الىپ كورشىمىز – قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ باسەڭدەۋى, سول سياقتى, سولتۇستىگىمىزدەگى رەسەيدىڭ سانكتسيالىق قىسىمعا ءتۇسىپ وتىرعانى ەلىمىزگە سالقىنىن تيگىزبەي قويمايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قازىرگى كەزدە الەمدە قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ءار مەملەكەت وزدەرىنشە قام-قارەكەت جاساۋدا. اسپاناستى ەلىنىڭ ىشكى تۇتىنىمدى ارتتىرۋ جانە ىشكى جولداردى سالۋ ارقىلى ءوز ەڭسەسىن كوتەرۋگە تىرىسۋى, ال رەسەيدىڭ سىرتتان كەلەتىن تاۋارلاردى شەكتەۋ ارقىلى ىشكى ءوندىرىستى دامىتۋعا كۇش سالىپ جاتقانى وسىنى اڭعارتتى.
ارينە, مۇنداي كەزدە قازاقستان دا قاراپ قالماق ەمەس. ەلباسى ۇسىنعان «100 ناقتى قادام» – قازاقستان رەسپۋبليكاسىن دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا ەنگىزۋ جونىندەگى ۇلت جوسپارى سونىڭ ايقىن كورىنىسى.
بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ كوپ ۋاقىت پەن كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەتىنى قازىردەن كورىنىپ قالدى. مۇنداي كەزدە, اسىرەسە, مەملەكەتشىل ازاماتتارعا ارتىلاتىن مىندەت تە زور بولماق. ۇلت جوسپارىنىڭ ءبىرىنشى باعىتىنىڭ كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋعا ارنالۋى دا سوندىقتان. ەگەر تاريحقا كوز سالار بولساق, 1959 جىلى تاۋەلسىزدىگىن العان شاعىن عانا ارال-مەملەكەت – سينگاپۋردى 31 جىل پرەمەر-مينيستر رەتىندە باسقارعان لي كۋان يۋ ەشقانداي تابيعي قازبا بايلىقتارىنسىز-اق وركەندەگەن ەلگە اينالدىردى. بۇل ساياساتكەر سينگاپۋرلىقتاردى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرا وتىرىپ, جەكە مەن مەملەكەت مۇددەسىن ۇيلەسىمدى رەتتەي ءبىلدى. سىبايلاس جەمقورلىققا نەگىزدەلگەن وتارلىق ەكونوميكالىق مودەلدى ءتۇبىرىمەن جويىپ, ونىڭ ورنىنا ارزان تۇرعىن ۇيلەر سالۋعا جانە جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, ەلدى يندۋستريالاندىرۋعا دەن قويدى. ول, سونىمەن بىرگە, ارال-مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءارتۇرلى ەتنوستىق توپتاردىڭ سينگاپۋرلىقتار دەپ اتالۋىنا, ولاردىڭ ورتاق ماقساتقا جۇمىلۋىنا نەگىز قالاپ بەردى. سىبايلاس جەمقورلىقتان ادا ورتا قالىپتاستىرعانى سول ەكەن, ەلگە شەتەلدىك ينۆەستورلار اعىلا باستادى.
اسپانمەن تالاسقان ءزاۋلىم عيماراتتارى بار ارال-مەملەكەتتىڭ جولدارى دا ءتۇپ-ءتۇزۋ. وسىدان-اق تەمىردەي ءتارتىپتىڭ بار ەكەنىن سەزىنەسىڭ. مۇندا ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەۋ زور مارتەبە سانالادى. ارال اينالاسىنىڭ بارلىعى سۋ بولعاندىقتان, اۋاسى دىمقىلدانىپ, تىنىس الۋىڭدى قيىنداتادى. سوندىقتان, وسى ورتادا ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءوزى وڭاي سوقپايدى. ەسەسىنە ادامنىڭ ەركىن ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالىپ قويىلعان. تاريح بەدەرىندە تاۋەلسىزدىگىن العانىنا كوپ بولا قويماعان قازاقستان ءۇشىن دە بۇل ۇيرەنەتىن ءۇردىس. ەگەر وسى جوعارىدا اتالعان ەلمەن سالىستىرا قارار بولساق, وندا بىزدە دە سىبايلاس جەمقورلىققا توزبەس ورتا قالىپتاستىرۋ جانە ونىڭ الدىن الۋ شارالارى قولعا الىنىپ كەلەدى. وتكەن جىلدىڭ 29 ساۋىرىندە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا كىرىسۋ راسىمىندە بىلاي دەدى: «مەن رەفورمالار جوسپارىن ۇلت جوسپارى دەپ اتادىم, ءويتكەنى, رەفورمالار قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى. رەفورمالار – تەك مەملەكەتتىك ماشينانىڭ عانا ەمەس, حالىقتىڭ ءىسى. رەفورمالاردىڭ ءمانى – ۇلتتى جاڭعىرتۋدا. ۇلتتىڭ ساپاسى, حالىق رۋحىنىڭ كۇشى, ۋاقىت سىن-قاتەرلەرىن قابىلداي ءبىلۋ جانە تەك قانا العا باسۋ بۇرىن دا مەملەكەت تابىسىنىڭ ايقىنداۋشى فاكتورى بولعان جانە بولا بەرەدى».
شىنىندا دا تەرەڭ رەفورمالار ەلىمىزدىڭ ءارى قاراي جىلجۋىنا ناقتى قادامدار جاسايتىن بولادى. سونىڭ ىشىندە كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ باعىتى ەڭ ءبىرىنشى ورىنعا قويىلىپ وتىرۋى زاڭدى دا. ويتكەنى, ءوز ءىسىنىڭ مىقتى ماماندارى عانا جۇيەلى رەفورمالار جۇرگىزۋگە قابىلەتتى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت جانە جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, ىرىكتەۋدىڭ ءۇش ساتىلى جۇيەسىن ەنگىزۋدى قولعا الۋىمىز مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن رەفورمالاردى جۇرگىزۋ تالابىنان تۋىپ وتىر. كورنەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كەشەندى باسقارۋ سالاسىنداعى جەتەكشى مامانى پروفەسسور چارلز ۋايتحەد اگەنتتىك تاراپىنان مەملەكەتتىك, كۆازيمەملەكەتتىك جانە جەكە سەكتورداعى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ شەڭبەرىندە, سونداي-اق, قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىسى ماڭىزدى ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ كەتكەن-ءدى, بۇل باعىتتاعى جۇمىستىڭ ورىندى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقاندىعىنا نازار اۋدارتىپ.
ەندى مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋ تەك تومەنگى دەڭگەيدەن جۇزەگە اسىرىلادى. ەڭبەكاقى مەن بونۋس تولەمى ولاردىڭ («ا» جانە «ب» كورپۋستارى) ناتيجەلى ەڭبەك ەتۋلەرىمەن تىعىز بايلانىستى بولادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت جانە جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى اپپاراتىنىڭ باسشىسى ايگۇل شايىموۆا بۇل ءۇشىن قىزمەتكەرلەردى توپتارعا ءبولىپ, قول جەتكىزىلگەن تابىستارىنا وراي ەڭبەكاقى تولەنەتىنىن جەتكىزگەن. ءتورت توپقا بولىنگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىس ناتيجەلەرى بويىنشا عانا الدىڭعى ەكەۋىنە بونۋس بەرىلمەك. بۇل رەتتە بىرىنشىلەرى ەكىنشىلەرىنە قاراعاندا, ءسال كوبىرەكتەۋ الىپ, ال ناتيجەگە قول جەتكىزە الماعانداردى جەتىلدىرۋ ءۇشىن جوسپار قۇرىلاتىنى دا اتاپ كورسەتىلدى. ەكى جىلدىڭ ءبىرىنشىسىن قاناعاتتانعىسىز جۇمىسپەن اياقتاعان قىزمەتكەر تومەندەتىلۋى ءمۇمكىن نەمەسە ەكىنشى جىلىنىڭ ناشار كورسەتكىشى بويىنشا جۇمىستان بوساتىلۋى دا عاجاپ ەمەس. سونداي-اق, ەتيكالىق كودەكس ازىرلەنىپ جاتسا, وندا شەنەۋنىكتەردىڭ جۇمىستا نەمەسە وزگە جەرلەردەگى وزدەرىن ۇستاۋى جان-جاقتى كورىنىس تاباتىن بولادى.
مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى رەكتورىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مۇحامەدجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەر ءار ءۇش جىلدا بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن وقىتىلادى, ال «ا» جانە «ب» كورپۋستارىنا جۇمىسقا تۇرعان ادامعا قايتا دايارلاۋدان ءوتۋ مىندەتتەلەدى. الداعى رەفورمالاردى جۇرگىزۋ كەزىندە مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋشىلاردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگىن بارىنشا ارتتىرىپ, قابىلداعان شەشىمدەرىنە جاۋاپ بەرەتىندەي تەتىكتەر ەسكەرىلەدى دەگەن ويدامىز. ءويتپەگەن جاعدايدا, قولعا الىنىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ بارلىعى دا «باياعى ەسكى سوقپاقپەن اياڭداۋ» عانا بولىپ شىعاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
جالپى, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كاسىبيلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2016 جىلى بارلىق اكىمدىك قىزمەتكەرلەردى كەشەندى اتتەستاتتاۋدان وتكىزۋ كوزدەلەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ زاڭداردى بىلۋىمەن قاتار, ولاردىڭ لاۋازىمدىق تۇلعا رەتىندەگى ساپالارى دا جان-جاقتى سارالانادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل رەتتە اتتەستاتتاۋ كوميسسياسى مەملەكەتتىك قىزمەتشىنى جۇمىستان شىعارۋ ءۇشىن ەمەس, قايتا ولاردىڭ قابىلەت-قارىمىن انىقتاۋدى كوزدەپ وتىر. ءتىپتى, كەيبىر مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى لاۋازىمعا تاعايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس اتتەستاتتاۋ كوميسسياسى تاراپىنان دا ەنگىزىلۋى ءمۇمكىندىگىن ايتا كەتكەن ءلازىم. ءسوز رەتى كەلگەندە, مەملەكەتتىك قىزمەتشى دەگەن مارتەبەلى اتقا كولەڭكە ءتۇسىرىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەستىگىن ايتا كەتپەكپىز. 2015 جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمىندە 2133 قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلىپتى. ونىڭ ىشىندە 1586-سى (74%) سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى. وسى قىلمىستاردى جاساعاندىعى ءۇشىن 6 رەسپۋبليكالىق, 46 وبلىستىق, 116 قالالىق جانە اۋداندىق دەڭگەيدەگى باسشىلار قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان.
اكىمدىك باسقارمالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن جاسالعان سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ 660 فاكتىسى (40%) تىركەلىپ وتىر.ونىڭ ىشىندە جەر قاتىناستارى ماسەلەسى بويىنشا – 136, ءبىلىم بەرۋ ءىسى بويىنشا – 129, قۇرىلىس سالاسى بويىنشا – 136, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا – 55, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا – 53 جانە الەۋمەتتىك سالا بويىنشا 27 قىزمەتكەردىڭ جەمقورلىق قىلمىس جاسالعانى انىقتالىپتى. قۇقىق قورعاۋ جانە سوت ورگاندارىندا سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن ىشكى ىستەر ورگاندارى (290 – 67%) مەن مەملەكەتتىك كىرىس كوميتەتىنىڭ (132 – 30%) قىزمەتكەرلەرى جاساپتى. ارينە, بۇل تەك تىركەلگەن فاكتىلەر عانا. ولاي بولسا, ءاربىر شەنەۋنىكتىڭ نەمەسە جاۋاپتى قىزمەتكەردىڭ ءىس-ارەكەتى سوتتا عانا قارالىپ قويماي, اگەنتتىك پەن پارتيا تاراپىنان دا جان-جاقتى تەكسەرىلىپ, ءتيىستى قورىتىندى شىعارىلۋى ءتيىس. بىرەۋلەردىڭ جولى بولمادى, ال مەن السام بىلدىرمەس پە ەدىم دەگەن وي كەز كەلگەنىنىڭ بويىندا تۋىنداۋى مۇمكىن عوي. سوندىقتان دا ءاربىر سىبايلاس جەمقورلىقتىق ءىس-ارەكەت پارتيا تاراپىنان ءجىتى قارالىپ, شەنەۋنىكتەردىڭ نەگە مۇنداي قادامعا بارعاندىقتارى اگەنتتىك تاراپىنان تالدالىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتتەرىنەن بەرىلىپ جاتسا, وندا ەشقانداي ادام ءوزىن مۇنشالىقتى ماسقارالاۋعا جول بەرمەس ەدى دەپ ويلايمىز.
قورىتا ايتقاندا, سىبايلاستىقپەن كۇرەسۋدىڭ جولى تەك اشىقتىق ەكەندىگىن ەسكەرسەك, كەز كەلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشى بىرەۋدەن بىردەڭە الماس بۇرىن الدىمەن جاقسىلاپ ويلانار ەدى. ءبىر عانا مىسال, قىتايدا تۋريزم جونىندەگى مەملەكەتتىك باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى حو كە دەگەن ازامات كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنان شىعارىلعاندىعىن سينحۋا اگەنتتىگى حابارلادى. پارتيالىق تەكسەرۋ ونىڭ پارا الىپ نەمەسە بەرىپ وزگە لاۋازىم يەلەرىن ساتىپ العاندىعىن, كادرلىق تاعايىنداۋلارعا ارالاسقاندىعىن انىقتاعان. مىنە, وسى سياقتى ءاربىر لاۋازىم يەسىنىڭ ماسەلەسى پارتيا تاراپىنان جان-جاقتى تالقىعا سالىنىپ, ونىڭ سەبەپ-سالدارى انىقتالىپ جاتسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە سىبايلاس جەمقورلىققا دەگەن توزبەستىك ورتا قالىپتاسارى انىق.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»