جاۋدىڭ 11 تانك, 17 برونەتراسپورتەر, 41 جەندەتىن جويعان
سۇم سوعىستىڭ باستالعان ەكىنشى جىلىندا اسكەر قاتارىنا الىنىپ, مارقۇم, جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ سەكىلدى تانكىگە قارسى اتاتىن زەڭبىرەك كومانديرى بولعان ءومىرباي ساقوۆتىڭ ەرلىگىن ەلى ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتپايدى. كەسكىلەسكەن ۇرىس دالاسىندا جان اياماي شايقاسقان قازاق بالاسى نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ اجال سەپكەن «تاجال» تانكىلەرىنە تويتارىس بەرىپ, وتقا ورادى, ورتەپ جىبەردى, كۇل-تالقان ەتتى. «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ», ءى, ءىى, ءىىى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى», «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرىمەن جانە مەدالدارىمەن ماراپاتتالۋى ونىڭ قاھارماندىعى مەن كوزسىز ەرلىگىن دالەدەيدى...
...ول – ستالينگراد تۇبىنەن بەرلينگە دەيىن كوك زەڭبىرەك ءسۇيرەتكەن ارتيللەريستىڭ ءبىرى ەدى. اسكەرگە 1942 جىلى الىندى. 179-پولكتىڭ قۇرامىندا ماسكەۋ تۇبىندەگى نوگينسك قالاسىندا العاش ۇرىسقا كىرىستى. سۇراپىل سوعىس مۇرتى ەندى تەبىندەي باستاعان ون سەگىزدەگى بوزبالالاردى ەرتە ەسەيتتى. الدىمەن ول تانكىگە قارسى اتاتىن 76 ميلليمەترلىك زەڭبىرەك راسچەتىندا وقتاۋشى, كوزدەۋشى, وق اتۋشى بولدى. جاس جاۋىنگەر ونىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتتى. كومانديرلىككە كەيىن كوتەرىلدى.
شير, سۋروۆسكي, وۆلينسكي ستانسالارى ماڭىنداعى, موروزوۆسك, بەلايا كاليتۆا قالالارىن ازات ەتۋدەگى سۇراپىل شايقاستارعا قاتىستى. وسىنداي الاپات ۇرىستىڭ بىرىندە ومىربايعا سنارياد جارىقشاعى ءتيىپ, گوسپيتالعا جاتىپ شىقتى. كەيىن ءوز پولكىنە, باتارەياسىنا قوسىلىپ, ۆوروشيلوۆگراد قالاسىن جاۋدان ازات ەتۋ ءۇشىن سوعىستى. اتاقتى دون وزەنىنىڭ ساعاسىنداعى رۋبەجنىي قالاسىنا مىقتاپ بەكىنگەن نەمىس فاشيستەرى وڭايلىقپەن بەرىسەر ەمەس. كەڭەس اسكەرلەرى پاروممەن ارعى بەتكە ءوتىپ, شابۋىلعا شىقتى. الايدا, كۇشى باسىم دۇشپان بارلىق قارۋدان وق جاۋدىرىپ, ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردى كەيىن شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتتى.
– وققا ۇشقاندار توبە-توبە بولىپ, بىرنەشە كۇن كومۋسىز جاتتى. قيراعان اسكەري تەحنيكادا ەسەپ جوق. 22 كۇن بويى الما-كەزەك شابۋىلداۋمەن بولدى. جاۋ تابان تىرەسىپ تۇرىپ الدى. ول كەزدە ءو.ساقوۆ زەڭبىرەك كوزدەۋشىسى ەدى. ءار راسچەتتىڭ تاۋلىگىنە نەمىستەر جاققا 100 سنارياد جولداعان كەزدەرى دە بولدى. مۇندايدا زەڭبىرەك ستۆولى قىزىپ, جاۋىنگەرلەردىڭ قۇلاقتارىنان ءتىپتى, قان كەتەتىن. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان ارپالىستان كەيىن ار جاققا ءوتىپ, كونستانتينوپول قالاسىن زور شىعىنمەن ازات ەتتى, – دەپ ەدى اقساقال سوڭعى كەزدەسۋىمدە. ارداگەر ءۇشىن ءاربىر وردەن-مەدالى – ۇمىتىلماس تاريح. ءى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى» وردەنىن قالاي العانىن سۇراعانبىز.
بىردە مەنىڭ زەڭبىرەك راسچەتىما دەرەۆنيادان شىعاتىن جاۋعا توسقاۋىل جاساۋعا بۇيرىق بەرىلدى. اۋدان ورتالىعى – سلاۆيانكا دەرەۆنياسىنان شىعاتىن جول ۇشكە ايىرىلادى. فاشيستەر قاي جولمەن ءجۇرۋى مۇمكىن؟ ارتيللەريستەر ىڭعايلى پوزيتسيا تاڭداپ الىپ, دەرەۆنياعا 70 مەتردەي جەتپەي كۇتىپ تۇردى.
ۆزۆود كومانديرى رجەنكوۆ «اتىڭدار» دەپ بۇيىردى. العاشقى تانكتى نىساناعا الىپ اتتى. ىلە-شالا ونىڭ قارا تۇتىنگە كومىلگەنىن كوردى. تەمىر قۇرساۋلى ەكىنشى تانك تاپتاپ وتەردەي ورشەلەنە ۇمتىلادى. كەرى شەگىنۋگە جول جوق, نە ءولىم, نە ءومىر! تاجالدى كوزدەپ, قاتارىنان 2-3 سنارياد جىبەردىك. جاۋ تانكىسى دە وت قۇشىپ ۇلگەردى-اۋ. لەزدە وتقا ورانعان «تيگردى» كورگەنىمدە جانارىما قان تولىپ, شالقالاپ بارا جاتتىم...
ەسىمدى جيسام, سنارياد جارىقشاعى ەكى كوزدىڭ ورتاسىن عانا زەڭبىرەكتىڭ تەمىر قالقانى ارقىلى جاناپ وتكەن ەكەن. ابىروي بولعاندا, جانارىم امان, تەك قاستىڭ ەتىن ءسال جىرىپ كەتىپتى. جاتقان جەرىمنەن جىلدام كوتەرىلىپ, ورنىما جايعاستىم. بەرى قاراي تاعى جىلانباۋىر 3 تانك جىلجىپ كەلەدى. ولاردى تاسالاپ, جاياۋ اسكەر جاقىنداي تۇسۋدە. زەڭبىرەككە قايتا «ءتىل» ءبىتتى. ءبىرىنشى وق دارىماي ايدالاعا لاعىپ كەتتى. ەكىنشىسى ءدوپ ءتيدى. ىزىنشە كەلە جاتقان تانك تە وتقا وراندى. ءۇشىنشىسى... شىر كوبەلەك اينالىپ بارىپ, كىلت توقتادى. ءسويتىپ, نەمىستەردىڭ شابۋىلىنا تويتارىس بەرىلدى. ءبىزدىڭ ساربازدار ىستەن شىققان سوڭعى تانكىنى بارىپ كورسە, نەمىس مەحانيگىنىڭ ەكى اياعىن سنارياد ج ۇلىپ كەتىپتى. تەمىر تاجالداردى توقتاتقان سوڭ جاۋىنگەرلەرگە جاۋدىڭ جاياۋ سولداتتارىن جايراتۋ قيىنعا سوقپادى». وسى ەرلىگى ءۇشىن ءو.ساقوۆ ءى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى» وردەنىن وڭىرىنە تاقتى. ءبىر شايقاستا ءفاشيستتىڭ 5 تانكىسىنىڭ كوزىن جويعانى ءۇشىن سول كەزدەگى اقشامەن 2500 سوم الىپتى. ول كەزدە بۇل ۇلكەن قاراجات. بۇل قاھارمان ارتيللەريستىڭ ورەل-كۋرسك يىنىندەگى كەسكىلەسكەن جورىق جولدارىنىڭ ءبىرى عانا.
جالپى, ماسكەۋ تۇبىنەن بەرلينگە دەيىن زەڭبىرەك سۇيرەتكەن راسچەت كومانديرىنىڭ جاۋىنگەرلىك بەت ەسەبىندە جاۋدىڭ 11 تانكى, 17 اسكەري اۆتوكولىك, 41 اۆتوماتشىسىنىڭ كوزىن جويعانىن ايعاقتايتىن مالىمەتتى ول كىسىنىڭ كوزى ءتىرىسىندە وقىعانىم بار. ناگراداعا ۇسىنۋ جونىندەگى قاعازدا دا ءبارى جازىلعان ەدى. ال 1944 جىلى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
ۆيسلا وزەنىنەن پولك بويىنشا ءبىرىنشى رەت وتكەن ءو.ساقوۆتىڭ راسچەتى پلاتسدارمدا بەكىنىس قۇرىپ, دۇشپانعا كۇيرەتە سوققى بەردى. ءسويتىپ, كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ىلگەرى جىلجۋىنا جاعداي جاسايدى. ۇرىستان كەيىن پولك كوميسسارى, پودپولكوۆنيك كورچاگين ساپ تۇزەگەن بۇكىل قۇرامانىڭ جاۋىنگەرلەرى الدىندا:
– اعا سەرجانت ءومىرباي ساقوۆ, بۇگىنگى كورسەتكەن ەرلىگىڭ ءۇشىن سەنى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنامىن. سەن ناعىز قاھارمانسىڭ, – دەپ قۇشاقتاپ, ريزاشىلىعىن بىلدىرگەنى جادىمنان شىقپايدى,– دەپ ەسكە الىپ ەدى مارقۇم ءومىرباي اقساقال. – ول كەزدە جالىنداپ تۇرعان جاسپىز. كومانديردىڭ العىسىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ جوعارى ناگرادانى قازاق بالاسىنا بەرۋگە قيمادى ما, الدە بۇرا تارتۋشىلىق بولدى ما ەكەن, ول جاعىن كەزىندە باعامداي المادىم. پولك كومانديرى مەن كوميسسار مەنى جوعارى اتاققا ۇسىنىپ, قۇجاتتارىن راسىمدەپ ماسكەۋ جاققا جولدادى. الايدا, التىن جۇلدىز ەمەس, «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ» وردەنىن تابىس ەتتى, – دەگەنى بار.
سول جولى ءومىرباي اتا ەشكىمگە ءتىس جارماعان قۇپياسىن بىزگە ايتىپ ەدى. «تۇتقىنعا تۇسكەن جاۋدىڭ سولداتىن اتىپ تاستاۋ جونىندە بۇيرىق بەرىلدى ماعان. الدىما سالىپ ورمانعا قاراي الىپ كەلە جاتىرمىن. جاڭىلماسام, ول ۆەنگر نەمەسە بولعار ۇلتىنان بولاتىن. الاڭقايعا جەتكەندە, الگى تۇتقىن جەر شوكەلەپ وتىرا كەتتى. قۇلاعىما قۇران دۇعاسى كەلىپ جاتتى. «بەيشارا, بۇل مۇسىلمان بالاسى ەكەن-اۋ» دەگەن وي ساپ ەتە قالدى باسىما. ءوز جانازاسىن شىعارعىسى كەلگەن مىسكىندى ءبىر ءسات مۇسىركەگەن سياقتىمىن. اللانىڭ قۇدىرەتى شىعار, قۇراننىڭ سۇرەلەرىن ۇيىپ تىڭداپ وتىرىپ قالىپپىن. شوشىپ ويانعانداي سەلك ەتە ءتۇستىم. تۇتقىن ۇشتى-كۇيلى جوق. قانشا ىزدەسەم دە تابا المادىم. مۇنداي ساسپاسپىن. سوعىس كەزىندەگى ءتارتىپ بويىنشا مۇنداي بۇيرىقتى ورىنداماعانىڭ ءۇشىن ءوزىڭدى اتىپ تاستاۋى مۇمكىن. اسىرەسە, «وسوبيستەر» سوڭىڭا ءتۇسسە, شارۋا ءبىتتى دەي بەر. اۆتوماتتىڭ كەزەگىن اسپاعا اتىپ, شتابقا قايتىپ كەلىپ, بۇيرىقتى «بۇلجىتپاي ورىنداعانىم» جونىندە باياندادىم. بىرنەشە وردەندەر مەن مەدالداردىڭ يەگەرى اتانعان ساربازعا كومانديرلەرىم سەنگەن بولۋى كەرەك, ول تۋرالى اڭگىمەنى قايتا قازبالامادى. وسىلاي بالام! مەن ءسويتىپ, جاۋدى جىبەرىپ العانمىن».
سوعىس بىتكەن سوڭ ول 1947 جىلى عانا تۋعان اۋىلىنا امان-ەسەن ورالدى. ءسويتىپ, ءوزى تۋىپ-وسكەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تولە بي اۋدانى «سوۆەت» كولحوزىندا جىلقى, قوي, تاۋىق فەرمالارىن باسقارىپ, 18 جىل ابىرويلى ەڭبەك ەتتى. قيىن جۇمىستان قاشپادى. كەڭەستىك كەزەڭدە بالدىبىرەك (بۇرىنعى «كراسنىي بوەتس») ەلدى مەكەنىندەگى ءو.ساقوۆ باسقاراتىن تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى مەملەكەتكە ءسۇت تاپسىرۋ جونىندەگى جوسپاردى ارتىعىمەن ورىنداپ, ءتىپتى, كەيىننەن قابىلداعان سوتسياليستىك مىندەتتەمەنى ابىرويمەن وتەگەنى جونىندە جىل سايىن اۋدان باسشىلارىنا راپورت بەرىپ جاتاتىن-دى. ول باسقارعان فەرما ۇيىمشىل ءارى ءتارتىپتى بولاتىن. شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ, ەكونوميكانى نىعايتۋ جۇمىستارىنا قوماقتى ۇلەس قوسقانى ءۇشىن مايدانگەر «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن جانە «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى.
اللاعا شۇكىر, ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىردى.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قوسقان قوماقتى ۇلەسى ءۇشىن «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىنە يە بولدى. جۇبايى نەسىپكۇل ەكەۋى 13 ۇل-قىز ءوسىرىپ, ودان 60-تان استام نەمەرە, 20-دان استام شوبەرە ءسۇيدى. 2013 جىلى 9 مامىردا, جەڭىس كۇنى 92 جاسقا قاراعان شاعىندا قايتىس بولدى.
ءومىرباي اتانىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا بالدىبەرەك مەكتەبىندە جىلدا وقۋشىلار اراسىندا بوكستان ءداستۇرلى تۋرنير ۇيىمداستىرىلۋدا. ول بيىل دا جالعاسىن تاپپاق.
سەرىكقالي جەكسەنباەۆ
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى