تەك ەلىمىز حالقىنا عانا رۇقسات ەتىلەدى
قازاقستان مەملەكەتىنىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەت – ول ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءتيىمدى جانە ىشكى ءونىم ءوندىرىسى كولەمىن جەدەل ارتتىراتىن مۋلتيپليكاتيۆتى سالالارىن دامىتۋ. سونداي سالا – ول اۋىل شارۋاشىلىعى, ياعني بۇل سالا, ەل ەكونوميكاسى دامۋىنىڭ درايۆەرى بولۋى ءتيىس. وسى ماقساتتا ءبىز ورىن العان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن اگرارلىق ساياساتتى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋىمىز قاجەت.
الدىمەن, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ اگرارلىق سەكتورىنداعى جەر قاتىناستارىنىڭ بۇگىنگى احۋالىنا توقتالايىق. قازاقستان الەمدە جەر اۋماعى بويىنشا 9-ورىندى يەلەنەدى جانە جان باسىنا شاققاندا اۆستراليا, كانادا ەلدەرىنەن كەيىن 3-ءشى ورىن الادى. 261 ملن. گا جەردىڭ 215 ملن. گەكتارى بۇل اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەر. وسى جەرلەردىڭ جارتىسىنان ازى اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدالانىلادى. سوڭعى 20 جىل ىشىندە ەگىستىك جەرلەردىڭ قۇنارلىعى 20-30 پايىزعا تومەندەدى, سۋارمالى جەرلەر كولەمدەرى 2,5 ملن. گا-دان 1,1 ملن. گەكتارعا قىسقاردى. بۇل جەرلەردى شارتتى تۇردە القاپقا اينالدىراتىن بولساق, 7,0-8,0 ملن. گەكتار جەر اينالىمىنان شىققانىن كورسەتەدى. ال ەگەر دە ەڭ كەم دەگەندە 1 گەكتار سۋارمالى جەردەن 15 تسەنتنەر ءونىم (استىق) الاتىن بولساق, جىل سايىن 1 ملن. توننادان استام استىق الىنباي وتىر دەگەن ءسوز. توزعان جايىلىمداردىڭ كولەمدەرى جالپى القاپتاردىڭ 50 پايىزىن قۇرايدى. جەرلەردىڭ شامامەن 8 پايىزى ونەركاسىپتىك قالدىقتارمەن لاستانعان, سوندىقتان توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋدىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتۋدە.
اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەردى ءتيىمسىز پايدالانعاننىڭ ءناتيجەسىندە, بۇگىنگى كۇنى جەر يەلەنۋشىلەردىڭ مەنشىگىندەگى 18 مىڭنان استام جەر ۋچاسكەلەرى, جالپى كولەمى شامامەن 7 ملن. گا قۇرايتىن جەرلەر اينالىمنان شىققان. سوندىقتان, تەز ارادا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما, سونىمەن قاتار, وعان قوسىمشا زاڭنامالىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ قاجەت. توپىراقتاردىڭ قۇنارلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتىنە اينالۋى ءتيىس.
پارلامەنتتىڭ جەر كودەكسىنە ەنگىزگەن وزگەرىستەرى مەن تولىقتىرۋلارىنىڭ 2016 جىلدىڭ 1 ءشىلدەسىنەن باستاپ كۇشىنە ەنۋىنە بايلانىستى, جەرگە دەگەن مەنشىك قۇرىلىمى تۇبەگەيلى وزگەرىپ, ونى پايدالانۋ تيىمدىلىگى ارتاتىن بولادى.
شەتەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنەتىن بولساق, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جەر قاتىناستارىن رەتتەۋ جەردى ءتيىمسىز پايدالاناتىن جەر يەلەرىنە باعىتتالعان. مىسالى, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, ليۋكسەمبۋرگ, گرەكيا مەملەكەتتەرىندە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىندەگى جالعا الۋ قاتىناستارىن رەتتەۋگە كوپ ارالاسپايدى, ال فرانتسيا, يسپانيا, يتاليا, پورتۋگاليا, نيدەرلاند, بەلگيا ەلدەرىندە بۇل ماسەلەگە كوپ نازار اۋدارادى. بۇل ەلدەردە جەر يەلەنۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى ءوز جەرلەرىن وزدەرى وڭدەمەيدى, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەر نەگىزىنەن جالعا بەرىلەدى. مىسالى, اقش-تا اۋىلشارۋاشىلىق جەردىڭ – 40, ەۋرووداقتا – 48, ونىڭ ىشىندە بەلگيا, گفر جانە فرانتسيادا – 60-تان استامى, ليۋكسەمبۋرگتا – 53, شۆەتسيادا 45,2 پايىزى جالعا بەرىلەدى. بۇل ەلدەردىڭ زاڭناماسىندا جالعا بەرۋدىڭ ەڭ تومەن مەرزىمدەرى انىقتالعان.
دەگەنمەن, بارلىق ەلدەردە مەملەكەت جالعا الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن تومەندەتپەيدى, بىراق جەر يەلەنۋشىلەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاي وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جالعا بەرۋ قاتىناستارىن قاتتى قاداعالايدى. بۇل جەردە جەرمەن بايلانىستى الىپساتارلىققا, جەر ۋچاسكەلەرىن بولۋگە, ميراسقا قالدىرۋعا, جەردىڭ ءبىر ادامنىڭ عانا قولىندا قالىپ قويۋىنا جول بەرىلمەيدى. مەملەكەت تاراپىنان توپىراق قۇنارلىلىعىنا تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. ولاي بولماعان جاعدايدا, جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلادى.
تۋرا وسىنداي ماقسات قازاقستاندا دا قويىلىپ وتىر. جەر كودەكسىنىڭ 24-بابىنا سايكەس, ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالار جەردى جەكە مەنشىگىنە ساتىپ الۋلارىنا بولادى. وسىنداي قۇقىق شەتەل ازاماتتارىنا بەرىلمەيدى. ولار جەردى تەك ۋاقىتشا پايدالانۋ ءۇشىن جالعا الا الادى.
قازاقستان ازاماتتارى جەردى جالعا الا وتىرىپ, جەردىڭ كاداسترلىق قۇننىڭ 50 پايىزىنا دەيىن جەڭىلدەتىلگەن باعا بويىنشا ساتىپ الا الادى جانە بۇل سومانى 10 جىل بويى ءبولىپ-ءبولىپ تولەۋىنە جول بەرىلەدى.
بۇل جەردەن تۋىندايتىن سۇراق: «شەتەل ازاماتتارىنا جەر جالعا نەگە 25 جىلعا بەرىلەدى؟».
قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ جەرلەرىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. وعان سەبەپ قازاقستاننىڭ توپىراق-كليماتتىق جاعدايلارى مەن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەردىڭ قۇنارلىعى ەدەۋىر تومەن. وسىعان بايلانىستى, اۋىلشارۋاشىلىق داقىلداردىڭ تۇسىمدىلىگى ول ەلدەرگە قاراعاندا, 2-3 ەسە, ال كەيبىر جىلدارى 5 ەسەگە دەيىن تومەن بولادى. سوندىقتان جەردى جالعا العان شەتەلدىكتەر وزدەرى سالعان ينۆەستيتسيالارىن قايتارۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 25 جىل جۇمىس جاساۋى كەرەك, سوندىقتان دا بۇل مەرزىم جەر كودەكسىندە كورسەتىلگەن.
تاعى ءبىر سۇراق, ەگەر جەردى جەكەمەنشىگىنە ساتىپ العان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى نەمەسە زاڭدى تۇلعالارى ونى شەتەلدىكتەرگە ساتقىسى كەلسە, م ۇلىك 3 اي ىشىندە مەنشىكتەن شىعىپ, نەمەسە بۇل جەر ۋاقىتشا جەر پايدالانۋ قۇقىعىنا (25 جىل) قايتا رەسىمدەلۋى كەرەك. ەگەر 3 اي ىشىندە ولار ۋاقىتشا جەردى پايدالانۋ قۇقىعىنا رەسىمدەمەيتىن بولسا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەرىلگەن جەردى قايتارىپ الۋ بويىنشا سوتقا جۇگىنە الادى. بۇل ەرەجە باسقا ەلدەردىڭ ازاماتتىعىن العىسى كەلگەن قازاقستاندىقتارعا دا قاتىستى. ولار جەردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتىنىڭ اتىنا اۋدارۋى ءتيىس نەمەسە شەتەل ازاماتى رەتىندە 25 جىلعا جالعا رەسىمدەۋى كەرەك جانە ونى تەك نىسانالى باعىتتا عانا پايدالانۋى ءتيىس. رەسپۋبليكانىڭ شەكارالاس اۋداندارىندا جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋگە ءمۇلدەم جول بەرىلمەيدى. سوندىقتان دا, قازاقستاندا شەتەل ازاماتتارىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەردى جەكەمەنشىككە ساتىپ الۋىنا جول بەرىلمەيدى.
ازاماتتىعىنا قاراماستان, بارلىق جەر پايدالانۋشىلارعا قويىلاتىن تاعى دا ءبىر تالاپ – جەردىڭ توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان اگروتەحنيكالىق ەرەجەلەردى قاتاڭ ساقتاۋ, ساقتاماعان جاعدايدا, جەر مەملەكەت يەلىگىنە قايتارىلادى.
بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەر قازاقستاندىقتارعا 49 جىلعا جالعا بەرىلەدى. ەگەر جالعا الۋشى يەلەنىپ وتىرعان جەرىن ساتىپ العىسى كەلسە, ول جەردى ساتىپ الۋدا اۋكتسيوندارعا قاتىسپاي, جەڭىلدەتىلگەن باعا بويىنشا ءبىرىنشى بولىپ, جوعارىدا ايتىلعانداي, 50 پايىز جەڭىلدىكپەن جانە باعاسىن 10 جىلعا دەيىن ءبولىپ تولەۋ قۇقىعىنا يە بولادى.
قازاقستاننىڭ جەرىنە يەلىك ەتۋ تەك قازاقستاننىڭ حالقىنا عانا رۇقسات ەتىلەدى. بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ باستى قاعيداسى جانە ناقتى ۇستانىمى.
تىلەكتەس ەسپولوۆ,
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا اكادەميگى
الماتى