مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆاشينگتون قالاسىندا ءوتىپ جاتقان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميت قارساڭىندا كارنەگي قورىنىڭ پرەزيدەنتى ۋيليام بەرنسپەن كەزدەستى. بۇل كەزدەسۋدەن كەيىن ەلباسى اقش-تىڭ قوعام جانە ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ الدىندا ءسوز سويلەدى.
حالىقارالىق ساياسات سالاسىنداعى ءىرى ساراپتاۋ-تالداۋ ورتالىعىنىڭ ءبىرى, تاريحى 1910 جىلدان باستاۋ الاتىن, الەم ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ باستى مىندەتى بولىپ جاريالانعان كوممەرتسيالىق ەمەس جەكەمەنشىك ۇيىم ساناتىنداعى كارنەگي قورىنىڭ شتاب-پاتەرىندە ۇيىمداستىرىلعان كەزدەسۋدىڭ العاشقى بولىگى شاعىن قۇرامدا ءوتتى. وعان كارنەگي قورىنىڭ پرەزيدەنتى ۋيليام بەرنسپەن بىرگە, اقش-تىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى ۋيليام پەرري, اقش-تىڭ ەكس-سەناتورى سەميۋەل نانن, كاليفورنيا شتاتىنىڭ گۋبەرناتورى ەدمۋند براۋن, CNN ارناسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى تەد تەرنەر جانە «Gap» كومپانياسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى ە.گاست قاتىستى.
كەزدەسۋ بارىسىندا حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر, سونداي-اق, قازاقستان مەن اقش-تىڭ جاھاندىق انتييادرولىق قوزعالىس اياسىنداعى ىنتىماقتاستىعى كەڭىنەن ءسوز بولدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇرىنعى سەرىكتەستەرىمەن جۇزدەسىپ, ولارمەن قازاقستان-اقش ىقپالداستىعىن ودان ءارى نىعايتۋ جولدارىن تالقىلاۋ مۇمكىندىگى تۋعانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
بۇدان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى كارنەگي قورى شتاب-ءپاتەرىنىڭ كونفەرەنتسيا زالىندا اقش-تىڭ قوعام جانە ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ الدىندا الەمدى تولعاندىرىپ وتىرعان كوپتەگەن ماسەلەلەرگە بايلانىستى ءسوز سويلەدى.
تارقاتا ايتار بولساق, مەملەكەت باسشىسى ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ۇنقاتىسۋدى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن كارنەگي قورىنا العىسىن بىلدىرە كەلىپ, اتالعان قۇرىلىمنىڭ عاسىردان استام ۋاقىت بويى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
ودان ءارى قازاقستان پرەزيدەنتى قازىرگى زامانعى الەم قۇرىلىمىنىڭ ماسەلەلەرى مەن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى رولىنە قاتىستى وي-پىكىرىن ورتاعا سالدى.
سونىمەن بىرگە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ حح جانە ءححى عاسىرلار توعىسىنداعى شيرەك عاسىردىڭ اۋقىمدى تاريحي وزگەرىستەر ءداۋىرى بولعانىنا, بۇدان 25 جىل بۇرىن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ءومىر سۇرە الاتىنى كۇمان تۋدىرعانىنا نازار اۋداردى. «بىزگە جاڭا مەملەكەتتى «نولدەن» باستاپ قۇرۋعا, جوسپارلى اكىمشىلىك جۇيەدەن نارىققا, توتاليتاريزمنەن دەموكراتياعا كوشۋگە تۋرا كەلدى. قىسقا ۋاقىت ىشىندە مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ, زاماناۋي نارىقتىق ەكونوميكا قۇرۋ جانە قوعامدى جاڭعىرتۋ جونىندە زور جۇمىستار اتقارىلدى», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىز جۇزەگە اسىرىپ جاتقان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى تۋرالى دا كەڭىنەن ءسوز قوزعادى. «جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ ءححى عاسىردا بارىنشا تەڭگەرىمدى ساياسي جۇيەسى, دامىعان ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى مەن بىلىمگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكاسى بار قازاقستاندى قۇرۋعا باعىتتالادى», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى ەلىمىزدىڭ جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىسقا قاتىسۋى ماسەلەسىنە دە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى. «ورتالىق ازيانى يادروسىز ايماق جاساۋ ارقىلى ءبىز ورنىقتى الەم گەوگرافياسىن قالىپتاستىرۋعا شاقىرامىز. بۇل – ەۋرازيادا, لاتىن امەريكاسىندا جانە افريكادا التى يادروسىز ايماق كەڭىستىگىن كەڭەيتۋ دەگەن ءسوز. تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قازاقستاندا ورنالاستىرۋ تۋرالى ماگاتە-مەن كەلىسىمگە 2015 جىلى قول قويىلۋى ماڭىزدى قادام بولدى. بۇل – جاھاندىق اۋقىمداعى وقيعا. الەم ونى اتومدى قاۋىپسىز ءارى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ ىسىندەگى ماڭىزدى شارا رەتىندە باعالاۋى ءتيىس», –دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جونىندەگى حالىقارالىق كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنە قازاقستان ءاردايىم قولداۋ كورسەتىپ, وعان ءىس جۇزىندە قوماقتى ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءبىزدىڭ ەل جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتەرگە بەلسەنە قاتىسۋدى ماڭىزدى سانايتىنىنا ەكپىن بەردى. «اجال سەبەتىن قارۋلاردى عارىش كەڭىستىگىندە, الەمدىك مۇحيت تابانى مەن بەيتاراپ سۋلاردا, سونداي-اق, اركتيكادا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن ىرگەلى شەشىمدەر قابىلدايتىن ۋاقىت كەلدى. عىلىمي جاڭالىقتاردى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن جاساۋعا قولدانۋدى تىيۋ جونىندەگى حالىقارالىق كەلىسىم مەن بۇۇ رەەسترىن ازىرلەگەن ءجون», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىس قۇرۋدى ماڭىزدى مىندەت رەتىندە اتادى. «قازاقستان باستاماشىلىق ەتكەن, حالىقارالىق قولداۋعا كەڭىنەن يە بولىپ كەلە جاتقان «اتوم» حالىقارالىق جوباسى وسى ماقساتقا ارنالعان. يادرولىق سىناقتارعا قاتىستى بارشاعا بىردەي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ كۇشىنە ەنۋىنە اتسالىسۋ جونىندەگى 9-كونفەرەنتسيانىڭ تەڭ توراعاسى رەتىندە قازاقستان ونىڭ تولىق امبەباپتانۋىن قامتاماسىز ەتۋگە كۇش سالۋىن جالعاستىرا بەرەدى», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازىرگى زامانعى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە دە توقتالدى. «ادامزات ححI عاسىرعا بەيبىتشىلىك پەن جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرى رەتىندە ءۇمىت ارتتى. وكىنىشكە قاراي, بارىنشا قاۋىپسىز جانە تۇراقتى الەم قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگىن جىبەرىپ الدى. الەمگە تاعى قاۋىپ ءتونىپ تۇر, ونى ەلەمەۋگە بولمايدى. بۇل قاتەر – جاھاندىق اۋقىمداعى جويقىن سوعىس», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى 1968 جىلى قول قويىلعان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت ءوز ماقساتىن ورىنداپ وتىرماعانىن, ال جاھاندىق ويىنشىلار اراسىنداعى سەنىم داعدارىسى يادرولىق قارۋ قولدانۋدى بولدىرماۋ كەپىلدىگىنىڭ السىرەۋىنە اكەلە جاتقانىن ايتتى. «ءححى عاسىردىڭ ەڭ وزەكتى ءماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى يادرولىق تەرروريزم قاتەرى مەن يادرولىق جانە راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ زاڭسىز اينالىمى بولىپ وتىر. الەم الدەقايدا قاۋىپتى ءارى بولجاۋسىز جاڭا يادرولىق عاسىرعا قاراي جىلجىپ كەلەدى. 60 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ايگىلى عالىمدار البەرت ەينشتەين مەن بەرتران راسسەل مانيفەست جاريالاپ, «ادام ۇرپاعى جويىلا ما, الدە ادامزات سوعىستان باس تارتا ما؟» دەگەن ماڭىزدى ساۋال قويدى. سوعىستى جويۋ ادامزات وركەنيەتىنىڭ ەڭ كۇردەلى مىندەتى بولىپ وتىر. بىراق ودان باسقا جول جوق», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن الەم دامۋىنىڭ پاراديگماسىندا ساپالى دا تەرەڭ وزگەرىستەر جاساۋ, الەمنىڭ بارلىق كوشباسشىلارىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن بارلىق مەملەكەتتەردىڭ كۇشىن جۇمىلدىرۋ قاجەتتىگىنە سەنىمدى ەكەنىن ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى وسى مىندەتتەردى شەشۋ جولىندا ەلىمىز قابىلداپ جاتقان شارالاردى اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ قاتارىندا «جاھاندىق ستراتەگيالىق باستاما-2045» جوسپارىن ازىرلەۋ باستاماسى, حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارىن قۋاتتاۋعا جانە سەنىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان بۇۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن شاقىرۋ ءجونىندەگى ۇسىنىس, بۇۇ اياسىندا حالىقارالىق تەرروريزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ ءبىرىڭعاي جاھاندىق جەلىسىن قۇرۋ, بەلارۋس, قازاقستان, رەسەي جانە ۋكراينا ليدەرلەرىنىڭ مينسك كەزدەسۋىن, سونداي-اق, «نورماند تورتتىگى» كەلىسسوزدەرىن ۇيىمداستىرۋعا ىقپال ەتۋ شارالارى بار.
مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق داعدارىستىڭ سەبەبى الەمدىك ەكونوميكا مەن قارجى جۇيەسىنىڭ وزەگىندە جاتقان ولقىلىقتاردا ەكەنىنە سەنىمدى ەكەنىن ايتتى. «ءتورت جىل بۇرىن ءبىز بارلىق ەلدەردىڭ داعدارىسقا قارسى كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋعا باعىتتالعان «G-Global» باستاماسىن ۇسىندىق. الەمدىك دامۋ پروبلەمالارىن 8 نەمەسە 20 مەملەكەت ەمەس, بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىق شەشۋى ءتيىس. «G-Global» اياسىندا استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا كەڭىنەن قولداۋ تاپقان دۇنيەجۇزىلىك داعدارىسقا قارسى جوسپار ءازىرلەندى», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سونىمەن قاتار, ەلباسى ءبىزدىڭ ەل ءوز كانديداتۋراسىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ۇسىنعانىن ەسكە سالدى جانە ول قولداۋ تابادى دەپ سەنەتىنىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى ەۋرازيا ءوڭىرىنىڭ دامۋىنا قاتىستى دا ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. «ەۋرازيا ءوڭىرى – الەمدىك ساياساتتاعى نەگىزگى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق فاكتور. بۇل جەردە قىتاي مەن رەسەي, اقش پەن ەۋرووداقتان باستاپ, ءۇندىستان, يران جانە ءتۇركياعا دەيىنگى بارلىق جاھاندىق ويىنشىلاردىڭ مۇددەلەرى توعىسىپ وتىر. وڭىردەگى قاقتىعىس ىقتيمالدىعىن ىنتىماقتاستىق پەن ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتۋ ارقىلى ازايتا وتىرىپ, وڭىرلىك ۇدەرىستەردى سىندارلى ارناعا بۇرۋ وتە ماڭىزدى. سوندىقتان دا مەن بىرىككەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋدى ۇسىندىم», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قىزمەتى تۋرالى دا ايتىپ ءوتتى. «بۇل – تاۋار, قىزمەت, كاپيتال, ەڭبەك رەسۋرستارى قوزعالىسىنىڭ بىرىڭعاي ەرەجەلەرى بار ەكونوميكالىق بىرلەستىك. كسرو-نى قايتا قۇرۋ تۋرالى اڭگىمە مۇلدە جوق ەكەنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» وسى تاپتاۋرىنىنان ارىلۋ كەرەك. ولار بولاشاققا كوز جىبەرۋىمىزگە كەدەرگى كەلتىرەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – تەك ەكونوميكالىق جوبا», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى بيىلعى جىل ەلىمىز بەن اقش اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتىلعانىنا 25 جىل تولۋىمەن ەرەكشەلەنەتىنىنە نازار اۋداردى. «قاۋىپسىزدىك جانە يادرولىق قارۋ تاراتپاۋ – ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ ۋاقىت سىنىنان وتكەن تۇعىرناماسى. ءبىز حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ماڭىزدى قادامعا اينالعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى ۆاشينگتوننىڭ باستاماسىن تولىق قولدادىق», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە يادرولىق قارۋ تاراتپاۋ سالاسىندا كۇش-جىگەر جۇمساۋىن تاباندى تۇردە جالعاستىرا بەرەتىنىن ايتتى. «بولاشاق تۋرالى ويلاعان كەزدە مەن بۇرىنعى كسرو-دان بىزگە مۇرا بولىپ قالعان ەڭ سوڭعى يادرولىق وقتۇمسىق قازاقستان اۋماعىنان اكەتىلگەن تاريحي داتانى – 1995 جىلعى 24 ءساۋىردى ءجيى ەسكە الامىن. 200 جىل بۇرىن اقش پرەزيدەنتى اۆراام لينكولن: «جاۋاپكەرشىلىكتەن بۇگىن جالتارۋ ارقىلى ودان ەرتەڭ دە قۇتىلا المايسىڭ», دەگەن ەكەن. ونداعان جىلدار بويى جەر تىتىرەتكەن جارىلىستاردان جاپا شەككەن حالقىمنىڭ مۇڭ-زارىن سەزىنىپ, قولداۋىنا سۇيەنگەن مەن يادرولىق قارۋدان ادا الەم تۋرالى ارمانعا رياسىز سەنەمىن», – دەپ ءتۇيىندەدى ءسوزىن قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ جيىن سوڭىندا كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ بىرقاتار سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
تاعى ءبىر توقتالا كەتەر جايت, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش استاناسىندا كاسىبي بوكسشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن سپورت شەبەرى گەننادي گولوۆكينمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەلباسى «ەكسپو-2017» ەلشىسى ءمارتەبەسىن العان گ.گولوۆكيندى قۇتتىقتادى جانە سپورتشىعا جاڭا تابىستار مەن رەكوردتار تىلەدى. ءوز كەزەگىندە گ.گولوۆكين نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بوكس پەن سپورتتىڭ دامۋىنا قوسقان اسا زور ۇلەسى جانە جەكە كوڭىل بولگەنى ءۇشىن العىس ايتتى.
وسى ارادا تۇسىندىرە كەتەيىك, سامميت قارساڭىندا «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى احمەتجان ەسىموۆ قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگى ۇيىندە گەننادي گولوۆكينگە «ەكسپو-2017» ەلشىسى اتاعىن تاپسىرعان بولاتىن.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان» – ۆاشينگتوننان.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
ءسوز سوڭىندا مىنا جايتتى ايتا كەتەلىك. استانا مەن ۆاشينگتون اراسىنداعى ۋاقىت ايىرماشىلىعىنا بايلانىستى 1 سəۋىردە, ياعني يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميت ءوتىپ جات قان سəتتە قازاقستاندا 2 ءسəۋىر, دəلىرەگى, اپتانىڭ سەنبىسى باستالىپ كەتتى. سوندىقتان, اتالعان سامميت جونىندەگى سوڭعى وقيعالار جەكسەنبى, دۇيسەنبىدە گازەت شىقپايتىن بولعاندىقتان ول باسىلىمنىڭ سەيسەنبىدەگى نومىرىندە جاريالاناتىن بولادى.