قايتا قۇرۋ, جاريالىلىق, ساياسي ارالۋاندىلىق دەپ اتالاتىن دەموكراتيانىڭ جىل قۇسىنداي بولعان العاشقى نىشاندارىنىڭ بوي كوتەرۋىمەن بىرگە داۋىرلەپ, وتە تاسقىندى, تەگەۋرىندى سيپات العان پروبلەمانىڭ ءبىرى – ەلدەگى ءتىل ساياساتى, قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ بولدى. ماسەلە ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە جەتكەن تاريحي كەزەڭدە وتە وتكىر قويىلدى. احۋال كۇردەلى ەدى. قازاق ۇلتى وكىلدەرىنىڭ, ءاسىرەسە, ونىڭ ۇلتجاندى ينتەلليگەنتسياسىنىڭ ساياسي ساناسىنداعى كۇرت وزگەرىستەردىڭ ىقپالىنان, قوعامدىق سۇرانىستان مەملەكەتتەگى ءتىل قۇرىلىسى قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ءوتكىر سالاسىنا – اسا كۇردەلى ساياساتقا اينالدى. جانە ونى مەملەكەت ساياساتى مەن قىزمەتىنىڭ جاندى, پارمەندى باعىتىنا اينالدىرىپ, تەز ارادا شەشۋدى قوعامدىق پىكىر ەرەكشە تەگەۋرىنمەن تالاپ ەتتى.
وسىنداي تاريحي كەزەڭدەگى ەلدىڭ ومىرىندەگى اتاۋلى وقيعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1993 جىلعى 5 ساۋىردەگى جارلىعىمەن ءتىل كوميتەتى ومىرگە كەلىپ, توراعالىعىنا سۇلتان ءشارىپ ۇلى ورازالين تاعايىندالىپ, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن كوميتەت قۇزىرەتتەرى انىقتالىپ, ونىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارىنىڭ قۇرىلۋى بولدى. وسىلايشا, قازاقستانداعى ءتىل قۇرىلىسى مەن ءتىل ساياساتىنداعى جاڭا, قاعيداتتى ساپالىق, كادرلىق, ۇيىمدىق-قۇقىقتىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق كەزەڭ باستالدى. وسى جاۋاپتى بەلەستە اسا كۇردەلى ءتىل ساياساتىن ءۇيلەستىرۋشى, باعىتتاۋشى جالپىمەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ باسشىلىعىنا س.ءورازاليننىڭ كەلۋى كەزدەيسوقتىق پا, الدە زاڭدىلىق پا؟ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تاڭداۋى نەگە س. ورازالينگە ءتۇستى؟
بۇل, البەتتە, تابيعي دا زاڭدى, ءادىلەتتى, قوعام وتە جىلى قابىلداعان شەشىم ەدى. ونداي جوعارى – ۇكىمەت مۇشەسىنە تەڭەستىرىلگەن لاۋازىمعا لايىقتى كادرلار سول كەزدە دە جەتكىلىكتى بولاتىن. ءويتكەنى, قۇدايعا شۇكىر, ۇلتىمىز قاشاندا بىلىكتى كادرلارعا باي. بىلىكتى ازاماتتاردان كەندە ەمەس. ءماسەلە سولاردى كورە بىلۋدە, تانىپ-تاڭداي بىلۋدە, مانساپتى قىزعانباي, شەكتەپ, شەتتەتپەي قولىنا تىزگىن بەرىپ, سەنىم كورسەتۋدە جاتىر. ءتىل كوميتەتىنە س.ءورازاليندى ۇسىنعان ۇكىمەتتەگى لاۋازىمدى تۇلعالار جانە ولاردىڭ وسى ۇسىنىسىن قابىلداپ, بەكىتكەن پرەزيدەنت, ءسىرا, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, مىنا ءبىر فاكتورلاردى ەسىنە العان بولۋى كەرەك.
س.ورازالين سول كەزدە دە ەلگە تانىمال تۇلعا, بەلگىلى باسشى, مەملەكەتتىك-ساياسي ىستەردى باسقارۋدىڭ سىندارلى ساياسي-ۇيىمدىق مەكتەبىنەن وتكەن قايراتكەر بولاتىن. توراعالىققا كانديداتتىڭ كەزىندە ەلدەگى بۇكىل ساياسي, كادرلىق, يدەولوگيالىق بيلىكتى ۋىسىنا شوعىرلاندىرعان قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا, ونىڭ مادەنيەت بولىمىندە سەكتور مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەۋى, ياعني رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى قىزمەت تاجىريبەسى, ەلدەگى, ونىڭ ايماقتارىنداعى احۋالدان حاباردارلىعى, ابىروي-بەدەلى ەسكەرىلگەن سياقتى. باسقا ەتنوستاردىڭ ءمۇددەسىن دە ەسكە الۋ قاجەتتىگىن پايىمداي بىلەتىن دۇنيەتانىمىنىڭ كەڭدىگى, ياعني جالپى مەملەكەتتىك تۇرعىدان ماسەلەنى قويا ءبىلۋدەگى, ۇيىمداستىرا بىلۋدەگى, شەشە ءبىلۋدەگى بىلىكتىلىگى مەن پاراساتى العا شىققانى ءسوزسىز. ءارى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بويىنداعى ءبىلىمي, عىلىمي, رۋحاني, تاربيەلىك بايلىق پەن اقپاراتتىق مۇمكىندىگىن, اشىلماعان الەۋەتىن سول كەزدە ءبىلىپ, تانىپ, يگەرگەندىگى, رۋحاني الەۋەتى, ەلدە كەڭىنەن تانىمال بولعان پۋبليتسيستيكالىق دارىنى مەن تەگەۋرىنى, ءسوز ونەرىندەگى شەبەرلىگى مەن شەشەندىگى, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن, سالت-ساناسى مەن ءداستۇرىنەن ۇلان-عايىر تەرەڭ ءبىلىمى قاپەرگە الىنعانى دا انىق.
سونىمەن بىرگە, حالقىمىزدىڭ اقىلمان ۇلى, بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, س.ءورازاليندى سوناۋ بوزبالا, ستۋدەنت كەزىنەن ءبىلىپ, تانىپ, باعالاپ, ءار جەتىستىگىن سارالاپ جۇرەتىن, ءبىز بايقاعاندا ارتىق, اسىرە ماقتاۋعا ساراڭ, ءار ءسوزىن ەكشەپ, باجايلاپ ايتاتىن زامانداسى, دوسى, مارقۇم ءابىش كەكىلباەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا: « ۇلى ابايىمىز بەن الەم پەرزەنتى مۇحتارىمىزدىڭ وركەندى ءولكەسى رەتىندە تانىمال, قاسيەتتى قارا توپىراقتا تۋىپ-ءوسىپ, بالا كەزىنەن سول تۇلعالاردى ءپىر تۇتىپ, باعا جەتپەس رۋحاني مۇرالارىن قاستەرلەپ, ەسەيە كەلە ءتىلىمىزدىڭ تىنىس-تىرىشىلىگىن تال بويىنا ءسىڭىرىپ: «انا ءتىلىمىزدى ايالاپ-الپەشتەۋ – مەنىڭ دە ازاماتتىق بورىشىم» دەپ تۇسىنەتىن ازاماتتىق ۇستانىمى. ياعني – اباي مەن ونىڭ كەمەڭگەر شاكىرتتەرىنىڭ ءسوزىنىڭ, ويىنىڭ, ونەرىنىڭ تازا بۇلاعىنان بالا كۇنىنەن ءنار الىپ, بويىنا بىلىكتىلىكپەن, تالعاممەن مولىنان, قاباعات سىڭىرگەن سۇلتان ءورازاليننىڭ جاڭا ءتىل ساياساتىن ۇيلەستىرۋدىڭ باسىندا تۇرۋى – زاڭدى دا تابيعي تاڭداۋ ەدى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ س.ءورازاليندى ءتىل كوميتەتى ءتوراعالىعىنا تاعايىنداۋداعى باستاۋ-باعدار سوزىنەن دە ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگى, جاۋاپكەرشىلىك سالماعى بىردەن كورىنىپ تۇردى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «بۇدان بۇرىن دا ءسىز تۋرالى ءارتۇرلى ۇسىنىستار بولعان ەدى, ءساتى بۇگىن ءتۇستى... كوميتەت ءتىلدى دامىتۋعا بايلانىستى دۇنيەجۇزىنىڭ تاجىريبەسىن جيناقتاپ, قورىتىپ, قاجەتتىسىن پايدالانۋى كەرەك. تىڭعا تۇرەن سالعالى وتىرمىز: وڭاي بولمايدى. ءتىل توڭىرەگىندە بايبالام سالىپ ءجۇرگەندەر دە جەتەرلىك. ولارمەن دە سابىرلى جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ءتىل بۇل كۇندە ۇلكەن ساياساتقا اينالدى... سوندىقتان, باتىلدىقپەن قوسا بايىپتىلىق, ءوتكىرلىكپەن قوسا يكەمدىلىك قاتار ءجۇرۋى كەرەك. وسى اۋىر جۇكتى ءتاجىريبەسى بار, ونەر مەن ادەبيەت سالاسىندا اتى ءمالىم ازامات دەپ, سۇلتەكە, ءسىزگە سەنىپ تاپسىرعالى وتىرمىن», – دەپ تۇيەدى. وسى جەردە مىنا ءبىر تاريحي شىندىققا نازار اۋدارۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. پرەزيدەنتتىڭ سوناۋ 1993 جىلدىڭ كوكتەمىندە, ياعني وسىدان 23 جىل بۇرىن سالاداعى احۋالعا بەرگەن تۇجىرىمدى باعاسى كەي جايتتاردى, وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە كوپ رەتتە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى. ءتىل پروبلەمالارى, اسىرەسە, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءتوڭىرەگىندەگى مەملەكەتتىك ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ ءار قادامى كەيبىر توپتار تاراپىنان كادىمگىدەي قارسىلىققا ۇشىرايدى. احۋالدى پايدالانىپ بايبالام سالۋشىلار, جولبيكەلەر دە از ەمەس. وكىنىشتىسى, ونىڭ اينالاسىندا انا ءتىلىمىزدىڭ بەدەلى مەن كۇردەلى تاعدىرىن پايدالانىپ, ساياسي ۇپاي جيناعىسى كەلەتىن قايسىبىر ادەبيەت قايراتكەرلەرىنىڭ جۇرەتىنى وكىنىشتى-اق. وسى ارادا سۇلتەكەڭنىڭ: «ءتىلىمنىڭ تاۋقىمەتى توعىز باتپان!» دەگەن جانايقايىن ابدەن تۇسىنۋگە بولادى. جانە ونىڭ تاۋقىمەتىنىڭ شيرەك عاسىر ۋاقىت ىشىندە ءالى دە جەڭىلدەمەي تۇرعانى ويلى الاش ازاماتىنىڭ جۇرەگىن سىزداتادى. وسىدان شىعار ءبىر قورىتىندى, كەزىندە سۇلتەكەڭدەر باستاعان ءىستىڭ كۇردەلىلىگى مەن قيىندىعى, ابىرويى مەن ماڭىزى بۇگىندە جاڭا قىرىنان كورىنەدى.
جالپى, ءتىل ساياساتى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدەن باستالمايدى جانە ونىمەن اياقتالعان جوق. ونىڭ جولىنداعى ۇلى كۇرەس ا.بايتۇرسىنوۆ, س.سەيفۋللين, ق.جۇبانوۆتان باستالىپ, بۇگىندە ءوز جالعاسىن تابۋدا. بۇل ىسكە ەلىمىزدىڭ ەڭ ءبىر ينتەللەكتۋالدى كۇشتەرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, عالىمدار, جازۋشىلار, بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرى, ءتىپتى, بۇكىل حالىق – قازاق ءتىلىنىڭ قاراپايىم جاناشىرلارى قاتىسۋدا.
س.ءورازاليننىڭ ءتىل كوميتەتى ءتوراعاسى بولىپ كەلگەن كەزدەگى جۇمىستىڭ جاۋاپتىلىعىن, كۇردەلىلىگىن, ونىڭ بۇكىل تاۋقىمەتىن ءبىرتۋار جازۋشى تاحاۋي احتانوۆ مىنا ءبىر تىلەك سوزدەرىمەن ءدوپ ءبىلدىرىپتى: «قاتتى قۋانىپ تۇرمىن. پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل جارلىعى وتە يگىلىكتى ءىس بولدى. ال سەنى قويعانىنا, ءتىپتى, ريزامىن. ەلگە, تىلگە جانى اشيتىن ادامسىڭ. ەندى ايانبا! قولداۋ, قورعاۋ كەرەك بولسا بارمىز عوي. ءتىل ءۇشىن كۇرەسكەن بابالارىمىزدىڭ امان قالعانى جوق ەدى, بىراق سەنىڭ زامانىڭ باسقا. دوسىڭ دا, دۇشپانىڭ دا كوبەيەر, تەك ساق بول, باۋىرىم»... تاحاڭنىڭ اۋزى ءۋالى ەكەن. سۇلتەكەڭ امان, ورتامىزدا, ال تاحاڭ ايتقان تاۋقىمەتتىڭ ءبارىن كوردى.
ەلباسى جارلىعىمەن ءتىل كوميتەتىنىڭ توراعالىعىنا تاعايىندالعان س.ورازالين الدىمەن كوميتەتتى قۇرۋ تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسىن قابىلداتۋدىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق ماسەلەلەرىمەن ءوزى تىكەلەي جانە كۇندەلىكتى اينالىستى. ۇكىمەت جانىنان جاڭادان دەربەس باسقارۋ ورگانىن قۇرۋ كۇردەلى, تالاس-تارتىسى كوپ, قيامەت-قايىم جۇمىس ەكەنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلە بەرمەيدى. جالپى, كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا ۇكىمەت قاۋلىسىن قابىلداتۋ وتە كۇردەلى ۇيىمدىق, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق ۇدەرىس. قارجى ءبولۋى, باسقاسى بار, اسا كۇردەلى شارا. ال ەگەر ول ۋاقىت 1993 جىل ەلىمىز ءۇشىن اسا كۇردەلى كەزەڭ بولسا شە؟ قاۋلى ەلىمىزدەگى ەڭ ءبىر شەتىن دە نازىك ماسەلە – ءتىل ساياساتى تۋرالى بولسا شە؟ قاۋلىداعى بولاشاق كوميتەتتىڭ مىندەتتەرى مەن قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى, كادرلىق قۇرامى, ونىڭ ماتەريالدىق-قارجىلىق جاعدايى جانە باسقاداي ءپرينتسيپتى ماسەلەلەردى رەسپۋبليكالىق ونداعان مينيسترلىكتەر مەن ءھام ۆەدومستۆولارمەن كەلىسۋدىڭ قاتاڭ ءراسىمدىك ءتارتىبى بار ەكەندىگىن ەسكە الساق – ونىڭ جاڭا, جاس توراعادان قانشالىقتى كۇش-جىگەردى تالاپ ەتكەنىن, سونىمەن بىرگە, وعان قانشاما سالماق سالعانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. قاۋلى پرەزيدەنت جارلىعىنان كەيىن قىسقا مەرزىمدە – ءبىر اي ەكى كۇن ىشىندە قابىلدانىپتى. سۇلتەكەڭنىڭ باسشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق قارىم-قابىلەتىن بۇل جاعداي ءا دەگەننەن-اق تانىتىپ تاستادى.
ەگەر بۇگىندە ۇكىمەتتىڭ 1993 جىلعى 7 مامىر كۇنى ءتىل كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى قابىلداعان №374 قاۋلىسىن پاراقتاساق, ونىڭ ناقتىلىلىعىن, ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ, ودان تۋىندايتىن كوپتەگەن ۇيىمدىق ماسەلەلەردى رەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك بەرىك نەگىزى قالانعانىن كورۋگە بولادى. مۇندا دا سۇلتەكەڭ قولتاڭباسى ايشىقتالعان بولاتىن.
قاۋلىدا جانە وندا بەكىتىلگەن ءتىل كوميتەتى تۋرالى ەرەجەدە ونىڭ باستى مىندەتتەرى بولىپ ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ جۇزەگە اسۋى; قازاق ءتىلىن جانە باسقا ۇلتتىق تىلدەردى دامىتۋدىڭ 2000 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ; ءتىل سالاسىندا ءبىرىڭعاي مەملەكەتتىك ساياسات جۇرگىزۋ, ونى جۇرگىزۋدىڭ پارمەندى تەتىگىن جاساۋ جانە ۇلت تىلدەرىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋعا قاجەتتى جاعداي تۋعىزۋ بولىپ بەلگىلەنگەن ەدى.
قاۋلىنىڭ تاعى ءبىر پارمەندى تۇسى جانە بۇكىل ەل كولەمىندە مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن رەتتەۋگە ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نەگىز بولعان ارنايى 14-ءشى تارماعى ەدى: «وبلىستاردىڭ, الماتى جانە لەنينسك قالالارىنىڭ اكىمدەرى ەكى اي مەرزىم ىشىندە: وبلىستاردا, قالالار مەن اۋدانداردا جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىراتىن ءتيىستى دەربەس باسقارمالار قۇرسىن, قىزمەت جايلارىن ءبولىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا جاساۋ مەن نىعايتۋعا كومەك كورسەتسىن, قىزمەتكەرلەرگە تۇرعىن ءۇي ءبولۋدى, پاتەرلەرگە تەلەفون ورناتۋدى, مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرىنەن ورىن ءبولۋدى قامتاماسىز ەتسىن», دەلىنگەن وندا. قابىلدانعان ەرەجەگە سايكەس وسى اۋماقتىق باسقارمالاردىڭ باستىقتارى جەرگىلىكتى اكىمدەر جانىنداعى القالاردىڭ مۇشەسى بولىپ ايقىندالۋى دا سول مەرزىم ءۇشىن باسقارمالاردىڭ بەدەل الۋىنا باعىتتالعان دۇرىس ۇيىمدىق شەشىم بولعاندىعى كۇمانسىز. سۇلتەكەڭنىڭ شەشىمتالدىعى بۇل ىستە دە بوي كورسەتكەن-ءدى.
قاۋلىدا كوميتەت ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى مينيسترلىكتەردىڭ, مەملەكەتتىك كوميتەتتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ, مەكەمەلەردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرەدى جانە ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرادى, ونى بۇزۋ فاكتىلەرىن قارايدى جانە ولار ءجونىندە ءوز قۇزىرەتى اۋقىمىندا شەشىم قابىلدايدى دەپ جازىلعان. سونىمەن بىرگە, كوميتەتتىڭ شتاتى مەن ماتەريالدىق جاعدايى دا, باسشىلىعىنىڭ مارتەبەسى دە ناقتىلى انىقتالدى. مىسالى, وسىعان بايلانىستى ءتيىستى باپتاردا بىلاي جازىلعان ەدى: « ... 2. ءتىل كوميتەتى باسقارۋ اپپاراتىنا 60 ادام (كۇزەت قىزمەتى مەن عيماراتتى كۇتۋشىلەردى قوسپاعاندا); توراعانىڭ 3 ورىنباسارى, سونىڭ ىشىندە, 1 ءبىرىنشى ورىنباسارى بولادى دەپ بەلگىلەنسىن... 4. ءتىل كوميتەتىنىڭ توراعاسى ماتەريالدىق-تۇرمىستىق جانە مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتۋ, كولىك قىزمەتىن پايدالانۋ جاعدايى بويىنشا رەسپۋبليكا مينيسترىنە, ال ءتوراعانىڭ ورىنباسارلارىنىڭ قىزمەتى رەسپۋبليكا مينيسترلەرى ورىنباسارلارىنىڭ قىزمەتىنە تەڭەستىرىلسىن».
وسى قاۋلىنىڭ 5-13 باپتارىندا كوميتەتتىڭ ماتەريالدىق بازاسى ءماسەلەلەرى, تەحنيكامەن, عيماراتپەن, قىزمەت كولىگى رەتىندە ترانسپورتپەن قامتاماسىز ەتۋ ونىڭ مەنشىگىنە دەربەس, تىكەلەي باعىنىستاعى «انا ءتىلى» باسپاسىن بەرۋ ماسەلەلەرىنىڭ تۇبەگەيلى جانە ناقتىلى شەشىلۋى توراعانىڭ العاشقى ايلارداعى ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىنىڭ ناقتى ناتيجەسى ەدى. وسى قاۋلىداعى ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرىپ, رەتتەۋدەگى كوميتەتتىڭ جۇمىسىن انىقتاعان كوپتەگەن قاعيدالار كەيىننەن وسى ورگاننىڭ ورنىندا قۇرىلعان, ياعني ءىزباسارى بولعان مينيسترلىكتەر جانىنداعى كوميتەتتەردىڭ, دەپارتامەنتتەردىڭ, باسقارمالاردىڭ قىزمەتىنىڭ نەگىزى بولعاندىعىن بۇگىندە دە ىزەرلەي تالداعان ادام بىردەن بايقايدى. تاريح ءۇشىن مالىمەت: مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىن ناقتىلاعان ۇكىمەتتىڭ الەۋەتتى قاۋلىسىنا قول قويعان سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر سەرگەي تەرەششەنكو ەدى...
تاۋەلسىز قازاقستانداعى جاڭا ءتىل ساياساتىنىڭ باسى-قاسىندا بولعان سۇلتان ورازالين مەن ونىڭ كومانداسى نە تىندىردى, تاۋەلسىزدىك بەرگەن مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ەلىمىزدەگى ءتىل عيماراتىنىڭ تۇعىرلانىپ ەڭسەلەنۋى ءۇشىن قانداي كىرپىشتەر قالادى؟ ءبىرىنشىدەن, سول كەزەڭدە ەلىمىزدە ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋداعى مەملەكەت ماشيناسىنىڭ تەتىگى قالىپتاسىپ, ءتىل پروبلەمالارىن ۇيلەستىرۋ, شەشۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ناقتى ءبىر فۋنكتسياسىنا, مىندەتتىلىگىنە اينالدى. كوميتەت قۇرىلعاننان كەيىنگى اينالاسى ءۇش-ءتورت ايدا 60 قىزمەتكەرى بار ورتالىق اپپارات جاساقتالىپ, ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى باعىتتارىن انىقتاۋ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىك-تەگەرشىكتەرىن بەلگىلەۋ, ماتەريالدىق-قارجىلىق, تەحنيكالىق جاعدايىن شەشۋ, ءتىل ساياساتىن, ءتىل قۇرىلىسىن تەرەڭ بىلەتىن مامانداردى ءىزدەپ, ولاردى ەلدەگى تىلدىك احۋالدى, ەتنوستاردىڭ ءتىل سالاسىنداعى ءمۇددەلەرىن ساراپتاپ, ءتۇزىپ, ولاردى ناقتى ورىنداۋعا جۇمىلدىرۋ سياقتى جۇمىستار تىندىرىلدى. وسى جىلدارى رەسپۋبليكانىڭ 19 وبلىسىندا, 80-نەن اسا قالاسىندا, 218 اۋدانىندا ءتىل باسقارمالارى مەن بولىمدەرى قۇرىلدى. ال مۇنداي تىڭ قۇرىلىمداردى جاڭادان قۇرۋ, ولاردىڭ قۇزىرەتتەرى مەن فۋنكتسيالارىن ءار قىرىنان جان-جاقتى نەگىزدەپ, انىقتاۋ, قىزمەتتەرىن ۇيلەستىرۋ قانشاما قيىندىق, تالاس پەن تارتىسقا تۇسكەنىن, جۇيكە جۇقارتار ءىس ەكەنىن سول كەزەڭدە وسى ىسكە ارالاسقان ازاماتتار جاقسى بىلەدى. كوبىمىز سول ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولدىق, شاما-شارقىمىزشا اتسالىستىق.
ەكىنشىدەن, ءىس قاعازدارىن ەكى تىلدە جۇرگىزۋدىڭ نەگىزى سول كەزدە سالىندى. بۇل دەگەنىڭىز – كۇرمەۋى قيىن, بۇگىنگە دەيىن سوزىلمالى سيپات العان, ءتىل قۇرىلىسىنداعى ەڭ كۇردەلى شارۋالاردىڭ ءبىرى ەدى. ەڭ قيىنى – بۇل ىسكە الدىمەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىن يلاندىرىپ, جۇمىلدىرۋ بولاتىن. ال سول كەزەڭدە باسقارۋ سالاسىنداعى كادرلاردىڭ كوبىنىڭ, اسىرەسە, جۇمىس بابىندا ورىس تىلىنە داعدىلانعاندىعىن, ءارى قازاق ءتىلىن بىلگىسى كەلمەيتىندىگىن ەسكە الساق, ماسەلەنىڭ اۋقىمى مەن كۇردەلىلىگىن كوزگە ەلەستەتە بەرىڭىز.
ۇشىنشىدەن, كوميتەتتىڭ, ونىڭ جەرگىلىكتى بولىمدەرىنىڭ ونوماستيكا سالاسىندا اتقارعان شارۋاسى سول كەزدە ەل حالقىنىڭ قۇرامىنداعى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 40 پايىزعا جاڭا جاقىنداي باستاعان سول كەزدە ەرلىككە پارا-پار ەدى. مىسالى, تەك 1993-1995 جىلدارى 3 وبلىستىڭ, قالانىڭ, 26 اۋداننىڭ, 347 كەنت پەن اۋىلدىق 90 شارۋاشىلىقتىڭ, 8 جوعارى جانە ارناۋلى وقۋ ورنىنىڭ, 238 مەكتەپتىڭ جانە كوپتەگەن مادەنيەت وشاقتارىنىڭ اتى وزگەرتىلدى. ماسەلەن, كوميتەتتىڭ امان تىلەۋباەۆ توراعالىق ەتكەن سول كەزدەگى سەمەي وبلىسىنداعى باسقارماسى دا جەمىستى ەڭبەك ەتكەنى مەنىڭ كوز الدىمدا. سوعان ءبىر ناقتى مىسال: سەمەي قالاسىنىڭ ەڭ باستى 27 داڭعىلى مەن كۇرەتامىر كوشەلەرىنە اباي, شاكارىم, م.اۋەزوۆ, بوگەنباي مەن قابانباي, ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, ءجۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ءارىپ پەن اسەت, كەمپىرباي, كوكباي, باۋىرجان مومىش ۇلى ەسىمدەرى ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ ۇسىنىسى بويىنشا قالالىق كەڭەستىڭ تۇجىرىمدى دا كەسىمدى ءبىر-اق شەشىمىمەن بەرىلدى. وسىنداي كەلىستى شەشىمنىڭ الماتى قالاسىندا دا قابىلدانعانى بەلگىلى.
تورتىنشىدەن, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن ءبىلىم سالاسىنا مەملەكەتتىك ءتىلدى ەنگىزۋ, ورتا ءبىلىمدى مەملەكەتتىك تىلگە وشارا كوشىرۋدەگى ۇلى جورىق سول كەزدە ۇلكەن ءورىس الىپ, كوپتەگەن قيىندىقتاردى ەڭسەرە وتىرىپ وسى كۇندەرى دە ءوزىنىڭ جەمىستى جالعاسىن تابۋدا.
ويىمىزدى ودان ءارى جالعاساق, 1997 جىلى ءتىل تۋرالى جاڭا زاڭنىڭ جوباسىن ءازىرلەپ, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋدىڭ, ونى ۇكىمەتتىڭ شەشىمىمەن پارلامەنتكە ۇسىنۋدىڭ بارلىق كۇردەلى, تارتىستى, تالاستى ىستەرىنىڭ, جوبانىڭ پارلامەنتتە, ونىڭ ەكى پالاتاسىنداعى كوميتەتتەردەن ءوتىپ قابىلدانۋىنىڭ بۇكىل قيىنشىلىعىن كوتەردى. اسىرەسە, پارلامەنت دەپۋتاتتارى الدىندا زاڭ جوباسىن تالقىلاۋدا س.ورازاليننىڭ تاباندىلىعى, الەمدىك ءتىل قۇرىلىسى سالاسىنداعى زاڭنامالىق تاجىريبەنى يگەرۋدەگى بىلىكتىلىگى, مەملەكەتتىك ۇستانىمى, قاجەتتى جەردە يكەمدىلىگى مەن ءمامىلەگەرلىگى جالپى پىكىرتالاس بارىسىندا, كوميتەتتەردەگى ۇزاق-سونار ايتىستاردا ەرەكشە كورىندى. بۇعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە زاڭ جوباسىنا باس كوميتەت بولىپ بەكىتىلگەن الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ جۇمىس توبىن باسقارعان كەزدە ءبىزدىڭ كوزىمىز ابدەن جەتتى. زاڭدى قابىلداۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. ءماجىلىس قۇرامىندا زاڭ جوباسىنىڭ كوپتەگەن ۇستانىمدارىنا قارسى دەپۋتاتتار جەتىپ ارتىلاتىن... ولاردىڭ قارسىلىعى ابىرويمەن ەڭسەرىلدى. بۇل دا – سۇلتەكەڭنىڭ ەڭبەگىنىڭ ەلەۋلىلەرىنىڭ قاتارىندا.
1997 جىلعى شىلدەدە ەل پرەزيدەنتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى «ءتىل تۋرالى» زاڭعا قول قويعاننان كەيىن س.ورازالين وسى زاڭدى ورىنداۋ جونىندەگى بۇكىل ءىس-شارالاردىڭ بەل ورتاسىندا بولدى. زاڭدى ورىنداۋدىڭ بۇكىل ەل بويىنشا ناقتى شارالارىن تۇجىرىمداپ, سارالاي ۇسىندى. مىسالى, 1997 جىلى 10 شىلدەدە الماتى قالاسىندا وتكەن رەسپۋبليالىق سەمينار-كەڭەستە ول مىناداي ناقتى ۇسىنىستار ايتتى:
– مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى قابىلداعاندا تىلدەردى دامىتۋعا ارنالعان قارجىنى جەكە ءبولىپ كورسەتۋ;
– «تىلدەر تۋرالى» زاڭدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىگى بولىپ تابىلاتىن قىلمىستىق, اكىمشىلىك ءتارتىپ بۇزۋشىلىق, ەڭبەك تۋرالى كودەكستەرگە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەتتىگى;
– ءتىل ساياساتىن ۇيلەستىرەتىن مەملەكەتتىك وكىلەتتى ورگاننىڭ زاڭدى تۇلعا رەتىندەگى مارتەبەسىن انىقتاپ, ونىڭ جەرگىلىكتى قۇرىلىمدارىن قالپىنا كەلتىرۋ;
– ءتىل ۇيرەتۋگە باعىتتالعان كومپيۋتەرلىك كابينەتتەر اشۋ, ولارعا باعىت-باعدار بەرىپ وتىراتىن رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىق قۇرۋ;
– ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋدىڭ كەزەڭ-كەزەڭگە بولىنگەن ناقتى جوسپارىن جاساۋ;
– مەملەكەتتىك ەمەس وقۋ ورىندارىنا ليتسەنزيا بەرۋدە, تەلەراديوارنالارعا تەندەر جاريالاعاندا ولاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە جۇمىس ىستەۋىنە باسا نازار اۋدارۋ جانە تاعى دا باسقا ءتىل ماسەلەسىنە بايلانىستى ونداعان ناقتى ۇسىنىستار.
تۇجىرا ايتساق, ەگەر سول كەزدەگى ءتىل ساياساتىنداعى كۇردەلى ءىستىڭ باسىندا س. ورازالين سىندى كۇرەسكەر, قايسار, بىلىكتى دە ءبىلىمدى, جالىندى پۋبليتسيست, بەدەلدى تانىمال تۇلعا تۇرماعاندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بۇگىنگى دارەجەسىنە دە جەتۋى نەعايبىل ەدى. كەيدە تاياق جەپ, ەتەكباستىنى دا كوپ كوردى, ءوزىمىزدىڭ قانداستارىمىز, اسىرەسە, ءورىستىلدى باۋىرلار باسقالاردىڭ وتىنا ماي قۇيىپ, ماسەلەنى شيەلەنىستىرۋگە تىرىستى. وسى سالانى توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا باسقارعان ءبىر مينيستر ورازالين ءتىل پروبلەماسىن تىم ساياساتتاندىرىپ, تارتىسقا اينالدىرىپ جىبەردى دەپ تە ايىپتادى. بۇل, ارينە, ادىلەتسىز باعا, ءتىپتى, نەگىزسىز جالا ەدى. ءتىل سالاسىنىڭ ساياساتتانباعان كەزى بولعان جوق. ول ىشكى ساياساتتىڭ بەل ورتاسىندا قاشاندا بولاتىن تابيعي قۇبىلىس. ول ءۇردىس ءتىل ساياساتىن تىكەلەي ۇيلەستىرۋشىلىك قىزمەتىنەن ورازالين كەتكەننەن كەيىن دە الدەنەشە رەت ەرەكشە, اسقىنا بوي كوتەردى. مۇنداي جاعدايدىڭ وكىنىشكە قاراي, كەلەشەكتە سان مارتە كورىنىس تاپپاسىنا كىم كەپىل؟! ال سۇلتان ورازاليننىڭ تۇلعالىق كىتاپشانى سوندا, ول سول ۋاقىت تارتقان سىباعا-سىننان, «سوقتىقپالى-سوقپاقتى» كەزەڭنەن ازاماتتىق, قايراتكەرلىك ارىنا داق تۇسىرمەي, ابىرويمەن ءوتتى. بۇل – قايراتكەردىڭ ۇلتى مەن تۋعان ءتىلىنە سىڭىرگەن ادال ەڭبەگى ەدى. ارداقتى اعامىزدى «ءتىل ساياساتىنىڭ سۇلتانى» دەپ الپەشتەۋىمىز دە سوندىقتان.
استانا