ياساۋي جولىنىڭ ارتىقشىلىقتارى نەدە؟
يۋنەسكو 2016 جىلدى قوجا احمەت ياساۋي جىلى دەپ جاريالادى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, سوڭىنان وشپەستەي ءىلىم قالدىرعان ۇلى تۇلعانىڭ قايتىس بولعانىنا ءدال وسى جىلى 850 جىل بولادى. وسىدان مىڭ جىلداي ۋاقىت بۇرىن ءومىر سۇرگەن بابامىزدىڭ ۇرپاقتارىنا قالدىرعان ۇلى مۇراسى – ونىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ, ياعني تۇركىلەردىڭ قالىپتاسقان سالت-داستۇرىنە, قورشاعان ورتا ەرەكشەلىكتەرىنە نەگىزدەي وتىرىپ, مۇسىلمانشىلىقتىڭ جولىن بەلگىلەپ بەرۋى بولدى. بۇل جول عاسىرلار بويى حالقىمىزدىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەردىڭ تازا ساقتالۋىنا ولشەۋسىز قىزمەت ەتتى.
[caption id="attachment_32483" align="alignleft" width="560"] ؟[/caption]
ءبىزدىڭ قالىپتاسقان ءداستۇرلى ءدىنىمىز, مىنە, وسى ياساۋي زامانىنان باستاۋ الىپ, جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. جۋىقتا تۇركىستان قالاسىندا بولىپ, ونداعى تاريحي-مادەني ورىنداردى, ۇلى بابامىزدىڭ كەسەنەسى مەن قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت عيماراتتارىن ارالاعان كەزىمىزدە بەلگىلى ياساۋيتانۋشى عالىم, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءدىنتانۋ كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زىكىريا جانداربەكپەن كەزدەسىپ, ياساۋي جولى مەن ءداستۇرلى دىنىمىزگە قاتىستى بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ باسىن اشۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
– زىكىريا مىرزا, ءسىز قازاق حالقىنىڭ اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى ءدىنىن جالىقپاي ناسيحاتتاپ كەلەسىز. ءداستۇرلى دىنىمىزدەن قازىرگى يسلامدىق اعىمداردان, ارابتاردىڭ ءداستۇرلى ءدىني تانىمدارىنان قانداي ايىرماشىلىقتارى بار؟
– بۇل – وتە كۇردەلى سۇراق. سىرتتاي قاراعاندا, ارابتاردىڭ ءدىنى دە, ءبىزدىڭ ءدىنىمىز دە يسلام ءدىنى. الايدا, بۇل ەكى حالىقتىڭ اراسىندا رۋحاني-مادەني بولمىسى جاعىنان, ءدىني تانىمى جاعىنان وتە ۇلكەن ايىرماشىلىقتار بار. ونىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى بار. ەڭ باستىسى, قازاق پەن اراب حالىقتارى ءارتۇرلى تابيعي ورتالاردا ءومىر سۇرەدى. سوعان لايىقتى قالىپتاسقان ءار حالىقتىڭ ءتىلى, ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرى بار. بۇل تەك, اراب پەن قازاق اراسىندا ەمەس, بۇكىل جەر بەتىندەگى ادامزات بالاسىنا ورتاق زاڭدىلىق. جاراتۋشى ادامزات بالاسىن جاراتقاندا ءبىر تىلدە سويلەسىن, ءبىر ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇردى ۇستانسىن دەگەن ەمەس. ءار حالىقتىڭ وزىنە لايىقتى ءتىلىن, ادەت-عۇرىپ, سالت ءداستۇرىن بەرگەن. قۇراننىڭ «مايدا» سۇرەسىنىڭ 18-اياتىندا «سەندەردەن, ءاربىر ۇلت ءۇشىن (جەكە) شاريعات جانە جول جاساپ قويدىق, اللا قالاسا بارلىعىڭدى ءبىر ۇممەت جاسار ەدى», – دەيدى. ال «حۋجرات» سۇرەسىنىڭ 13-اياتىندا «ءبىز سەندەردى ءبىر ەركەك, ءبىر ايەلدەن تاراتتىق. رۋلارعا, تايپالارعا, حالىقتارعا بولدىك. ءبىرىن-ءبىرى ءبىلسىن دەپ», – دەيدى.
قۇراننىڭ وسى اياتتارىنداعى ەسكەرتۋلەرگە قاراماستان, بار قازاقتى اراب شاريعاتىمەن, سالت-ءداستۇرىمەن جۇرگىزگىسى كەلەتىن ءدىندارلارىمىز بارشىلىق. شاريعاتقا ساي كەلمەيتىن بار قازاقتىڭ ءداستۇرى مۇسىلماندىق ەمەس دەپ ورەكپيدى. جاقىندا ءبىر جاستاردىڭ الدىندا لەكتسيا وقىدىم. سوندا ءبىر ستۋدەنت تۇرىپ, «اعاي, مۇسىلمانداردا كىسى قايتىس بولسا, جانازاسىن وقيدى دا جەرلەيدى. سونىمەن, قايتىس بولعان كىسى الدىنداعى ادامداردىڭ پارىزى وتەلدى دەپ ەسەپتەيدى. ال قازاقتاردا جەتىسىن بەرەدى, قىرقىن بەرەدى, ءجۇزىن بەرەدى, جىلىن بەرەدى. قۇران وقىتىپ تۇرادى. وسىلاردىڭ كەرەگى نە؟» – دەگەن سۇراق قويدى.
ستۋدەنت, ارينە, جاۋابىن الدى. بىراق, بۇل جەردەگى باستى ماسەلە ول ەمەس, ستۋدەنت جاستىڭ قازاقتى مۇسىلماندار قاتارىنا قوسپاۋىندا ەدى. ماسەلە, وسى ستۋدەنت سياقتى وزدەرىن مۇسىلمان سانايتىن, مەشىتكە بارىپ, مۇسىلمان بولدىق دەيتىن جاستاردىڭ ساناسىنداعى وسى اۋىتقۋلار, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىنە دەگەن قالىپتاسقان تەرىس كوزقاراس قايدان شىقتى؟ سەبەبى نە؟ قازاقتىڭ بۇگىنگى جاستارىنىڭ ساناسى وسىلاي قالىپتاساتىن بولسا, ەرتەڭگى كۇنى قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتىنەن حابارى بار اعا ۇرپاق دۇنيەدەن كوشىپ, مىنا ستۋدەنت سياقتى جاستار ولاردىڭ ورنىن باسقاندا, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتى قانداي كۇيگە ۇشىراماق؟ مەنى وسى سۇراقتار مازالايدى.
ءدىن سالاسىنداعى مۇنداي ءوزگەرىستەردىڭ, نيگيليستىك كوزقاراستاردىڭ باستى سەبەبى, شەتەلدەردە دايىندالعان ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ ءدىندى قازاقتىڭ رۋحانياتىمەن, سالت-داستۇرىمەن, جالپى مادەنيەتىمەن ساباقتاستىرا الماۋىندا جاتىر. كەزىندە پرەزيدەنتىمىز ايتقان بولاتىن: «سالت-ءداستۇر قازاقتىڭ گەنەتيكالىق كودى», – دەپ. قازاقتىڭ سول گەنەتيكالىق كودى وزگەرتىلۋدە. دەمەك, پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل ءسوزى قۇران اياتتارىمەن ماعىنالاس ەكەندىگىن كوزى قاراقتى ءاربىر ادام سەزىنۋى ءتيىس. ويتكەنى, سالت-ءداستۇر, جالپى, مادەنيەت ءار حالىققا جاراتۋشىنىڭ مەنشىكتەپ بەرگەن نىعمەتى. ونى ساقتاي الماعان حالىقتىڭ جەر بەتىنەن كەتەرى انىق.
ال ەندىگى كەزەكتە قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ءدىنى مەن قازىرگى ءدىندارلارىمىز ۋاعىزداپ جۇرگەن اراب داستۇرشىلدىگى اراسىندا قانداي ايىرماشىلىقتار بار, سوعان توقتالىپ وتەلىك. يسلامنىڭ العاشقى عاسىرلارىندا مۇحاممەد پايعامبار دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن يسلام قوعامىنىڭ ءتۇرلى سالالارىنداعى قاجەتتىلىكتى وتەيتىن, قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭدارعا – شاريعاتقا قاجەتتىلىك تۋدى. وسى قاجەتتىلىكتى وتەۋ ماقساتىندا قالىپتاسقان ەكى مەكتەپ, يسلام الەمىنىڭ بولاشاقتاعى دامۋ كوكجيەكتەرىن ايقىندادى دەسە بولادى. ول مەكتەپتىڭ ءبىرى – ابۋ حانيفا نۇعمان بين سابيت باستاعان «احل ار-راي» نەمەسە كوزقاراسىنا قاراي شەشىم شىعارۋشىلار مەكتەبى, ەكىنشىسى – «احل ال-حاديس» مەكتەبى. بۇل ەكى مەكتەپتىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى مىنادا ەدى. احل ار-راي وكىلدەرى كەز كەلگەن شەشىمدى شىعارعان كەزدە, قۇران مەن سۇننەتتە شەشىمى جوق ماسەلەلەردى شەشۋدە اقىل قۇرالىن قولدانۋدى نەگىزگە الدى. سونىمەن بىرگە, يسلام شاريعاتىنا قايشى كەلمەيتىن كەز كەلگەن حالىقتىڭ ادەت-عۇرپى, سالت-ءداستۇرى ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى دەپ ەسەپتەلدى. احل ال-حاديس وكىلدەرى بولسا, شاريعات تەك قۇران اياتتارى مەن پايعامبار حاديستەرى شەڭبەرىندە قاراستىرىلۋى كەرەك. اقىلعا سالۋعا بولمايدى, دەپ ەسەپتەدى. ولار وسىلاي يسلامعا جاڭادان قوسىلعان حالىقتاردىڭ دا, بولاشاقتا زامان وزگەرۋىنە بايلانىستى تۋىندايتىن سۇرانىسقا وراي شاريعاتتى وزگەرتۋ جولدارىن دا كەستى. باسقاشا ايتقاندا, ي سلام قوعامىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە بۇل باعىتتاعى عۇلامالار تاراپىنان كەدەرگى قويىلدى. قازىرگى كەزدەگى يسلام قوعامىنىڭ دامىماي قالۋىنا وسى احل ال-حاديس وكىلدەرىنىڭ وسى شەشىمى باستى سەبەپ بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
ابۋ حانيفا بولسا, تەك شاريعاتپەن شەكتەلىپ قالعان جوق. يمان ماسەلەسىنە دە كوڭىل ءبولدى. ابۋ حانيفانىڭ «فيقح ال-اكبار» اتتى شىعارماسىندا قالىپتاستىرىلعان يمان نەگىزدەرى قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ءدىني تانىمىنان 100 پايىز ورىن الدى. ونىڭ بۇل شىعارماسىنا تالداۋ جاساعان يمام ماتۋريدي ءوزىنىڭ «كيتابۋ-ت تاۋحيد» اتتى شىعارماسىندا ودان ءارى تەرەڭدەتىپ, ءدىني سەنىمنىڭ نەگىزدەرىن, اللانىڭ حيكمەتىن – دانالىعىن تانىتتى. وسى ەكى عۇلامانىڭ رۋحاني مۇرالارى قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ءدىني تانىمىنىڭ نەگىزىن قالادى. ابۋ حانيفا سونىمەن بىرگە, ءدىن مەن شاريعاتتى ەكى ءبولىپ قاراستىردى. ول قۇران اياتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, «ءدىن بىرەۋ, شاريعاتتار ءارتۇرلى» دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى. ول قۇراننىڭ «شۋرا» سۇرەسىندەگى «دىندەرىڭە بەكەم بولىڭدار. نۋحقا تاپسىرعان ءدىندى ساعان دا ۋاحي ەتكەنىمىزدى, يبراحيمگە, مۇساعا جانە يساعا بەرگەندەرىمىزدى اللا ساعان دا ءدىن ەتىپ بەردى» – دەپ ەسكەرتىلگەن 13-اياتىن نەگىزگە الدى.
دەمەك, ءدىن ءبىر, شاريعاتتىڭ ءارتۇرلى بولۋى – جاراتۋشىنىڭ ءوزىنىڭ ءامىرى. كەز كەلگەن حالىق جاراتۋشىنىڭ بىرلىگى مەن بارلىعىن مويىنداسا, ءوز قوعامىندا جاراتۋشىنىڭ اۋەلدەن ءوزى قالىپتاستىرعان شاريعاتىمەن, باسقاشا ايتقاندا, سالت-داستۇرىمەن جۇرۋگە قۇقىلى. ءبىز ءوزىمىزدى حانافي مازحابىندامىز دەپ ايتۋىمىزدىڭ نەگىزىندە وسى جاتىر. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ يمان نەگىزدەرى يسلامدا, ال قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ جولى تولىعىمەن تۇركىنىڭ كونەدەن كەلە جاتقان جولىندا. بۇل وسى كۇنگە دەيىنگى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-مادەني دەربەستىگىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ كەلگەن بولاتىن. ال «احل ال-حاديس» وكىلدەرىنىڭ جولىن قۋشى, سول جولمەن ءجۇرۋشى اراب ءداستۇرشىلەرى شاريعات پەن ءدىن اراسىندا ەرەكشەلىك بار دەپ ەسەپتەمەيدى. ولار ءۇشىن ءدىن مەن شاريعات ءبىرتۇتاس. يسلامدى قابىل ەتكەن ادام مىندەتتى تۇردە اراب شاريعاتىن دا قابىلداۋى ءتيىس دەگەن تۇسىنىكتە. بىزدەگى قازىرگى كۇنى تۋىنداپ وتىرعان قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءدىني تانىمى مەن ارابتان كەلگەن ءدىندى ۋاعىزداپ جۇرگەن ءدىندارلار اراسىنداعى قايشىلىق وسى جەردەن تۋىنداپ جاتىر. اراب ەلدەرىندە ءبىلىم الىپ كەلگەن يمامدار قازاققا سول اراب ءداستۇرشىلدىگىن حاقيقي يسلام رەتىندە كورسەتۋدە.
– ءسىز قازاق ءداستۇرلى ءدىنىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قوجا احمەت ياساۋي دەپ ەسەپتەيسىز. عۇلامانى ەسكە الۋ شارالارى بيىل يۋنەسكو اياسىندا اتالىپ وتۋدە. ياساۋي بەينەسىنە, ونىڭ رەفورماتورلىق ەڭبەگىنە توقتالا كەتسەڭىز.
– ءيا, دۇرىس ايتتىڭىز, يۋنەسكو قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ تاريحتاعى ءرولىن دۇرىس باعالاپ وتىر. ەگەر قوجا احمەت ياساۋي بولماسا, تۇركى وركەنيەتى وسى كۇنگە دەيىن ءومىر ءسۇرۋ-سۇرمەۋى ەكىتالاي ەدى. يسلام ءدىنىن VIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قابىلداعان تۇركىلەر, XII عاسىر قارساڭىنا كەلگەندە تولىعىمەن ارابتانۋ-پارسىلانۋ ۇدەرىسىن باسىنان كەشىرگەن بولاتىن. وسى ۇدەرىستى توقتاتىپ, قايتادان تۇركى مادەنيەتىن جاڭعىرتقان, تۇركى ءتىلىن ءدىن ءتىلىنە, عىلىم, ءبىلىم تىلىنە, مەملەكەت تىلىنە اينالدىرعان قوجا احمەت ياساۋي بولدى. بۇل ونىڭ تۇركى تاريحىنداعى ءرولىنىڭ قانشالىقتى اۋقىمدى بولعاندىعىن كورسەتەدى. ول ءوزىنىڭ جولىن قالىپتاستىرۋدا قۇران مەن پايعامبار سۇننەتى جانە ابۋ حانيفا مەن يمام ماتۋريدي ەڭبەكتەرىنە ارقا سۇيەدى. ول يسلامداعى يمان ماسەلەسىنە باسا كوڭىل ءبولدى. ول حالىققا يماندى قايتارىپ بەرۋ جولىندا قولىنان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادى. سوپىلىق ءىلىمدى مەڭگەرۋ ارقىلى رۋح الەمىنە ەسىك اشتى. ادامنىڭ رۋحى جەتى قاباتتان تۇراتىنىن جانە ولاردىڭ دارەجەلەرىن ايقىنداپ بەردى. مۇنى قازىرگى كۇنى كۆانتتىق فيزيكا عىلىمى تولىعىمەن دالەلدەپ وتىر. قازىرگى قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنەن بەرىك ورىن العان كىسى قايتقاندا جەتىسىن, قىرقىن, ءجۇزىن, جىلىن بەرۋ سياقتى داستۇرلەر وسى رۋح قاباتتارىنىڭ قوزعالىسىنا بايلانىستى ەكەندىگىن سەزىنە بەرمەيمىز. ول: «شاريعات – ادام اعزاسى ءۇشىن, تاريقات – ادامنىڭ رۋحى ءۇشىن قاجەت» دەدى. ول يسلام الەمىندە ابۋ حانيفانىڭ يسلام دىنىندە بولا تۇرىپ, ءار حالىقتىڭ ءوزىنىڭ سالت-ءداستۇرىن ۇستانۋى مۇمكىن دەگەن ۇستانىمىن تولىعىمەن ىسكە اسىردى. ول سوپىلىق ءىلىمدى تاريقات ءدارەجەسىنە كوتەردى. ول ءدىندەگى قۇرانعا نەگىزدەلگەن تۇركىلەردىڭ جولىن ءۇش قاينار نەگىزىندە قايتا قالىپتاستىردى. ءبىرىنشىسى, يسلامنىڭ بەس پارىزى; ەكىنشىسى, رۋحاني تانىم نەگىزىندە قالىپتاستىرىلعان تۇركىنىڭ يسلامدىق داستۇرلەرى; ءۇشىنشىسى, تۇركىنىڭ كونەدەن كەلە جاتقان سالت-ءداستۇرى. ول وسى نەگىزدە تۇركىنىڭ ءداستۇرلى ءدىني تانىمى نەگىزدەرىن قالىپتاستىردى. وسى ياساۋي جولى شەڭبەرىندە يسلام دا تۇركىلىك تە بولدى. بۇل شەڭبەردەن تىس يسلام بولعانىمەن تۇركى مادەنيەتى بولعان جوق. ول وسىلاي تۇركى الەمىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدى. ياساۋي جولى التىن وردا سياقتى ۇلى مەملەكەتتىڭ ءدىني يدەولوگياسىنىڭ نەگىزى بولدى. بۇل جولدان شەگىنگەن كەزدە التىن وردا مەملەكەتى تاريحتان كەتتى. جالپى, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى تۇركى مەملەكەتتىگىنىڭ كۇيرەۋى ياساۋي جولىنان شەگىنۋمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى.
– سوڭعى كەزدەرى ەنگەن يسلامدىق اعىمداردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن مادەنيەتىنە قانداي قاتەرلى جاقتارى بار؟
– بۇل سۇراققا جاۋاپ ءبىرىنشى سۇراققا بەرىلگەن جاۋاپتا ءبىرشاما ايتىلدى. ول ايتىلعاندارعا قوسارىم, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ رۋحاني بولمىسىنا كەرى ىقپالىن تيگىزىپ, ءدىني تانىم جاعىنان جىكتەۋگە ءتۇسىرىپ جاتقان ۋاححابيلىك-سالافيلىك باعىت ەكەندىگى داۋسىز. ال بۇل اعىم سول ءبىز جوعارىدا ارنايى توقتالعان اراب داستۇرشىلدىگى نەگىزىندە قالىپتاستى. اراب داستۇرشىلدىگى مەن ۋاححابيلىك-سالافيلىك اراسىندا كەيبىر ماسەلەلەردە بولماسا, الشاقتىق جوق. دەمەك, اراب داستۇرشىلدىگىن قابىلداعان جاستاردىڭ راديكالدى كوزقاراستاعى ۋاححابيلىك تانىمعا ءوتۋى ونشالىقتى قيىن ەمەس. ساناداعى مۇنداي وزگەرىستەردىڭ سوڭى قانداي قاسىرەتتەرگە اپارىپ جاتقاندىعىنا بۇگىنگى كۇنى ءوزىمىز كۋا بولىپ وتىرمىز. قانشاما الدانعان جاستارىمىز سيريا, يراك, ت.ب. جەرلەرگە كەتىپ, قان كەشىپ ءجۇر. ول قاۋىپتىڭ بىزگە كەلۋ ىقتيمالدىعى دا جوق ەمەس. اسىرەسە, 15-30 ارالىعىنداعى ۇرپاقتىڭ ساناسىنداعى قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءدىني تانىمىنان اۋىتقۋشىلىق ايتارلىقتاي. ەگەر قازىر بۇل ۇدەرىستى مەملەكەت ءوزى رەتتەمەسە, ەرتەڭگى كۇنى قارۋلى قاقتىعىسقا دەيىن اپاراتىن فاكتورعا اينالۋى نەمەسە قازاق حالقىن ەتنوستىق جىكتەلۋگە ءتۇسىرۋ ىقتيمالدىعى بار ۇدەرىسكە اينالارى انىق. ءدىني تانىمداعى وزگەرىس مىندەتتى تۇردە حالىقتىڭ باسقا مادەنيەتكە وتۋىنە ىقپال ەتەدى.
ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى تۇركىلەردىڭ ەتنوستىق جىكتەلۋگە ءتۇسۋى وسى ءدىني تانىمداعى وزگەرىستەرگە بايلانىستى بولعاندىعىن ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان زەرتتەۋ جۇمىستارى انىقتاپ بەردى. تۇركىستاندا وتىرعان ءبىر حالىقتىڭ ءدىني تانىمنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ەكى حالىققا اينالعاندىعىنا تولىق دالەلىمىز بار. اتاقتى تاۋكە حاننىڭ باس ءۋازىرى بارقى اتالىقتىڭ ۇرپاقتارىنىڭ تۇركىستاندا قالعان ۇرپاقتارى اراسىندا قازاعى جوق, ءبارى وزبەك. ال ارقاعا كەتكەن ۇرپاقتارىنىڭ ىشىندە ءبىر وزبەگى جوق, ءبارى قازاق. بۇل بۇگىنگى كۇنى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-مادەني تۇتاستىعىن قالىپتاستىرۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزى زور ەكەندىگىن كورسەتەدى.
– وسى ەلىمىزدە قالىپتاسقان ءدىني احۋالدى رەتتەۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟ وعان سىزدەردىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىڭىزدىڭ قوسار ۇلەسى قانداي؟
– ەلىمىزدە قالىپتاسقان ءدىني احۋالدى رەتتەۋدىڭ ءبىر عانا جولى – قازاقتىڭ ءداستۇرلى دىنىنە, ءدىني تانىمىنىڭ نەگىزى بولعان ياساۋي جولىنا قايتا ورالۋ. ودان باسقا جول جوق. بۇل جولدىڭ وزگە ءدىني جولداردان ارتىقشىلىعى بولماسا, جيىرما جىلدان اسا ۋاقىت زەرتتەي ءجۇرىپ, كەمشىلىگىن كورمەپپىن. «جەتىمىن قاڭعىرتپاعان, جەسىرىن جىلاتپاعان», تۇرمەسى, قىلمىسكەرى بولماعان, تەلىسى مەن تەنتەگىن ءوزى جونگە سالا بىلگەن, بارلىق رۋحاني ازعىندىق دەگەن كەسەلدەن ادا, دارقان كوڭىلدى قازاقتاي حالىق جەر بەتىندە كەمدە-كەم. وسىنشاما ۇشسا, قۇس قاناتى تالاتىن ۇلان-عايىر دالانى مەكەندەگەن حالىقتىڭ ءتىلى مەن ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرى اراسىندا, ولەڭ-جىرىندا, جالپى, رۋحاني-مادەني بولمىسىندا ەشقانداي وزگەرىسسىز تۇتاستىقتى قالىپتاستىرعان ياساۋي جولى بولاتىن. بۇل ياساۋي جولىنىڭ كەز كەلگەن حالىقتىڭ رۋحاني جولىمەن باسەكەلەسە الاتىن قۋاتى بارلىعىن كورسەتەدى. امەريكالىق ءبىر زەرتتەۋشى ارىپتەسىمنىڭ قازاق تۋرالى وزىمە ايتقان پىكىرىنە كەزىندە تاڭعالىپ ەدىم. ول ماعان: «زاكە, مەن قانشاما زەرتتەۋ جۇرگىزىپ ءجۇرىپ, رۋحاني دۇنيەسى باي, مادەنيەتى كەرەمەت قازاقتاي حالىقتى كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. وكىنىشكە قاراي, سىزدەر باتىس مادەنيەتىنە ەلىكتەپ باراسىزدار. بۇل قازاققا جاقسىلىق اكەلمەيدى», – دەگەن بولاتىن. سول ارىپتەسىمنىڭ وسى ءسوزى ەسىمە ءجيى تۇسەدى. ءوزىمىزدىڭ اسىلىمىزدى كورمەي, وزگەنىڭ جىلتىراعىنا نەگە اۋەسپىز دەگەن وي مازالايدى.
ال سۇراقتىڭ ەكىنشى بولىگىندە قوزعالعان ماسەلەگە كەلەتىن بولساق, ونىڭ جاۋابى مىناداي. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت ەلىمىز ءالى تاۋەلسىزدىگىن الماي تۇرعان كەزەڭدە پرەزيدەنتىمىزدىڭ جارلىعىمەن اشىلعان بولاتىن. ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى سول ۋنيۆەرسيتەت اشىلعان جىلى-اق قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى دىنىنە قاتىستى زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستاۋدى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ باستاعان عالىمدارعا تاپسىردى. العاشىندا «ياساۋيتانۋ» زەرتحاناسى, كەيىننەن «تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن ەتنوفيلولوگياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلعان بولاتىن. سودان بەرى بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋ جۇمىستارى ءالى كۇنگە توقتاعان ەمەس دەسە بولادى. يسلام ءدىنىنىڭ تۇركىستان جەرىنە كەلۋىنەن باستاپ, قازاق حاندىعىنداعى ىدىراۋىنا دەيىنگى ارالىقتاعى تاريحى تولىعىمەن زەرتتەلدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سونىمەن بىرگە, ياساۋي فيلوسوفياسى, سوپىلىق جول ەرەكشەلىكتەرىنە, ءياساۋيدىڭ ادەبيەتتەگى ورنىنا بايلانىستى ەكى دوكتورلىق, وننان اسا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. سوڭعى جىلدارى يمام ءماتۋريديدىڭ رۋحاني مۇراسىن زەرتتەۋدى قولعا الدىق. بىزدەگى قازىرگى كۇنى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا دايىندالىپ جاتقان ءدىنتانۋشى-باكالاۆر, ماگيسترانت پەن تەولوگ-باكالاۆر ماماندىقتارىنىڭ وقۋ جوسپارلارى وسى اشىلعان عىلىمي جاڭالىقتارعا نەگىزدەلە وتىرىپ جاسالعان. جالپى, دىنتانۋلىق, تەولوگيالىق بىلىممەن قوسا, ستۋدەنتتەر قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءدىني دۇنيەتانىمى نەگىزدەرىن, ەرەكشەلىكتەرىن تولىعىمەن مەڭگەرىپ شىعادى. بۇل ەلىمىزدىڭ ءدىنتانۋشىلارعا, تەولوگتارعا دەگەن سۇرانىسىن تولىعىمەن قاناعاتتاندىرا الادى دەگەن ءسوز. قازىرگى كۇنى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت زەرتتەۋشىلەرى تاراپىنان جاسالعان جۇمىس ءناتيجەلەرى ەلىمىزدىڭ ءدىني-رۋحاني باعىتىن ايقىنداۋعا تولىعىمەن جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن. وتكەن جىلى ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ەلىمىزدەگى ءدىني احۋالدى ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءدىني احۋالدى ساۋىقتىرۋ باعدارلاماسى» اتتى ارنايى باعدارلاما دايىندالىپ, ءدىن ىستەرى كوميتەتى باسشىلىعىنا ۇسىنىلعان ەدى. بۇل باعدارلاما بويىنشا مەشىت يمامدارىن تۇركىستاندا قايتادان دايىندىقتان وتكىزىپ, يسلام مەن قازاق حالقىنىڭ ءدىني تانىمى نەگىزدەرى اراسىنداعى ساباقتاستىق پەن قازاق حالقىنىڭ ءدىني تانىمىنداعى ەرەكشەلىكتەردى كورسەتۋ بولاتىن. سوڭعى كەزدە بۇل باعدارلامانى قمدب باسشىلىعى دا قۇپتاپ, ارنايى وكىلىن جىبەرىپ, بۇل جۇمىستى باستاۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن ايتقان-دى. الايدا, بۇل ءىستى باستاۋعا قارجى قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان سياقتى.
ەگەر دە ءبىز بۇل باعدارلامانى ىسكە اسىرىپ, يمامداردى قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءدىني تانىمى نەگىزدەرىمەن قارۋلاندىرا الساق, مەشىتتەر شىن مانىندە قازاق رۋحانياتىنىڭ ورتالىعىنا اينالعان بولار ەدى. سوندا بىزگە ەشبىر سىرتتان كەلگەن ءدىني اعىم قاۋىپتى بولماس ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».