قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, ۇيعىردىڭ اقىن قىزى پاتيگۇل ماحساتوۆامەن اڭگىمە
– پاتيگۇل, سۇحباتىمىزدىڭ تاقىرىبى ءوزىڭىزدىڭ «قازاق دوسىما» دەگەن ولەڭىڭىزدىڭ ءبىر شۋماعىنان الىندى. اڭگىمە ارناسىن وسىدان باستاساق, قالاي قارايسىز؟
– وتە دۇرىس. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى تويلاناتىن بيىلعى مەرەكەلى جىلدا سۇحباتتاسىپ وتىرعانىمىزدىڭ ءوزى دە سول قازاق ەلىنىڭ اقجولتاي ازاتتىعى مەن ەلدەگى حالىقتار دوستىعىنىڭ ارقاسى ەمەس پە. ارينە, كىم-كىمگە بولسىن حالقىنىڭ ازاتتىعىنان ارتىق باقىت, ەلىنىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىگىنەن ۇلى مەرەكە بولماسا كەرەك. كىندىك قانىم كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىنا تامعان مەن دە قازاقستاندى ءوزىمنىڭ وتانىم, قازاق حالقى قول جەتكىزگەن سول باقىت ءوزىمنىڭ ءتول باقىتىم دەپ ەسەپتەپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ماڭگىلىك بولۋىن قالايمىن.
– ەندەشە, سول كىندىك قانىڭىز تامعان تۋعان جەر, ماپەلەگەن اتا-انا مەن وسكەن ورتا تاعىلىمى جايلى شەرتەر سىر دا از بولماس...
– ءيا, وتان وتباسىنان باستالادى دەسەك, مەن الماتى وبلىسى ۇيعىر اۋدانىنداعى ۇزىنتام دەگەن 15-20 وتباسى مەكەندەيتىن, مادەني ورتادان الىسىراق شاعىن اۋىلدا تۋىپ ءوستىم. وتان سوعىسىنان جاراقات الىپ ورالعان اكەم ءماسىم ماحساتوۆ پارتيانىڭ پارمەنىمەن اۋدانداعى بىرنەشە مەكتەپتە جۇمىس ىستەپ, كەيىن وسى اۋىلدا باستاۋىش مەكتەپ اشىپ, ەلدەگى ساۋاتسىزدىقتى جويۋعا اتسالىسىپتى. اكەم بىزگە سوعىس تۋرالى دا, كورگەن قيىنشىلىقتارى تۋرالى دا ەشقاشان ايتقان ەمەس. ءبىز دە جاسپىز عوي, سۇراماپپىز. انامنىڭ ايتۋىنشا, ولار ۇزىنتامعا كوشىپ كەلىپ, ەكى بولمەلى ات قوراسىن تازالاپ, جوندەپ, ءبىر بولمەدە وزدەرى تۇرىپ, ەكىنشىسىندە اكەم بالالاردى وقىتقان ەكەن. زاتى قورا بولعاندىقتان, تەرەزەلەردە جاقتاۋ دا, اينەك تە جوق, انام گازەتتەردى قيىپ جابىستىرىپ, ايتەۋىر جوقتان بار جاساپ كۇن كەشىپتى. سۋىق تۇسكەندە اكەم 30 شاقىرىمداي جەردەگى اۋدان ورتالىعىنان تەرەزە جاقتاۋلارىن يىعىنا ارتىپ جاياۋ الىپ كەلگەن ەكەن. جاڭبىر جاۋعان كۇندەرى مەكتەپ دەپ اتالاتىن بولمەنىڭ توبەسىنەن تامشى ءوتىپ, انام سول جەرلەرگە ۇيدە بار ىدىستاردى قويادى ەكەن. مايداندا ءجۇرىپ: «ەگەر مىلتىقتىڭ ءۇنىن ەستىمەسەم, بەكەرگە جۇمىس ىستەسەم دە مەيلى», دەگەن اكەم سوزىندە تۇرىپ, قىستاقتاعى مالشىلاردىڭ بالالارىن جيناپ اكەلىپ كۇندىز وقىتسا, سوعىستىڭ كەسىرىنەن وقي الماي قالعان ۇلكەندەردى كەشكى مەكتەپتە وقىتىپتى, ساباقتان بوس كەزدە بالالاردى ەرتىپ اپارىپ ەگىستىك جۇمىستارىنا كومەكتەسىپتى. كەيدە بالالاردىڭ ساباقتا وتىرىپ اشتىقتان كوزدەرى قارايىپ قۇلاپ تۇسكەنىن كورىپ جىلاپ جىبەرىپ, ءوزى اش بولسا دا, وزىنە بەرىلگەن نورماسىن سول بالالارعا ءبولىپ بەرىپ, سولاردىڭ امان قالۋىنا سەبەپ بولىپتى. انامنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ وتىرىپ, كوز الدىما شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «العاشقى مۇعالىمىندەگى» دۇيشەندى ەلەستەتىپ, اكەمدى اياپ كەتەتىنمىن. ءبىز ادام بولىپ, اكە قادىرىنە جەتكەندە, اكەم جوق-تىن. ول 38 جىل تابان اۋدارماستان ءوزى اشقان مەكتەپتە جۇمىس ىستەپ, بارى-جوعى 56 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. اكەم دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن ءبىز ۇزىنتامنان كوشىپ كەتتىك. 1996 جىلى ۇزىنتام مەكتەبىنە ءماسىم ماحساتوۆتىڭ اتى بەرىلدى. ءار جىل سايىن جەڭىس كۇنى قۋانىشى مول بالالىعىمنىڭ ءىزى قالعان اۋىلىمىزعا بارعاندا, مەنى اكەمنىڭ مۇڭلى قابىرى مەن سىرلى مەكتەبى كۇتىپ الادى...
كەزىندە سول ەسكى مەكتەپتە اكەمنىڭ الدىنان وقىپ ءبىلىم العان شاكىرتتەرى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ءبىر كىسىدەي ۇلەس قوسسا – ۇستاز ەڭبەگىنىڭ بەكەرگە كەتپەگەنى. ولاردىڭ اراسىندا ادىلەت-قۇقىق سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, گەنەرال-لەيتەنانت ءىلياس باقتىباەۆ تا بار. ول كىسى باستاۋىش سىنىپتاردا وقىپ, اناسى قايتىس بولعاننان كەيىن باسقا جاققا كوشىپ كەتكەن ەكەن. ارادا 40 جىل وتكەندە, ءبىزدىڭ وتباسىمىزدى ىزدەپ تاپتى, اناممەن كەزدەسىپ, ءوز اناسى تۋرالى, مەنىڭ اكەم تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەستى.
– وسى ارادا ءتىلى مەن ءدىنى, ءدىلى دە ءبىر ۇيعىر مەن قازاقتىڭ تۋىستىعى, دوستىعى, ەجەلدەن بەرگى ىنتىماعى تۋرالى ادەمى اڭگىمە ءورىلىپ كەتكەندەي ەكەن...
– مەنىڭ بويىمدا دوستىق دەگەن تۇسىنىكتىڭ قالىپتاسۋى وتباسىمنان باستالدى, ءارى سول اۋىلدا وتكەن بالالىق داۋرەنىمە تىكەلەي بايلانىستى. اۋىلىمىزداعى تۇرعىنداردىڭ ءبارى قازاق پەن ۇيعىرلار, ءبىر عانا ورىس بار ەدى, ونىڭ ءوزى دە كەيىن كەلگەن. ۇلكەندەر قۋانىشتى دا, قايعىنى دا تەڭ بولىسەتىن. ولارعا قاراپ ءبىز دە سولاي تاربيەلەندىك. ول كەزدەردە مۇعالىمنىڭ ابىروي-يناباتى جوعارى بولعاندىقتان, اۋىلىمىزعا اۋدان, وبلىستان كەلگەن باسشىلار كوبىنە ءبىزدىڭ ۇيدە كۇتىلەتىن. ولاردىڭ ىشىندە اكەم قۇرمان اعا قوجاحمەتوۆ, ۇزاق اعا تاۋبالديندەرمەن جاقىن ارالاسىپ, سىيلاسىپ وتكەن. ال اكەمنىڭ جاقىن دوسى, تامىرى ءابدىماجىت اعا بەكتەمىسوۆتىڭ وتباسىمەن اراداعى دوستىقتى ءبىز, بالالارى بۇگىنگە شەيىن جالعاستىرىپ كەلەمىز.
ۇيعىردا: «ءۇي العانشا, كورشى ال», دەگەن جاقسى ماقال بار. اكە-شەشەمىز كورشىلەرمەن جاقسى ارالاسىپ ءوتتى. ءبىز دە, اۋىلداعى كورشىلەس قىزدار ءبىر-ءبىرىمىزدى قازاق, ۇيعىر دەپ بولمەي, ءبارىمىز قۇربى, دوس بولىپ, تاتۋ-تاتتىلىكتە بىرگە ويناپ, بالالىق قۇپيالارىمىزدى ءبىر-بىرىمىزبەن ءبولىسىپ وستىك. ولاردىڭ ىشىندە كورشىمىز رىسمولدا اعاي مەن نۇرعايشا تاتەنىڭ قىزى سوۆەتحان دا بار ەدى. رىسمولدا اعاي دۇنيەدەن جاس كەتىپ, نۇرعايشا تاتە سەگىز بالامەن جەسىر قالعاندا, انام: «نۇرعايشا جالعىز ءوزى بالالارىن قالاي باعادى؟» دەپ ولاردىڭ قايعىسىن جەپ, كۇندە تاڭەرتەڭ سول بالالارعا ءسۇت-ايرانىن بەرىپ جاتاتىن. ءبارىمىز اكەسى قايتقاننان كەيىن جارىق دۇنيەگە كەلگەن سارقىتگۇلدىڭ دومبىرادا «اق بۇلاق» ءانىن ايتقانىن تاماشالاپ, انام نۇرعايشا تاتەمەن, مەن قۇربى دوسىم سوۆەتحانمەن شۇيىركەلەسىپ, ءتۇن ورتاسى اۋعانشا اڭگىمەمىز تاۋسىلمايتىن.
كەيىن ءبىز ۇزىنتامنان قونىس اۋداردىق. جىلدار ءوتىپ, تۋىستارىنا باۋىر باسقان نۇرعايشا تاتە دە بالالارىن الىپ تالدىقورعان جاققا كوشىپ كەتسە دە, جولدىڭ الىستىعىنا قاراماي مەنىڭ تويىما كەلىپ – قۋانىشقا, اعالارىم دۇنيەدەن وتكەندە – قايعىمىزعا ورتاقتاستى. ناعىز دوستىق دەگەن سولاي بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
– بالالىق شاق وقيعالارى اقىندىق سەزىمىڭىز ويانۋىنىڭ باستاۋ-بۇلاعى بولعان شىعار؟
– مەنىڭ اقىن بولۋىمدا انامنىڭ اسەرى زور دەپ ويلايمىن. انام سوعىستىڭ كەسىرىنەن جەتى-اق سىنىپ بىتىرسە دە, وتە ساۋاتتى ەدى. اكەم اۋدان ورتالىعىنا جينالىسقا كەتكەن كەزدەردە بالالاردى انام وقىتقان ەكەن. وتباسىداعى ءبىزدىڭ, التى بالانىڭ ءبىلىم الۋىمىز دا انامىزدىڭ ارقاسى. ءوزى جوعارى ءبىلىم الا الماي قالعاندىقتان, ءبىزدىڭ وقىپ ادام بولۋىمىزعا كۇش-جىگەرىن جۇمسادى.
ولەڭ جازباسا دا ءبىر-ءبىر شۋماق قوشاقتاردى ايتىپ تاستاپ وتىراتىن. 22 جاسىندا قاتتى اۋىرىپ, اۋىر دەرتكە ۇشىراعان انام بۇكىل ۋايىمىن كىتاپ وقىپ جەڭگەن ەدى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قولىنان كىتاپ-گازەت تۇسپەدى. ابايدىڭ شىعارماشىلىعىن, «اباي جولى» رومانىن جاقسى بىلەتىن. اباي ولەڭدەرىن جاتقا ايتاتىن. اۋدانىمىزدا ۇلى اقىننىڭ 150 جىلدىعى اتاپ وتىلگەندە, انام جاسىنىڭ ەگدەلىگىنە قاراماي, سايىستا اباي ولەڭدەرىن وقىپ, جۇلدەلى ورىنعا يە بولعانى بار.
مەكتەپتە ماتەماتيكا ءپانىن جاقسى كورەتىن ەدىم. مۇعالىمىم مەنى ماتەماتيك بولادى دەپ ۇلكەن سەنىم ارتقان. اكەم دە ۇستاز بولعانىمدى قالاعان ەدى. مەكتەپتى بىتىرگەن جىلى ينستيتۋتقا تۇسە الماي, الماتى ساۋدا تەحنيكۋمىنا ەمتيحانسىز قابىلداندىم. وقۋدى ءبىتىرىپ, شونجىعا بارىپ اۋداندىق كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق مەكەمەسىندە ەسەپشى بولىپ ىستەپ جۇرگەندە, اۋىلدان: «اكەڭ قايتىس بولدى», دەگەن سۋىق حابار كەلدى.
وسىدان كەيىن جۇمىستان شىعىپ, اۋىلدا جالعىز قالعان انامنىڭ جانىنا قايتىپ باردىم. قازىر قالاي ەكەنىن بىلمەيمىن, ول كەزدەردە كورشىلەر قوراداعى قوي-ەشكىلەرىن كەزەكپەن باعاتىن ەدى. ءار ۇيگە كەزەك ون كۇندە ءبىر كەلەتىن. كەزەگىمىز كەلىپ, قوي باعىپ جۇرگەن كۇندەرىمدە, كوك شوپتەن كىلەم توسەلگەن, گۇلدەر جايناپ اشىلعان دالادا اكەم باردا وتكەن باقىتتى كۇندەردى ويلاپ, داپتەرىمە وزىمشە ولەڭ جازىپ وتىراتىنمىن...
ارادا 2 جىل وتكەندە, 1980 جىلدىڭ جازىندا گازەتتەن قازپي-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە ۇيعىر ءبولىمىنىڭ اشىلعانى تۋرالى قۇلاقتاندىرۋدى كوزىم شالىپ قالدى دا, اناما: «شونجىعا بارام», دەپ ايتىپ, ءوزىم الماتىعا وقۋعا كەتتىم. باعىم جانىپ, وقۋعا ءتۇستىم.
– باسپا بەتىنە العاشقى ولەڭىڭىز قاشان شىقتى؟
– 9-سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە ءبىرىنشى رەت «باقىت جۇلدىزىم» دەگەن ماحاببات تۋرالى ولەڭ جازىپ, الماتىدا ۇيعىرشا شىعاتىن «كوممۋنيزم تۋعي» (قازىر «ۇيعىر اۆازي») گازەتىنە حاتپەن جىبەرگەنىم بار. سوندا ماعان: «ولەڭىڭىزدى الدىق. وندا پوەزياعا قاراعاندا پروزايزم باسىم. اۋداندىق گازەتتەگى ارىپتەستەرگە كورسەتىپ, اقىلداسىڭىز», دەگەن جاۋاپ كەلگەن. سودان كەيىن جازعان ولەڭدەرىمدى ەشكىمگە كورسەتپەگەن دە, جىبەرمەگەن دە ەدىم.
1981 جىلى, 1-كۋرستا وقىپ جۇرگەندە «ءوشپەسىن» دەگەن ولەڭىم العاش رەت گازەتتە باسىلدى. 1983 جىلى بىرقاتار ولەڭدەرىم ۇيعىر ايەل اقىندارىنىڭ «انالار داۋىسى» اتتى ۇجىمدىق جيناعىندا جارىق كوردى.
– ءسويتىپ, ولەڭ ونەرىنە جاقىنداي بەرگەن ەكەنسىز-اۋ. ءورىسىڭىزدىڭ كەڭەيۋىنە كىمدەر اسەر ەتتى؟
– مەنىڭ اقىن بولىپ قالىپتاسۋىم ۇيعىر بولىمىندە ءبىلىم الۋىممەن تىعىز بايلانىستى. كىم بىلەدى, ەگەر وسى وقۋ ورنى اشىلماسا, مۇمكىن, اقىن بولماس ەدىم. بۇل ءبولىمنىڭ اشىلۋى دا قازاق-ۇيعىر دوستىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەكەنىن كەيىن بىلدىك. سول جىلدارى قازپي پرورەكتورى بولعان اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ءوزىنىڭ جاقىن دوسى, ۇيعىرتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اكادەميك قوجاحمەت سادۆاقاسوۆپەن بىرگە ۇيعىر ءبولىمىنىڭ اشىلۋىنا اتسالىسقان ەكەن. ستۋدەنت كەزدەن-اق ماعان الماتىداعى ادەبي-مادەني ورتانىڭ اسەرى زور بولدى. سول جىلدارى و.جامالدينوۆ, م.ابدراحمانوۆ, س.موللاۋدوۆ دەگەن ۇستاز اعالاردىڭ ارقاسىندا بۇرىن كىتاپتارى ارقىلى بىلەتىن كوپتەگەن اقىن-جازۋشىلارمەن كەزدەسۋگە, پىكىرلەسۋگە كەڭىنەن مۇمكىنشىلىك اشىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا ح.ابدۋللين, ي.باحتيا, ق.توحتاموۆ, ت.توحتاموۆ, س.ماماتقۋلوۆ, د.ياسەنوۆ, ا.دۋلياتوۆ, ر.روزيەۆ, ت.ب.بار.
– ال عىلىمعا قاي كەزدەن باستاپ بەت بۇردىڭىز؟
– وقۋدى ءبىتىرىپ, 2 جىل مەكتەپتە جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن ۇستازىم, اكادەميك قوجاحمەت سادۆاقاسوۆتىڭ شاقىرۋىمەن ءوزىم ءبىلىم العان ينستيتۋتتىڭ ۇيعىر ءتىلى جانە ادەبيەتى كافەدراسىنا وقىتۋشى بولىپ ورنالاستىم. جۇمىستان قول ۇزبەي عىلىممەن اينالىستىم. ديسسەرتاتسياما فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى وتەگەن كۇمىسباەۆ پەن ماحمۋت ابدراحمانوۆ جەتەكشى بولدى. كوردىڭىز بە, مەن اۋىلدا قالىپتاسقان دوستىق ۇعىمىن وسىلايشا ومىردە تەڭ جالعاستىرىپ الىپ ءجۇردىم.
1998 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا «ۇيعىر پوەمالارى. 60-80 جىلدار» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. سول كەزدە بۇل ينستيتۋتتاعى سەرىك قيراباەۆ باسقاراتىن ادەبيەت بولىمىندەگى عالىمدار مەنى جان-جاقتى قولداپ, وڭ پىكىر جازعان ەدى. قوجاحمەت سادۆاقاسوۆ ومىردەن وتسە دە, سەرىك اعا قيراباەۆ ونىڭ عىلىم جولىنداعى كوپتەگەن شاكىرتتەرىن قولداپ, شىن دوستىقتىڭ, عىلىمعا ادالدىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ءبىرىنشى كىتابىم – «ءومىر شىندىعى – شابىت بۇلاعى» اتتى ادەبي-سىن ماقالالار جيناعىم 1998 جىلى جارىق كوردى. ايەل ادام ءۇشىن عىلىم مەن ولەڭدى تەڭ الىپ ءجۇرۋ قيىن بولسا دا, ولەڭ جازۋدى توقتاتقانىم جوق. ولەڭدەرىم ءتۇرلى باسىلىمداردا, ۇجىمدىق جيناقتاردا جارىق كورىپ تۇردى.
– ولەڭ ورەلى ويدان تۋادى عوي. عىلىممەن اينالىسۋىڭىز اقىندىق تىنىسىڭىزدى اشا تۇسكەن بولار؟
– ەگەر سوعان دەيىن ولەڭدەرىمنىڭ تاقىرىبى تۋعان جەر, سۇلۋ تابيعات, بالالىق پاك سەزىم, ماحابباتتىڭ توڭىرەگىندە بولعان بولسا, كەيىنگى ولەڭدەرىمنىڭ ارقاۋ-وزەگىنە ءومىر مەن ءولىم, دوس پەن دۇشپان, جاقسىلىق پەن جاماندىق, مەيىرباندىق پەن قاتالدىق, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءومىردىڭ اق پەن قارادان تۇراتىندىعى تۋرالى فيلوسوفيالىق وي-پىكىرلەرىم الىندى.
ەكىنشى جاعىنان, مەنىڭ دە قالامىمدى ءومىردىڭ ءوزى شىڭدادى. 2000 جىلى ويلاماعان جەردەن ۇستازدىق جۇمىستان كەتۋگە ءماجبۇر بولدىم. ايتكەنمەن, عىلىمداعى جولىمدى جالعاستىرۋ ماقساتىندا دوكتورانتۋراعا ءتۇستىم. بىراق ءومىر جولىمدا قارا ءتۇستىڭ كوپ بولۋىنا ۇلەس قوسۋدان جالىقپاعانداردىڭ كەسىرىنەن قورعامادىم دا, ءومىر-كۇرەستە نە بولسا دا قالامىمدى قۇرال ەتىپ, جىرىمنىڭ جىلۋىمەن بار وكىنىشىمدى جەڭۋگە تىرىستىم. ءسويتىپ, 2002 جىلى «مەن ماحابباتتىڭ قۇشاعىندا» دەگەن تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعىم جارىققا شىقتى.
بۇگىنگە دەيىن «وي تامشىلارى» ادەبي-سىن ماقالالار جيناعىم, 100-دەن استام ماقالالارىم, «ديانەت», «سىرلى الەم بۇل...», «جۇرەكتەن توگىلگەن جاس», «قول شاتىر ۇستاعان كۇنشىلەر», «ساعىنىش مۇڭى», «وزىڭە سەنەم» اتتى ولەڭ جيناقتارىم, «مۇحيت ونەر مۇحيتىندا» دەگەن دەرەكتى حيكاياتىم جارىق كوردى.
– پاتيگۇل, ءسىز ولەڭ مەن ونەر جانە عىلىم دەستەسىن قاتار تارتقان سيرەك جانداردىڭ ءبىرىسىز. وسى جايىن تاراتىڭقىراپ ايتساڭىز؟
– ۇستازدىق جۇمىستان كەتكەنىممەن, بۇل سالادان الىستامادىم. 2004-2012 جىلداردا الماتى قالالىق ءبىلىم باسقارماسىنا قاراستى مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ينستيتۋتىندا ادىسكەر بولىپ ىستەدىم. بۇل جىلدار ىشىندە ادەبيەت بويىنشا بىرنەشە وقۋلىقتىڭ, ادىستەمەلىك قۇرالداردىڭ اۆتورى بولدىم. بۇعان قوسا, بالالار ادەبيەتى ۇيعىر ادەبيەتىندەگى ەڭ كەنجە قالىپ وتىرعان سالا ەكەندىگىن دە ەسكەرگەن جايىم بار. سول ءۇشىن قولدان كەلگەنشە بالالار ادەبيەتىنە دە ءوز ۇلەسىمدى قوسىپ كەلەمىن. البەتتە, بالانىڭ تىلىمەن جازۋ, ونىڭ پسيحولوگياسىن ءتۇسىنۋ قيىن. سوندا دا مەكتەپپەن تىكەلەي بايلانىستا جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن شىعارماشىلىعىم ارقىلى كىشكەنتاي دوستارىما سىيلىق جاساپ كەلەمىن. «سەندەرمەن قالسام...», «ءار قايسىندا بار وزگەشە قاسيەت», «بىرگە بارعىن باقتارعا», «كىشى دوستارعا», «جىل مەزگىلدەرىنىڭ سۇلۋلىعى» ولەڭ جيناقتارىمدى جاس جەتكىنشەكتەرگە ارنادىم. ونىڭ ۇستىنە, 2012 جىلدان ۇيعىر تەاترىندا ادەبيەت ءبولىمىن مەڭگەرىپ كەلەمىن. ونەر سالاسىندا دا كەزدەيسوق ادام ەمەسپىن. بۇگىنگە دەيىن 100-دەن استام ءان ءماتىنىن جازدىم. اندەرىم ۇلكەن ساحنالاردا ايتىلىپ ءجۇر. وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ميرزا ازيزوۆپەن بىرىگىپ جازعان «ءۇمىت الەمى» ءفيلمىنىڭ ستسەناريىمەن كينو ونەرىنە دە قۇلاش ۇرىپ بايقادىم.
– قازاق-ۇيعىر دوستىعىنىڭ ادەبيەتتەگى ورنى, شىعارماشىلىق جولىنداعى دوستارىڭىز تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– ادەبيەتتەگى قازاق-ۇيعىر دوستىعى وتكەن عاسىردا تامىرلانعان. ەكى ۇلت ادەبيەتىنىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارى حيزيم يسكاندەروۆ پەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ, حيزمەت ابدۋللين مەن قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ, يليا باحتيا مەن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ, ماحمۋت ابدراحمانوۆ پەن قادىر مىرزاليەۆتىڭ دوستىعى ولاردىڭ شىعارماشىلىعىندا جالعاسىن تاپتى. سول ۇلكەن اعالاردىڭ ءبىر-بىرىنە ارناعان ولەڭدەرى, شىعارماشىلىعىنا بەرگەن باعالارى بىزگە, كەيىنگى ۇرپاقتارعا ۇلگى-ونەگە بولدى دەپ ويلايمىن.
كوپۇلتتى قازاقستاندا ادەبيەت پەن كوركەمونەر دوستىقتىڭ التىن كوپىرىنە اينالۋدا. بۇگىنگى تاڭدا ۇيعىر قالامگەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرى قازاق, ورىس تىلدەرىنە ءتارجىمالانىپ, رۋحاني ساباقتاستىق قايتادان جاندانا باستادى. وسى دوستىقتىڭ ارقاسىندا ولەڭ, حيكايا, ماقالالارىم قازاق, ورىس تىلدەرىندە, قازاقستانداعى گازەت-جۋرنالداردان بولەك, شەت ەل باسپالارىندا دا جارىق كوردى. وسى جولى ءوزىم دە زاڭعار اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ءبىر سالا ولەڭدەرىن ۇيعىر تىلىنە ءتارجىمالادىم. بۇل دا ەكى ۇلتتىڭ ادەبيەتتەگى دوستىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەسەم جاراسار.
بۇگىنگى كۇندە باۋىرلاس قازاق اقىن-جازۋشىلارى اراسىنان نۇرلان ورازالين, عالىم جايلىباي, جاركەن بودەش ۇلى, مارالتاي رايىمبەك, داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلى, عالىم قاليبەك ۇلى, ساۋلە ۇسەنباەۆا, ليۋبوۆ شاشكوۆا, ءسىزدىڭ ءوزىڭىز سەكىلدى ابزال اعا, قادىرلى زامانداستاردى تاۋىپ, شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتىپ وتىرعانىما وتە قۋانىشتىمىن.
– «وزىڭە سەنەم» اتتى جاڭا ولەڭدەر جيناعىڭىزدىڭ قازاق تىلىندە جارىق كورۋى سول دوستىقتىڭ بۇگىن دە جالعاسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتسە كەرەك.
– دۇرىس ايتاسىز. بىرىنشىدەن, دۇنيەجۇزىندەگى داعدارىسقا قاراماي قازاق اقىن-جازۋشىلارى قاتارىندا ەلباسى ۇيعىر حالقىنىڭ وكىلى ماعان مەملەكەتتىك ستيپەنديا تاعايىندادى. ول قاراجاتقا مەن قازاق تىلىندەگى كىتابىمدى شىعاردىم. «بۇيىم السام – وزىمە, كىتاپ شىقسا – حالىققا» دەپ ويلادىم. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ بۇل قامقورلىعى رۋحىمدى كوتەرىپ, شابىتىمدى قاناتتاندىردى.
ءبىزدىڭ دوستىعىمىزدى ءتاڭىردىڭ ءوزى قولداعانى شىعار, كىتابىم پرەزيدەنت جارلىعىمەن بيىل ءبىرىنشى رەت مەرەكەلەنىپ وتىرعان 1 ناۋرىز – العىس ايتۋ كۇنى جارىق كوردى. حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىن جاساپ جاتقان ادەبيەت ادامدارىنا ءاردايىم قولداۋ قورسەتىپ كەلە جاتقانى ءۇشىن نۇرسۇلتان اعا نازارباەۆقا العىسىم شەكسىز.
ەكىنشىدەن, كىتابىمدى قازاق تىلىنە اۋدارعان, ەكى ۇلت اراسىنداعى التىن دانەكەردى نىعايتۋعا بارىنشا كۇش سالىپ جۇرگەن بەلگىلى اقىن داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلىنا ۇلكەن راحمەتىمدى ايتقىم كەلەدى.
– كەلەشەك جوسپارلارىڭىز تۋرالى نە ايتاسىز؟
– كوركەم شىعارمانىڭ نەگىزى ءومىر اقيقاتىنان تۋرادى. مەن دە كەلەشەكتە بۇگىنگى ءداۋىر اقيقاتىن كوركەم سوزبەن كەستەلەيتىن تۋىندىلار جازۋدى ارماندايمىن. جازىلاتىن ولەڭدەرىمدە دوستىق تاقىرىبى الدىڭعى ورىندا تۇراتىنى انىق. نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىققا جولداعان ءار جولداۋىندا, ءار باعدارلاماسىندا ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعى دوستىعىمىز ەكەندىگىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ دانا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا بارلىق ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىن, ادەبيەتىن دامىتىپ, ناسيحاتتاي الادى. ەندەشە, حالقىمىزدى ەڭبەكسۇيگىشتىككە, ادالدىققا, وتانشىلدىققا, پاتريوتيزمگە, باۋىرمالدىققا باۋلۋعا, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرلەردى ۇلگى ەتۋگە تاربيەلەيتىن جالپىۇلتتىق يدەيامىز – «ماڭگىلىك ەل» مۇراتىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ەڭبەك ەتەمىز. بولاشاقتا شىعارماشىلىعىمدى وسىناۋ ۇلى مۇراتتى ارداقتايتىن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىنا تولىمدى تارتۋ بولارلىق, قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگىن ۇلاعاتتايتىن ەڭبەكتەرمەن بايىتامىن دەگەن ويدامىن.
ەلباسىمىز «تەك بىرلەسىپ قانا, بۇكىل حالىقتىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ قانا ءبىز العا باسا الامىز» دەپ اتاپ كورسەتكەنىندەي, بىرلىگى بەرەكەلى, تىرلىگى مەرەكەلى ەلدىڭ عانا ىرىسى مەن تابىسى مول بولادى. اقىن, عالىم رەتىندە وسىعان وزىندىك ۇلەسىمدى قوسسام, مەن ءۇشىن ەڭ ۇلكەن باقىت سول بولماق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.