جاققا قاراي جاندارمەن جۇگىرىپ كەلە جاتتى. نەمىس سنايپەرى ونىڭ دا ەكەۋىن اتىپ ءتۇسىرىپ, ءۇشىنشىسى اۋىر جارالانىپ, بىزگە جاقىنداپ كەلىپ قۇلادى. وسى كەزدە ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرى نەمىس مەرگەنىنىڭ كوزىن جويدى. مىنە, وسى سۇمدىق جاي ەشقاشان كوز الدىمنان كەتپەيدى. سول كۇنى باس كوتەرىپ جاۋعا وق اتۋعا تۋرا كەلگەن مەن دە جارالاندىم, – دەيدى قارت جاۋىنگەر.
...ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر بەرليندى الىپ, ەلبا وزەنىن بوساتقان سوڭ امەريكالىقتارمەن كەزدەسكەن 8 مامىر كۇنى شپرە وزەنىنىڭ جاعاسىندا جەڭىستى تويلاپتى. سودان كەيىن بەرلينگە كەلىپ, 496-ارتيللەريا پولكىنىڭ قۇرامىندا تۇرعان. وسى ەكى ارادا ەكى-ءۇش اي تازالاۋ وپەراتسياسىنا قاتىسقان. تازالاۋ دەگەن كەز كەلگەن نەمىستى ۇستاپ الىپ, «ەرەكشە بولىمگە» اكەلۋ ەكەن. ولار تەكسەرىپ-تەكسەرىپ قۇجات بەرەتىن كورىنەدى. «وسىلايشا تالاي نەمىس گەنەرالدارىن, مايورلارىن, ت.ب. وفيتسەرلەرىن ۇستادىق. ولار جاي ادامدار سياقتى كيىنىپ العان... اقىرى 1947 جىلى قىركۇيەكتە ەلگە قايتاردى. قۋانىشىمدا شەك بولمادى. ءبىر اي جول ءجۇرىپ, قازان ايىنىڭ ىشىندە ەلگە كەلدىم. كەلسەم, ەل ءىشى قاتتى كۇيزەلىپ كەتكەن. حالىق اش. ءبىر ۋىس ءدان تاپسا, سونى قۋىرىپ, تۋلاقتىڭ بەتىنە شاشىپ تاستايدى ەكەن. اشىققان بالالار الگىنى تەرىپ جەپ, كۇنىمەن ەرمەك قىلىپ وتىرادى. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ دە حال-احۋالى وتە مۇشكىل. انام كورگەن بەينەت, شەككەن ۋايىم ءوز الدىنا, اشتىقتان جۇدەپ-جاداپ, قاتتى قارتايىپ كەتىپتى. قۇرساعىنان تۋعان التى ەر بالادان جالعىز قالعان مەنىڭ امان-ەسەن كەلگەنىمدى كورگەندە, سەنەر-سەنبەسىن بىلمەي, ەسى اۋعانشا جىلاپ كورىستى», – دەيدى مايدانگەر اكەي.
اكەي 1948 جىلعى كۇزدە اۋىلىنداعى ۇلتى قاراشاي, 15 جاسار بەربەرىپقىزى بايدىماتقا ءۇيلەنىپتى. ول بەسىنشى سىنىپتى عانا بىتىرگەن ەكەن. بىراق بۇل قادامىنىڭ قىرسىعى مەن قيىندىعىن تالاي جىلدار تارتىپتى. كامەلەتكە تولماعان قىزدى الدى دەپ سوتتالىپ تا كەتە جازداعان. بۇل جايت وتباسىنىڭ بەرەكەسىن الىپ, كۇن كورسەتپەۋگە اينالىپتى. «اعايىننان وتكەن جاۋ, تابالدىرىقتان وتكەن تاۋ بولمايدى دەگەن وسى ەكەن, – دەيدى ءالى دە كوزى ءتىرى مايدانگەر قاريا. – اقىرى مەنى ءبىر مىڭ بولعىر كىسى اۋدان ورتالىعىنا شاقىرىپ, نەشە جىلداي, بىردە سوندا اپتالاپ قونىپ, بىردە اۋىلعا قاتىناپ ءجۇرىپ, تۇتىنۋشىلار وداعىندا ەسەپشىلىك قىزمەت اتقاردىم. اۋدانعا كوشەيىك دەسەم, «قارتايعان شاعىمدا كارى سۇيەگىمدى قايدا سۇيرەمەكسىڭ, ءولسەم, ەل ىشىندە ولەيىن. مەن ولگەن سوڭ قايدا كوشسەڭ, وندا كوش» دەپ انام كونبەيدى. ءوستىپ جۇرگەندە بىرنەشە بالالى بولدىق. ونداعان جىل تالاي جەرگە ساندالىپ تابانىمنان توزىپ جۇرگەندە, اۋىل باسشىلارى اۋىسىپ, مەنى قايتادان اۋىلعا قىزمەتكە شاقىردى. ءمىنە, سودان بەرى زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن اۋىلدىق كەڭەس باسشىسىنىڭ حاتشىسى, ودان كەيىن ەسەپشىلىك قىزمەت اتقاردىم», – دەيدى.
– قانداي ماراپاتتارىڭىز بار؟
– « ۇلى وتان سوعىسى» وردەنى, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى, «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى, «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالى, ت.ب. كوپتەگەن مەرەكەلىك مەدالدارىم بار, – دەيدى اشىربەك اكەي.
سوعىستا وتكىزگەن ءاربىر كۇنى ەرلىك, بەيبىت ومىردە وتكىزگەن ءاربىر ءساتى ونەگەگە تولى قارت جاۋىنگەرگە ءالى دە ۇزاق جاساپ, ارتتاعى جاس ۇرپاققا كورسەتەر ونەگەڭىز, ايتار وسيەتىڭىز كوپ بولسىن دەپ تىلەدىك.
ۇلدانا مولداباەۆا
جامبىل وبلىسى