قازىرگى تاڭدا بيىلعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كۇشىنە ەنگەلى وتىرعان «جەر كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ توڭىرەگىندە قوعامىمىزدا قىزۋ تالقىلاۋلار بولىپ جاتىر. وسى ورايدا ءبىز پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش ايتاحانوۆقا بىرقاتار سۇراقتار قويعان ەدىك.
– قۋانىش ايتاحان ۇلى, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا حالىق تاراپىنان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جالعا بەرۋ جانە ساتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا. اسىرەسە, «قاسيەتتى جەرىمىز «تىستەگەننىڭ اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىندا» كەتپەي مە؟» دەگەندەي مازمۇنداعى ساۋالدى العا تارتقان اعايىننىڭ ءۇنى ءجيى ەستىلۋدە. ءسىز وسى ماسەلەگە قاتىستى نە ايتاسىز؟
– ءوزىڭىز بىلەسىز, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ححIV سەسسياسىندا «مەن ازاماتتارىمىزدىڭ وسى ماسەلەنى كوتەرگەنىنە قۋانىشتىمىن. ەگەر جەرگە ءدال وسىلاي كوڭىل بولىنەتىن بولسا, بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوز جەرىن قاسىق قانى قالعانشا قورعايتىنىن كورسەتەدى», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. سوندىقتان دا, حالىقتىڭ جەر ماسەلەسىنە سەرگەك قاراۋىن, بۇل تۇرعىداعى جاعداياتتارعا قاتىستى وزىندىك وي-پىكىرلەرىن اشىق ءبىلدىرۋىن ورىنسىز دەپ ايتا المايمىز. ويتكەنى, جەر حالىقتىڭ مۇراسى, باستى بايلىعى بولعاندىقتان, وعان الاڭداۋى – زاڭدىلىق. دەگەنمەن, جەرىمىزدى ەل يگىلىگىنە, مەملەكەت مۇددەسىنە ءتيىمدى پايدالانۋ باعىتىندا جاسالعان ءتيىستى شارالارعا حالىق ءتۇسىنىستىكپەن قاراۋى قاجەت.
جالپى, ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىزدىڭ 6-بابىنىڭ 3-تارماعىندا «جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرi, وسiمدiكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسi, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار مەملەكەت مەنشiگiندە بولادى. جەر, سونداي-اق, زاڭدا بەلگiلەنگەن نەگiزدەردە, شارتتار مەن شەكتەردە جەكەمەنشiكتە دە بولۋى مۇمكiن», دەپ جازىلعان. ال اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جەكەمەنشىك قۇقىعىمەن بەرۋ مۇمكىندىكتەرى 2003 جىلدىڭ 20 ماۋسىمىندا قابىلدانعان جەر كودەكسىندە قاراستىرىلعان. بۇل كودەكس بويىنشا, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جەكەمەنشىك قۇقىعىمەن بەرۋ تەك ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى مەن زاڭدى تۇلعالارعا عانا تيەسىلى دەپ, اتاپ كورسەتىلگەن. ال ەل ىشىندەگى «جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلماقشى» دەگەن سىڭايداعى پىكىر مۇلدە قيسىنسىز. شەتەلدىكتەرگە جەر ەشۋاقىتتا ساتىلمايدى. ول جەر كودەكسىندە انىق جازىلعان. تەك, شەتەلدىكتەر, قازاقستاننىڭ ازاماتتىعى جوق ادامدار, شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالار, سونداي-اق, شەتەلدىكتەردىڭ, ازاماتتىعى جوقتاردىڭ, شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالاردىڭ جارعىلىق كاپيتالىنداعى ۇلەسى ەلۋ پايىزدان اساتىن زاڭدى تۇلعالار 25 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە جالداۋ شارتتارىمەن ۋاقىتشا جەردى پايدالانۋ قۇقىعىنا يە بولا الادى.
– جالپى, جەردىڭ شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايتىنى باسى اشىق جايت. ال سىرتتىڭ ازاماتتارىنا جەردى جالعا بەرۋ ءىسى قالاي جۇرگىزىلەدى.
– بۇل ماسەلە زاڭمەن رەتتەلگەن. ناقتىلاي ايتقاندا, شەتەلدىكتەرگە جەردى جالعا بەرۋ ءىسى اۋدان, قالا اكىمدىكتەرىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايدى, بۇل ماسەلەنى تەك وبلىستىق اتقارۋشى بيلىك جەر سالاسى بويىنشا ورتالىق ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ كەلىسىمى نەگىزىندە عانا جۇزەگە اسىرادى. ياعني, بۇل شەتەلدىكتەرگە بەلگىلى كولەمدەگى جەردى جالعا بەرۋ بارىسىندا دا, ودان كەيىن دە قاتاڭ قاداعالاۋ بولادى دەگەن ءسوز. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, كودەكسكە بايلانىستى شەتەلدىك ازاماتتارعا اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن جالعا بەرۋدىڭ ءوزى شەكارا ماڭىنان مۇلدە رۇقسات ەتىلمەيدى.
– ءتۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەل تۇرعىندارىنىڭ ساتىلعان نەمەسە جالعا بەرىلگەن جەرلەردىڭ ودان ءارى كۇتىپ- ۇستالۋىنا كۇمان كەلتىرگەن پىكىرلەرى جاريالانۋدا...
– نەگىزىندە جۇرتشىلىقتىڭ مۇنداي كۇماندى ويعا بەرىلۋىنىڭ سەبەبى بار. بۇعان دەيىن جالعا بەرىلگەن جەرلەردىڭ ءبىرشاما بولىگى يگەرىلمەي, قاراۋسىز, كۇتىمسىز جاتقانىن كوپشىلىك بىلەدى. ارينە, بۇل حالىقتى ءتۇرلى ويلارعا جەتەلەمەي قويمايدى. سوندىقتان, مەملەكەت اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جەرلەرگە جاناشىرلىقپەن قاراي وتىرىپ, جەردى كۇتىپ, باپتاپ, قۇنارلىلىعىن ارتتىرىپ, ونى ءتيىمدى پايدالانا الاتىن ازاماتتاردىڭ يەلەنگەنىن قالايدى. وسىدان كەلىپ, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ساتۋ جانە جالعا بەرۋ ءىسى جولعا قويىلىپ وتىر.
ەگەر ءبىر ادام جەر ساتىپ السا, وعان كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قاراپ, ءتيىستى باپتاۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزەتىنى انىق. ويتكەنى, ول – ءوزىنىڭ جەكەمەنشىگى. ونى ەرىككەننەن ساتىپ العان جوق.
– ال جالعا الۋشىلار جەردىڭ بارلىق ءنارىن «سورىپ» الىپ, مەرزىمى بىتكەندە قۇنارسىز توپىراقتى شاڭعىتىپ تايىپ تۇرماي ما؟
– جەردى جالعا الۋشىلارعا جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك, تالاپ ەتىلەر مىندەتتەر بار. ولار مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قاداعالانىپ وتىرادى. جالپى, جەردى جالعا العان ادام مول ءونىم الۋ ءۇشىن, ونىڭ قۇنارلىعىن ارتتىرىپ, ءتيىمدى پايدالانىپ وتىرۋى شارت. ولاي بولماسا, مەملەكەت ول جەردى سوت ارقىلى ءماجبۇرلەپ قايتارىپ الادى.
– اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن ساتىپ العان ادام ونى ءوز مەنشىگى بولعاندىقتان شەتەل ازاماتتارىنا پۇلداي الا ما؟
– جوق. بۇعان زاڭ جۇزىندە مۇلدە رۇقسات ەتىلمەيدى. قايتالاپ ايتامىن, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردىڭ مەنشىك يەلەرى شەتەلدىكتەرگە ساتا المايدى. ولار مەنشىكتى جەرىن تەك قازاقستان ازاماتتارىنا عانا ساتا الادى.
– قۋانىش ايتاحان ۇلى, 1 ءشىلدەدەن باستاپ «جەر كودەكسىنە ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بۇعان دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ۇزاق مەرزىمگە, ياعني 49 جىلعا جالعا العان ازاماتتار وزدەرىنىڭ يەلىكتەرىنەن ايىرىلىپ قالماي ما؟
– جەردى جالعا العان ازاماتتارعا قويىلار تالاپ بىرەۋ-اق. ول جەر-انانىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرىپ, ونىمدىلىگىن كوتەرىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ مولشىلىعىن جاساۋ. وسى ارادا ساتىلاتىن جانە جالعا بەرىلەتىن جەرلەردىڭ كولەمى شەكتەۋلى ەكەنىن ايتىپ وتەيىن. ول ۇكىمەتتىڭ 2003 جىلعى 23 قازانداعى №1071 قاۋلىسىمەن ءاربىر وبلىس, اۋدان بويىنشا جانە جەردىڭ كاتەگوريالارى بويىنشا ء(تالىمى, سۋارمالى جەرلەر, شابىندىق, جايىلىم) ناقتى بەلگىلەنگەن. مۇنىڭ بۇعان دەيىن ۇزاق مەرزىمگە جالعا بەرىلگەن جەرلەرگە قاتىسى جوق. اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىندەگى سۋبەكتىلەرىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ ۋاقىتشا جالداۋ قۇقىعى 2050 جىلى اياقتالادى. سوندىقتان, قازىرگى ۋاقىتشا پايدالانۋشىلار جەرلەرىنەن ايىرىلىپ قالادى دەگەن ۋايىم, قاۋىپ-پايىمداۋلار نەگىزسىز. وسى جالعا بەرگەن مەرزىم ىشىندە شارۋالار ءوز جەرلەرىن ساتىپ الامىن دەسە, ول جەردىڭ كاداسترلىق باعاسىن 50 پايىزعا ارزانداتىپ, 10 جىل كولەمىندە قارجىسىن ءبولىپ-ءبولىپ تولەپ ساتىپ الا الادى.
– قوزعالىپ وتىرعان تاقىرىپقا قاتىستى ءوزىڭىزدى نەندەي ماسەلەلەر الاڭداتادى؟
– جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن نورمالاردىڭ باستى ماقساتى – مەنشىك قۇقىعى ارقىلى جەر پايدالانۋشىلاردىڭ جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋ, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە وركەنيەتتى جەر نارىعىن قالىپتاستىرۋ. مۇنى حالىق تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن...
جالپى, زاڭنىڭ ورىندالۋى بارىسىندا, دالىرەگى, جەردى ساتۋ جانە جالعا بەرۋ ۇدەرىسىندە ساۋاتسىزدىققا, سىبايلاستىق, جەمقورلىق ارەكەتتەرگە جول بەرىلمەۋى قاجەت. زاڭنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قاراپايىم حالىقتىڭ ءمۇددەسىنە جۇمىس ىستەۋى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. سونداي-اق, بۇل تۇرعىداعى اقپاراتتار حالىققا قولجەتىمدى بولعانى ابزال.
ەل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جەرلەردىڭ ىسكەر, وزىنە دە, حالىققا دا پايدالى قىزمەت كورسەتە الاتىن جاناشىر ازاماتتاردىڭ پايدالانۋىن قالايدى. حالىقتىڭ ارمان-تىلەگى دە وسى.
اڭگىمەلەسكەن
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»