اقان سەرى قورامسا ۇلى – قازاق ءان ونەرىندە وشپەس ءىز قالدىرعان ۇلى تۇلعا. ەلىمىزدەگى, ەلىمىزدەن تىسقارى جەرلەردەگى مادەني شارالار اقان سەرى اندەرىنسىز وتپەيدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولمايدى.
اقاننىڭ ءومىرى مەن ولەڭدەرى قازاقتىڭ اتاقتى اقىن, جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان. اتاپ ايتقاندا, ءىلياس جانسۇگىروۆ «قۇلاگەر» داستانىن, ءسابيت مۇقانوۆ «اقان ءومىرى» اتتى ماقالا, عابيت مۇسىرەپوۆ «اقان سەرى-اقتوقتى» پەساسىن, ساكەن ءجۇنىسوۆ «اقان سەرى» رومان-ديلوگياسىن جازدى.
اقان سەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق قىزمەتىنە قاتىستى كولەمدى دە مازمۇندى ەڭبەك جازعان قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ماعجان جۇماباەۆ بولاتىن. كەيىنگى عالىمدار اقان الەمىن اشۋدا ماعجان زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنەدى.
1972 جىلى شىققان قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىندا بىلاي دەلىنگەن: «اقان سەرى, اقجىگىت قورامسا ۇلى (1843 ج. سەنت. – 1913 ج.وكت.) – اقىن, قازاق حالقىنىڭ دارىندى ءانشى-كومپوزيتورى». ارينە, مۇندا اقان سەرىگە بەرىلگەن سيپاتتاما كۇمان تۋعىزبايدى, ال تۋعان جىلى 1843 جىل دەگەن, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا قاتە. ونىڭ ناقتى تۋعان ۋاقىتى 1845 جىل. ولاي دەيتىنىمىزدىڭ ءمانى مىنانداي.
اقاننىڭ ەڭ جاقىن سىيلاس تا سىرلاس دوسى جانە تۋعان باجاسى ناۋان حازىرەتتىڭ قابىرىنىڭ باسىنداعى قۇلپىتاسقا قاشاپ جازىلعان جازبادا ونىڭ تۋعان جىلى 1843, ال قايتىس بولعان جىلى 1916 دەلىنگەن. ناۋان حازىرەتكە كەلەر بولساق, ول دا قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ومىرىندە ءىزى قالعان عۇلاما, مۇسىلماندىقتىڭ شاپاعاتىن ەلىنە جايۋعا ءومىرىن ارناعان, پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ورىستاندىرۋ, شوقىندىرۋ ساياساتىنا قاسقايىپ قارسى تۇرعان دارا تۇلعا. ءبىزدىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى (سقو) جۇمىسشى دەگەن اۋىلىمىزدا اقان سەرىنىڭ سەرىكتەس جولداستارى بولعان ەكى اقساقال تۇراتىن. ءبىرى جانعوجا دەگەن اتاقتى ەتىكشى, ەكىنشىسى ءسارسەنباي اقساقال تاماشا ءانشى, دومبىراشى بولعان. سول اقساقالداردان بالا كەزىمدە ەستىگەنىم, اقان ناۋان حازىرەتتەن ەكى جاس كىشى ەدى دەگەندەرى.
ونى راستايتىن مىنانداي دەرەك بار. اقان سەرى اۋىر ناۋقاس ۇستىندە جاتقاندا ناۋان حازىرەت وعان ارنايى كەلگەن ەكەن. سوندا و دۇنيەگە بەت تۇزەپ جاتقان اقاننىڭ بويى سەرگىپ, 29 شۋماقتان تۇراتىڭ تولعاۋ شىعارادى, ول بىلاي دەپ باستالادى:
اسسالاۋماعالەيكۋم, ناۋان اعا,
ءۇي-ءىشى, امان بولار بالا-شاعا.
كورگەن سوڭ ديدارىندى بويىم سەرگىپ,
قالدىم عوي شىققانداي ءبىر ساحاراعا.
مىنەكي, اقان سەرى ناۋان حازىرەتتى اعا دەيدى, ەندەشە, اقساقالداردىڭ ايتقان ەكى جاس كىشى ەدى دەگەنى شىندىققا سايادى. ولاي بولسا, اقاننىڭ ناقتى تۋعان جىلى 1845 جىل, ياعني بيىل ونىڭ تۋعانىنا 170 جىل بولادى.
اقان سەرىنىڭ شىعارماشىلىعىنا كەلەتىن بولساق, وعان بايلانىستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – «بالقاديشا» ءانى. بۇل – قازاق حالقى ءىشىندە ەڭ كوپ تاراعان اندەردىڭ ءبىرى. «بالقاديشانى» ەستىگەندە ءبىر جاعىنان قۋانىپ, ەكىنشى جاعىنان ءبىز, جەرلەستەرى, كۇيىنەمىز. جاقىندا تەلەديداردان «جىگىتتەر» كۆارتەتىنىڭ شىعارماشىلىق كەشى اقان اعانىڭ «بالقاديشا» انىمەن باستالدى. ورىنداۋشىلىق مانەرى, ارانجيروۆكاسى ءبارى تاماشا, ءسۇيسىنىپ تىڭداپ وتىرسام, اياعىندا: «دەگەندە بالقاديشا, بالقاديشا, كۇيەۋىڭ سەكسەن بەستە شال, قاديشا» دەگەندە قاتتى قاپا بولدىم. بۇل, شىركىندەر, ولەڭنىڭ مازمۇنىن ءتۇسىنبەگەن بە, الدە قالاي؟
1925 جىلى پاريجدە وتكەن بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك ەتنوگرافيالىق كورمەدە باسقا دا اندەرمەن قاتار «بالقاديشانى» ورىنداعان امىرە قاشاۋباەۆ ەۋروپا جۇرتىن ءتانتى ەتكەن. كەيىن بۇل ءاندى ماينداعى فرانكفۋرت, ماسكەۋ ساحنالارىندا دا شىرقاعان. بۇل ءان ەلىمىزدى الەمگە تانىتاتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ گيمنى رەتىندە قابىلدانىپ جاتقاندا, شاتاسقانىمىز ۇيات بولماي ما؟
ال شىن مانىندەگى بالقاديشاعا كەلەتىن بولساق, ول قازىرگى اقمولا وبلىسى زەرەندى اۋدانى جىلاندى تاۋىنىڭ ماڭىنداعى ساركە اۋىلىندا 1883 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. 1904 جىلى جيىرمادان اسا بەرگەن شاعىندا سۇلەيمەن دەگەن جىگىتپەن تۇرمىس قۇرىپ, ەكى ۇل, ءۇش قىز وسىرگەن. 1950 جىلى 27 ناۋرىزدا الپىس جەتى جاسىندا قايتىس بولادى. ۇرپاقتارى وسى كۇنگە دەيىن زەرەندى اۋدانىنىڭ كەڭوتكەل اۋىلىندا تۇرادى.
قادىرجان ءابۋوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
كوكشەتاۋ