قولمەرگەن

ەلى مەن جەرى ءۇشىن ءومىرىن ارپا­لىس­تا وتكىزىپ, سول جولدا جانىن پيدا ەت­كەن جاۋجۇرەك ۇلدارىن تۋعان حالقى ەش­قا­شان دا ۇمىتپاعان. ولاردىڭ اياۋلى ەسىم­دەرىن ارداقتاپ اڭىز-جىرعا اينالدىرىپ كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە تىرىسقان. سونداي ەل ەسىندە ساقتالعان ەسىل ەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى كەيكى كوكەمباي ۇلى. باتىردىڭ بەينەسى ارتىنداعى اقار­لى-شاھارلى جۇرتىمەن بىرگە جاساپ, ءومىر­شەڭدىك تانىتسا دا كەشەگى كەڭەس ءداۋىرىن­دە سولاقاي ساياساتتىڭ سالقىنىمەن عىلىمي زەرتتەۋلەردەن الىنىپ تاستال­عانى بەلگىلى. سوعان قاراماستان, ع.ءمۇسى­رەپوۆ­تىڭ «امانكەلدى» پەساسىندا, م.قا­راتاەۆتىڭ «دالاداعى داۋىل», ق.ءسار­سەكەەۆتىڭ «قىزىل جالاۋ», ا.نۇر­مانوۆتىڭ «قۇلاننىڭ اجالى» رومان­دارىندا اقيقاتتىڭ استارلاپ بولسا دا ايتىلعانىن كوڭىلگە مەدەت تۇتامىز. ال, تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان باس­تاپ تاريحي تۇلعانىڭ تاعدىرىنا ار­ناپ ك.امىرقىزى, س.تۇرعىنبەك ۇلى, ا.باي­جان, ءا.قىلىشباي ۇلى, ق.ءالىم جانە تاعى باسقالارى مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە قالام تارتتى. بىراق جارىق كورگەن سول ما­قالا, كىتاپتاردا كەيكىنىڭ كۇرەس جولى تەك ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەر نەگى­زىندە جازىلدى جانە مۇنداي تالپىنىس ونىڭ ءومىربايانىنا قاتىستى كوپتەگەن جاڭساقتىقتارعا جول اشتى. ماسەلەن, ونىڭ تۋعان, ولگەن جىلدارى, كەڭەستىك بيلىك­كە قارسى كۇرەسكەن تۇستارى بۇرما­لانىپ كورسەتىلدى. مۇنىڭ باستى سەبەبىن مۇراعات قورلارىنداعى قۇجاتتاردىڭ سول ۋاقىتتا ءالى عىلىمي اينالىمعا ءتۇس­پەۋى­مەن تۇسىندىرسەك قاتەلەسە قويمايمىز. سونىمەن, قولداعى بار دەرەكتەر مەن جيناقتالعان مۇراعات قورلارىنداعى قۇجاتتاردى سارالاپ بايقاساق, باتىردىڭ ءومىرى بىلاي ورىلەدى. كەيكى كوكەمباي ۇلى 1877 جىلى تورعاي ۋەزى, قايداۋىل بولى­سىندا دۇنيەگە كەلگەن (قازىرگى قوس­­تاناي وبل., امانكەلدى اۋد., تاستى اۋىلى). ازان شاقىرىپ قويعان اتى – نۇر­ماعانبەت, رۋى – قۇلان قىپشاق. كوپ كىسىگە قوسىلماي كەيكيىپ جۇرەتىن بول­عاندىقتان جەڭگەلەرى «كەيكى» اتاپ كەتكەن. ءسويتىپ, ەل اراسىنا «كەيكى» اتى­مەن تانىلعان. شەجىرەگە زەر سالساق ول بەس اعايىندى بولعان. كوكەمبايدان وسپان, قوسجان, ومار, كەيكى جانە شۇ­بار تۋادى. وسىلاردىڭ ىشىندە بۇگىندە تەك قوسجاننىڭ عانا ۇرپاعى بار. كەڭەس وكى­مەتى كەزىندە كوكەمبايدىڭ كىندى­گى­نەن تاراعان ۇرپاقتارى «باندى», «با­سما­شىنىڭ» تۋىستارى دەپ ايىپتالىپ, بي­لىك باسىنداعىلاردان تەپەرىشتى كوپ كورگەن. باتىر جاستايىنان وزدەرىمەن رۋلاس, تورعاي وڭىرىندەگى اتاقتى باي شاشام­باي­دىڭ راحمەتى دەگەن كىسىنىڭ بەتكە ۇستار جىلقىشىسى بولعان. اتاقتى امان­كەل­دى­­مەن بىرگە بارىمتاعا دا تۇسكەن اتان ءجى­­لىك­تى ازاماتتاردىڭ قاتارىندا بوي تۇزەدى. كەيكى باتىردىڭ ەلىن كۇرەسكە باس­تاپ شىعۋى جانە وتارلىق ساياساتقا قار­­سى قارۋلى قارسىلىق تانىتۋى, اتى­­نىڭ ەل اۋزىنا ىلىگىپ «قۇرالايدى كو­ز­­گە اتقان مەرگەن», «باتىر» اتانۋى تور­­عاي دالاسىنداعى 1916 جىلعى قا­زاق حال­قى­نىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تۇ­سىن­دا كورىنىس تاپتى. قازاق دالاسىن تۇتاستاي شارپىعان رەسەي پاتشاسىنىڭ 1916 جىلعى 25 ماۋ­سىمداعى جارلىعى تۇرتكى بولعان ازات­تىق جولىنداعى كۇرەستە كەيكىنىڭ باتىر­لىعىمەن قاتار قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندىگى كەڭ تانىلدى. سول كوتەرىلىس كەزىندە ول تورعاي دالاسىندا قۇرىلعان قىپشاق حاندىعىنىڭ مەرگەندەر مىڭدىعىن باسقاردى. ءاۋ باستا «پاتشاعا قارا جۇمىسقا ادام بەرمەيمىز» دەپ ءوز قارسىلىعىن تانىتىپ, ۇيىسقان حالىق بارا-بارا جەكە حاندىق قۇرىپ, اۋىز ءبىر­لىگىن تانىتتى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ 50 مىڭ­دىق اسكەرىنە ا.يمانوۆ باس سار­دار بولىپ تاعايىندالسا, حان قىلىپ حال­قى ءا.جانبوسىنوۆتى كوتەردى. كەيكى با­تىر­دىڭ ەرلىكتەرى 1916 جىلدىڭ كۇزى مەن 1917 جىلدىڭ قىسىنداعى تورعاي, قۇم­كەشۋ, دوعال, ۇرپەكتەگى جانە باسقا دا پات­شانىڭ جازالاۋشى اسكەرلەرىمەن بول­عان شايقاستاردا انىق كورىندى, اس­قان مەرگەندىگىمەن, ەرجۇرەكتىگىمەن كوز­گە ءتۇستى, ياعني كوتەرىلىستىڭ داڭقتى قاھار­ما­نى­نا اينالدى, ەرلىگى اڭىز بولىپ تارادى. ونىڭ كوتەرىلىسشىلەرگە كەلىپ قوسىلۋى­نان حابار بەرەتىن العاشقى قۇ­جات 1916 جىلعى 30 جەلتوقسانداعى تور­عاي ۋەزى, قايداۋىل بولىسى س.بەك­تاسوۆ­تىڭ ۋەزد باسشىلىعىنا جازعان جەدەلحاتىنداعى «...№11 اۋىلدان 10 ادام­مەن كەيكى كوكەمباەۆ قوسىلدى» دەگەن مالىمەتى (ا.يمانوۆ. ماقالالار, ماتەريالدار, دوكۋمەنتتەر. ا., 1975 ج., 65 ب.). بىزدىڭشە بۇل مالىمەت كەيكى باتىردىڭ تورعاي وڭىرىندە كوتەرىلگەن ەلگە سوڭىن الا قوسىلدى دەگەن ويدى تۋعىزباسا كەرەك. ويتكەنى, 1916 جىلعى 9 شىلدەدە كوتەرىلىستىڭ ورتالىعىنا اي­نال­عان باتپاققارادا ءا.جانبوسىنوۆ باس­تاعان ساربازداردىڭ اراسىندا امان­كەلدىمەن بىرگە كەيكى دە ءجۇردى. 24 شىلدەدە تورعاي ۋەزى باستىعىنىڭ حابارلاۋىنشا تورعاي جانە ىرعىز قازاقتارىنىڭ قىرعا كوشۋى, وندا قارۋلى سارباز قۇرۋ تۋرالى حابارلانعان بولاتىن (مىرزاعالي ۇلى م. 1916-1917 ج. تورعاي قازاقتارىنىڭ كوتەرىلىسى.-ا., 2005, 162 ب.). سول جىلدىڭ قازان ايىندا 7 مىڭداي قارۋلى ساربازدار اقتۇبەك دەگەن جەرگە جينالىپ, تورعاي قالاسىنا شابۋىل جاساۋ, اسكەري گارنيزوندى باسىپ الۋ ءما­سە­لەسىن تالقىعا سالدى. كەيكى باتىر 1916 ج. 21 قازاندا تاتىر كولى ماڭىن­داعى شايقاستا العاشقى سىنعا ءتۇستى. ول باسقارعان مەرگەندەر مىڭدىعى جازالاۋ­شىلاردىڭ شابۋىلىنا تويتارىس بەرۋدە اسقان ەرلىك تانىتتى. 6 قاراشادا ءا.جان­بوسىنوۆ پەن و.شولاقوۆتىڭ بىرىك­كەن قولى تورعاي قالاسىنا شاب­ۋىل جاسا­دى. وسى قالانى باسىپ الۋ جو­لىن­د­ا­عى اي­قاستا كەيكى باستاعان مەر­گەن­دەر نىساناعا العانىن باۋداي ءتۇسىرىپ وتىردى. قىستىڭ تۇسۋىنە قاراماستان كوتەرى­لىس­شىلەر كۇرەسىن جالعاستىرا بەردى. 1917 جىلدىڭ 13 قاڭتارىندا كوتەرىلگەن حالىقتى ساباسىنا ءتۇسىرۋدى ماقسات ەتىپ ەل ىشىنە شىققان كيسلوۆ باسقارعان قوستاناي جازالاۋشى اسكەرىنە امانكەلدى مەن كەيكى باسقارعان 1500 سارباز شوشقالى قوپاسىندا تۇتقيىلدان شابۋىل جاسادى. كۇشتىڭ تەڭ بولماۋ سالدارىنان شەگىنە ءجۇ­رىپ ۇرىس سالعان قازاق ساربازدارى جاۋ­عا قارسى كۇيىك قوپاسىندا قايتا ۇرىس سالدى. ناتيجەسىندە جازالاۋشى اسكەردىڭ ماقساتى ورىندالماي كەرى شەگىندى. 1917 جىلدىڭ 16 اقپانىندا تورعاي كوتەرى­لىس­شىلەرىنىڭ توبىن جويۋ ءۇشىن پول­كوۆ­نيك تۋرگەنەۆتىڭ ورىنبورلىق 13 ات­ت­ى كازاك پولكى باتپاققاراعا بەت تۇزە­دى. جازالاۋشىلاردىڭ قالىڭ قولىنا كوتەرىس­­شىلەر 20 اقپاندا قۇمكەشۋدە, 23 اق­­پاندا دوعال-ۇرپەك بويىندا شاب­ۋىل جاساپ, پاتشا اسكەرىن ەداۋىر شى­عىن­عا ۇشىراتتى. وسى شايقاستا كەي­كى با­تىر­دىڭ تاپقىرلىعى, سوعىسۋ ءتاسىل­دە­رىن مەڭگەرگەن شەبەرلىگى, نىساناعا ال­عا­نىن ءمۇلت جىبەرمەي, جاۋىنا جاسىن­داي تيگەن ەرلىگى ەل اۋزىنا ىلىگىپ, داڭقى استى. سول شايقاستاردىڭ كۋاگەرى, اقىن ف.ساتىبالدى ۇلىنىڭ: «100 جىگىت جەتىپ كەلدى قاپار حانعا, مەنمۇندالاپ اتتارى اتالعاندا. كەيكى مەنەن ومەندى باسشى قىلىپ, ەلۋدەن اتتاندىردى تىشقانتامعا. قولىنان ءبىر كەيكىنىڭ 40-ى ولگەن, تۇرعان سوڭ شاما بارما ارۋا­عى اسىپ» – دەپ باتىر ەرلىگىن جىر­عا قوستى (//انا ءتىلى, 20.03.1997. 4 ب.). تاپسىرمانى ورىنداي الماعان پول­كوۆنيك تۋرگەنەۆتىڭ تورعايعا قاراي شە­گى­نە قاشقان جازالاۋشى اسكەرىنىڭ سو­ڭى­نان ەكى كۇندەي قۋىپ كەيكى باستاعان مەر­گەندەر توبى 50 دۇشپاننىڭ كوزىن جويدى. ورتالىق رەسەيدە 1917 ج. اقپاندا پاتشا تاقتان قۇلاپ, ۋاقىتشا ۇكىمەت ورناعان تۇستا تورعاي جەرىندەگى كوتە­رى­­لىس­­شى­لەر اسكەرلەرىن تاراتپاي, ءىس­تىڭ اقىرىن كۇتتى. ويتكەنى, قازاق دالاسىنداعى بيلىك ءۇشىن ءجۇرىپ جاتقان اق پەن قىزىلدىڭ تارتىسى, شىنى كەرەك قاراپايىم قازاققا تۇسىنىكسىز قالىپتا ءوربىدى. رەسەيدەگى 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسى ناتيجەسىندە وكىمەت باسىنا كەلگەن بولشەۆيكتەر بيلىگى ۋاقىت وتكەن سايىن نىعايا ءتۇستى. تورعاي جەرىنە جاڭا بيلىكتىڭ وكىلى رەتىندە وبلىستىق كوميسسار بولىپ كەلگەن ءالىبي جانگەلديننىڭ ۇگىت-ناسي­حاتىمەن امانگەلدى يمانوۆ پەن كەيكى كوكەمباەۆ باستاعان 1916 جىلعى كوتەرى­لىستىڭ ساربازدارى بولشەۆيكتەر جا­عى­نا شىقتى. سول كۇندەردە «سەن اق جا­عىن­داسىڭ با, الدە قىزىلدارعا قارايسىڭ با ؟» – دەپ سۇراسا, «مەن امانكەلدى قاي جاقتا بولسا سول جاقتامىن» – دەپ جاۋاپ قاتاتىن كەيكى باتىر 1918 ج. 18 ناۋرىزدا ا.يمانوۆپەن بىرگە ورىنبوردا وتكەن ءبىرىنشى جالپى قازاق سەزىنە قاتىسادى. «بۇل سەزدە ءا.جانگەلدين دە بولدى. سەزدەن كەيىن ول جاقتان امانكەلدى مەن كەيكى جاڭا اسكەري كيىمدە ورالدى. بۇل كيىمدە ولار ناعىز ۇلكەن كومانديرلەرگە ۇقسايتىن» دەپ جازادى ەستەلىگىندە سول كۇندەردىڭ كۋاسى ا.ەرحودجاەۆ (قر پم, 811-قور, ت-6, ءىس-204. 3 بەت). اتالعان جيىننان ورالىسىمەن ءا.جان­­گەل­ديننىڭ تاپسىرماسىمەن ا.يمانوۆ پەن كەيكى باتىر تورعاي ۋەزىن­دە بول­شەۆيكتەردىڭ جەرگىلىكتى بيلىك ور­گانىن جانە قىزىل ارميانىڭ وتريادت­تارىن قۇرۋعا كىرىسەدى. بىراق, 1919 جىلعى ءساۋىر ايىنداعى ا.يمانوۆتىڭ جانە قىپشاق حاندىعى­نىڭ كوسەمى ءا.جانبوسىنوۆتىڭ جۇمباق جاعدايداعى ولىمدەرى دەرەكتەرگە قارا­عان­دا باتىر ومىرىندەگى ۇلكەن بەتبۇ­رىس­تىڭ باسى بولدى. كەيىن كەڭەس وكى­مەتىنىڭ الاش قايراتكەرلەرىنە قارسى قۋدالاۋ ناۋقانىن باستاپ, جۇرگىزگەندە امانكەلدىنىڭ ولىمىنە كىنالىلەر رەتىندە الاشتىقتار ىلىكتى جانە سول جۇمباق ءولىم ايىپ بولىپ تاعىلدى. كەيكى باستاعان قارۋلى ساربازدار قوس ەرىنىڭ ولىمىنەن كەيىن سەڭدەي سوعىلىس­قانى­مەن, ىرگەلەرىن ىدىراتپادى. بيلىك باسىن­داعىلاردان ازىرگە ەش قايران بول­ماسىن تۇسىنگەن ولار قارۋلارىن تاس­تا­مادى. بۇعان 1919 جىلى قازان ايىن­دا تورعايعا اتباسىن بۇرعان ءا.جان­گەلدين دە ء(ا.جانگەلدين. دوكۋم. مەن مات., ا., 1975, 67 ب.), ولكەلىك اسكەري كوميس­سارياتتىڭ ينسپەكتسيا توراعاسى دا تور­عاي ۋەزىندەگى حالىقتىڭ قارۋلارىن ءالى دە تاستاماعاندىعىن اتاپ وتكەن (ارقالىق ايم. مەم. مۇر. ق-109, ت-1, ءىس-2, 2 ب.). كەيكى باستاعان ساربازداردىڭ قايتا اتقا قونۋىنا قىزىلداردان جوڭكىلە قاشقان كولچاكتىڭ قالدىق اسكەرلەرىنىڭ بەيبىت اۋىلداردى توناۋى سەبەپ بولسا, ءبىر جاعىنان قىزىل اسكەرلەردىڭ دە ازىق-ت ۇلىك سالعىرتىن جيناۋدى سىلتاۋراتىپ قازاق اۋىلدارىنا ىستەگەن زورلىق-زومبىلىعى اسەر ەتپەي قويمادى. جەرگى­لىك­تى اتقامىنەرلەردىڭ مۇنداي باسسىز­دىقتارى جايىنداعى دەرەكتەردى 1920 ج. 10 اقپاندا تورعاي ۋەزدىك اسكەري كوميس­سارياتىنىڭ قىزمەتكەرى ۆاليدوۆ بايانداماسىندا مولىنان كەلتىرگەن (قر پم, ق-40, ت-1, ءىس-241, 1 ب.). بۇل كەيكى سىن­دى ەر­لەردىڭ جاڭا بيلىككە دەگەن كوڭىل­دەرىن سۋىتتى. 1919 ج. جازىندا تورعاي جەرىندەگى جەرگىلىكتى كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتىپ, بار بيلىكتى قولىنا العان الاشوردالىقتار بولشەۆيكتەرگە قىزمەت جاساعان امان­گەلدىنىڭ جاقتاستارىن قۋعىنداۋدى باس­تاعان بولاتىن. وسى ماقساتتا 20 ادام­نان تۇراتىن اسكەري دالالىق سوت قۇ­رىلدى جانە وسى قۇرىققا «امان­كەل­دىنىڭ جاقتاسى» رەتىندە كەيكى دە ىلىكتى. العاشقى ساتتە جوعارىداعى سوت­تىڭ ۇكىمىمەن 15 «بولشەۆيك» ساناتىنداعىلار اتىلدى (قر پم, ق-811, ت-20, ءىس-404,3 ب.). دالالىق سوتتىڭ شە­شى­مىن ورىنداۋ ءۇشىن ۆ.كافكا مەن س.قاراتىلەۋوۆ باستاعان جازالاۋشى ءاس­كەر ەل ىشىنە شىعىپ, «بولشەۆيكتەرگە» ءبۇي­رەگى بۇرعانداردى قۋدالاۋعا, قولعا تۇسكەندەرىن جازالاۋعا كىرىستى. ولاردىڭ ارەكەتى جايىندا 1919 ج. 2 جەلتوقساندا تور­عاي گۋباتكومىنىڭ تورعاي ۋەزىندەگى وكى­لى س.كوشىمبەكوۆ ءوز بايانداماسىندا كەڭى­رەك جازادى (قر پم, ق-811, ت-20, ءىس-404,3 ب.). بۇعان توزبەگەن كەيكى باتىر قول جي­ناپ, ۇزەڭگىلەس سەرىگى ا.يمانوۆتىڭ اۋى­لىن جانە تۋعان-تۋىستارىن قورعاۋ ءۇشىن اتتانادى. ورىن الىپ وتىرعان ادىلەت­سىزدىككە قارسى تۇرۋعا بەكىنەدى. سول تۇستا ونىڭ قاسىنان 1916 جىلى پاتشا اسكەرىنە قارسى شايقاستا شىڭدالعان جاقتاستارى تابىلا كەتتى. باتىر قولداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, س.قاراتىلەۋوۆتىڭ اسكەرىنە قارسى سوعىسۋعا بەكىنگەن. سار­باز­داردىڭ قارۋلى سۇسىنان سەسكەنگەن الاش­تىق اسكەر كەرى قايتادى. بۇل وقيعا ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردەن بولەك, جىر­لاردا كەڭ كورىنىس تاپقان. مىسالى, اقىن قانايبەكوۆتىڭ «1919 ج. يۋل ايىندا س.قاراتىلەۋوۆتىڭ شىعۋى» اتتى بۇ­رىن جاريالانباعان داستانى (ورت. عى­لىمي كىتاپحانا. سيرەك قولجازبا قورى, 1019 بۋما, 45 ب., 1013 بۋما, 74 ب.). وسىن­داي سارىنداعى جىر-داستانداردى ەل ارا­لاپ لاتىن ارپىمەن العاش قاعازعا ءتۇسىر­گەندەردىڭ ءبىرى اكادەميك الكەي مارعۇلان. كوپ ۇزاماي قالىڭ اسكەرمەن ورىن­بوردان كەلگەن كوميسسار ءا.جان­گەلدين تورعايداعى الاش وردا بيلىگىن قۇلاتتى. ءسويتىپ, بيلىك ءۇشىن ورىستەگەن كۇرەس تە سايابىرسيدى, كەڭەستىك باعىتتاعىلار ۇستەمدىككە يە بولدى. ال, قارا حالىققا كەرەگى سول تۇستا الدىمەن تىنىشتىق, جۇدەگەن شارۋاسىن كۇيتتەۋىنە مۇمكىندىك قانا ەدى. ەل اراسى تىنشىعان سوڭ, كەيكى باتىر بەيقام تىرلىككە كوشىپ, بيلىك ىسىنە ارالاس­پايدى. سوعان قاراماستان, باتىر­دىڭ ءار باسقان قادامى اڭدۋلى ەدى. وعان مۇراعات قورلارىنداعى قۇجاتتار دالەل (قر ومم, ق-66, ت-1, ءىس-53). جاڭا بيلىك وكىلدەرىنىڭ ۇنەمى نازار­دا ۇستاعانى الدى­مەن 1916 جىلى كوتەرى­لىس­تە ەلدى باستاعان باتىرلار ەدى. 1920 جىل­­دىڭ باسىندا 1916 جىلعى كوتەرى­لىستە ارعىن حاندىعىنىڭ حانى بولىپ سايلانعان و.شولاقوۆتى جانە مىڭباسى ق.ءالتىنساريندى «...ۇكىمەتكە قارسى ارەكەت ەتۋشىلەر» رەتىندە ايىپ تاعىپ, سوتتاپ سەمەيگە, كەيىن سىبىرگە جەر اۋداردى (//ەگ.قازاقستان, 29.11. 2002 ج.). بۇل كەڭەس ۇكىمەتى 1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ داڭقتى قاھارماندارىنا سەنىمسىزدىك تانىتىپ, ولاردى قۇرىقتاۋعا بەل شەشە كىرىسكەندىگىن اڭعار­تادى. ويتكەنى, حالىق ىشىندە بەدەلدى, كوزى ءتىرى­سىن­دە-اق اتى اڭىزعا اينالعان كەيكى سىن­دى ەرلەردىڭ كەز كەلگەن ساتتە ەلىن سوڭى­نان ەرتىپ, جۇمىلىپ جۇدىرىق بولا الا­تىنىن 1916 جىلعى وقيعا كورسەتكەن ەدى. باتىردىڭ كەڭەس بيلىگىنە العاشقى قار­سىلىعى اۋىل بەلسەندىلەرىنىڭ قىز­مەت­تەرىن اسىرا پايدالانعان باسبۇزار­لىقتارىنا باعىتتالدى. ونىڭ ۇستىنەن جوعارىعا جونەلتىلگەن جالعان ارىز, اقپارلار ونى «جاۋ», «باندى» دەپ قۋعىنداۋعا نەگىز بولدى. «ون ستال مستيت رۋسسكيم ي دەن وت دنيا ورگانيزوۆال سەبە بولشە ي بولشە باندۋ, پۋسكايا اگيتاتسيۋ سرەدي كيرگيز, چتو ون يدەت وسۆوبوجدات كيرگيز وت يگا رۋسسكيح. ...ۆ 1921 گودۋ ۆ يۋلە مەسياتسە ۋ نەگو بىلو 70 چەلوۆەك حوروشو ۆوورۋجەننىح» دەپ ادىلەتسىزدىككە قارسى شىققان ارەكەتى نەگىزسىز باعالانىپ, جوعارى جاققا جونەلتىلدى (قر ومم, ق-427, ت-9, ءىس-53, 203 ب.) جانە ونىڭ ساربازدارىنىڭ قاتارىنا جازىقسىز جاپا شەككەن, قىزىلداردان تەپەرىش كورگەن جارلى-جاقىبايلار دا قوسىلدى. 1921 ج. جازىندا كەيكى «ب ۇلىگىن» باسۋ ءۇشىن تورعايدان شىققان قىزىل اسكەر­لەر­مەن سارىتورعاي وزەنىنىڭ بويىندا شايقاس بولىپ, كەيكى جاسا­عى ىرگەلەس جاتقان اتباسار ۋەزىنە قاراستى باعانالى اۋدانىنا ىعىستى. بۇل وڭىردە دە كەڭەس ساياساتىنا قارسى ەلدىڭ نارازىلىعى ءورشىپ تۇرعان شاقتا كەيكىنىڭ كەلۋى وتقا ماي قۇيعانداي اسەر ەتتى. بۇل جايلى اتباسار ۋەزدىك پارتكوميتەتىنىڭ ماجىلىسىندە ايتىلىپ, دابىل قاعىلدى (قر پم, ق-139, ت-1, ءىس-80, 34 ب.). ەل اۋزىنداعى قاريا سوزدەرگە قاراعان­دا كەيكىنىڭ سوڭىنان ەرگەن حالىق ورتا­لارىنان باعانالىنىڭ ءتورت بو­ساعا­سىنىڭ ءبىرى اتانعان, اتاقتى بابىر­دىڭ نەمەرەسى قۇلسەيىتتى حان سايلاپ ال­عان. 1921 ج. شىلدەنىڭ باسىندا قار­ساق­­پاي ميليتسياسىنىڭ كەڭسەسىنە شابۋىل جاسا­لىپ, ۇرىس ۇستىندە بىرنەشە ميلي­­تسيو­نەر قازا تابادى. سول سياقتى, كوتەرى­لىس­شىلەر قورعاسىنداعى مىرىش كەنىشىنە باقىلاۋ ورناتتى (قازىرگى قاراعاندى وبل, ۇلىتاۋ اۋد., شەڭبەر كەڭشارى). ءسويتىپ, اتباسار ۋەزى باسشىلارىنىڭ «بانديتيزممەن كۇرەس» ماسەلەسىندەگى باس اۋىرتار باستى تۇلعاسىنا اينالعان كەيكىنىڭ كوزىن جويۋعا ۋەزدىك رەۆكومنىڭ بار كۇشى جۇمىلدىرىلدى. 1921 جىلى 28 شىلدەدە قۇرامىندا 438 ادامى بار پلەسكاچتىڭ باسشىلىعىمەن اتباساردان اسكەر شىقتى. ەكى جاق ۇلىتاۋ ماڭىندا كەزدەسىپ, جەڭىلىس تاپقان كەيكى جاساعىمەن شەگىنىپ كەتەدى. سول جىلدىڭ 20 قازانىندا اتباسار­دان ي.يسايكين قالىڭ اسكەرمەن شىعىپ, كوتەرىلىسشىلەردى قۋعانىمەن جەتە الماي, سۋىقتىڭ تۇسۋىنە بايلانىستى ولار دا كەرى قايتادى. بۇل جونىندە ي.يسايكين ەستەلىگىندە تاپتىشتەپ جازعان (قر پم, ق-811, ت-1, ءىس-26, 16-17 ب.). ەندى باتىردىڭ جا­سا­عىمەن وڭتۇستىكتەگى قىزىلوردا ءوڭى­رىنە قاراي ويىسۋىنان باسقا جول قالمادى. قارساقپاي زاۋىتىنىڭ العاشقى ديرەكتورى, كەيكىگە قارسى ۇيىمداستى­رىلعان شارالاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ي.دەەۆ ەستەلىگىندە: «پوسلە رازگروما وتريادا كەيكي سكرىلسيا ي وكازالسيا ۆ رايونە وزەرا تەلەگۋل, وكولو كىزىل-وردى, گدە وپيات سوبرال وترياد دو 350 چەلوۆەك. راسپولوجيۆششايا پو دوروگە كارساكپاي-كىزىل-وردى كەيكي ناچال گرابيت ۆسەح پروەزجايۋششيح» دەپ باتىردىڭ 1916 جىلى اتباسار ۋەزىندە قۇرىلعان باعانالى حاندىعىنىڭ باس ءدىن باسشىسى احمەت يشان ورازاەۆتىڭ اۋىلىنا جاقىن ماڭداعى شۇبارتوبە دەگەن جەرگە بارىپ پانالاعانىن جازادى (قر پم, ق-811, ت-1-80, ءىس-15, 108 ب.). كەيكىنىڭ كەڭەس ساياساتىنا قارسى قارۋلى كۇرەسى وسى كەزدە ورتا ازيادا ءورشي تۇسكەن باسماشىلىق قوزعالىس جەتەكشىلەرىنىڭ نازارىن دا اۋدارعان بولاتىن. اتالعان قوزعالىستى ۇيىم­داستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى باشقۇرت ازا­ماتى, اتى الەمگە تانىمال ز.ۆ.توعان ەستەلىگىندە 1921 ج. كۇزدە يسلام الەمىن بىرىكتىرۋ ءۇشىن كۇرەسۋشى, تۇركيا اسكەري كۇشتەرىنىڭ مارشالى ءانۋار پاشانىڭ كەيكىگە ارنالعان قىلىشى مەن سىي-سياپاتىن, قازاق «باسماشىلارىنا» نۇسقاۋىن جەتكىزۋ ءۇشىن قازاقستانعا وتۋىنە كومەكتەسۋىن سۇراعان ەلشىلەردىڭ كەلگەندىگىن ايتادى (توگان ز. ۆوس­پومينانيا. موسكۆا, 1997, 323-325 ستر.). ەندى قارۋلى اسكەرمەن كەيكى باتىردى ۇستاۋدىڭ قيىندىعىن جەتە تۇسىنگەن تورعاي جانە اتباسار ۋەزىنىڭ باسشىلارى بىرلەسە وتىرىپ ونى الداپ قولعا ءتۇسىرۋدىڭ امالىنا كوشتى. ءسويتىپ, ءا.جانگەلديننىڭ اتىنان قولى قويىلىپ, ءمورى باسىلعان جالعان حات دايىندالدى. اتالعان حاتتا باتىردىڭ بار «كۇناسى» كەشىرىلەتىندىگى جانە تورعايدان قىزمەت بەرىلەتىندىگى ايتىلدى. باتىرعا حاتتى تاپسىرۋعا احمەت يشان تاڭدالدى جانە كەيكىنىڭ ساربازدارىمەن يشان اۋىلىنىڭ ماڭىندا قىستاپ جاتقاندىعى ەسەپكە الىندى. جوسپاردى ىسكە اسىرۋ 1922 جىلعى ناۋرىزدىڭ باسى بولىپ بەلگىلەندى (قر پم, ق-811, ت-1-80, ءىس-15, 124 ب.). ءسويتىپ, تورعايدان ن.توكارەۆ, قارساقپايدان س.ماعزۇتوۆ باستاعان قىزىل اسكەر 1922 ج. ناۋىرىزدىڭ باسىندا يشان اۋىلىنا كەلىپ جەتتى. اسكەرلەر اۋىل ماڭىنا جاسىرىندى, ال ن.توكارەۆ جانە س.ماعزۇتوۆتارمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن احمەت يشان ۇيىنە كەلگەن جەرىندە كەيكى قاپىدا قولعا ءتۇستى. «وپەراتسيا پروشلا ۋداچنو. نا مەستە راسسترەليانى وسنوۆنىە ۆينوۆنيكي ەگو وتريادا, ا وستالنىە راسپۋششەنى پو دومام. توۆاريششي توكارەۆ ي ماگسۋتوۆ رەشيلي كەيكۋ ي ەگو براتا دوستاۆيت ۆ تۋرگاي» دەپ وقيعا بارىسىن باياندايدى كۋاگەر ي.دەەۆ (كورسەتىلگەن قور, 107 بەت). سونىمەن, تۇتقىنعا تۇسكەن باتىردى, جارى اقجان, ءىنىسى تۇسكەنمەن بىرگە تورعايعا جەتكىزۋ ءۇشىن توكارەۆ جولعا شىعادى, ال, ماعزۇتوۆ اسكەرىمەن قارساقپايعا قايتادى. ال, كەيكىنىڭ قالعان ساربازدارى باتىردى قىزىلداردىڭ قولىنان بوساتىپ الۋدى ويلاستىرىپ, توكارەۆتەردىڭ ارتىنان ەرىپ وتىرىپ, دەگەندەرىنە جەتتى. قوستاناي گۋبشتابىنىڭ باستىعى چەرنىشەۆ ورىنبورعا جونەلتكەن جەدەل­حاتىندا: «18.03.22 گ. ناچالنيك وتريادا توكارەۆ, سلەدوۆاۆشي ۆپەرەدي وتريادا ۆمەستە سوپروۆوجدايۋششيم ەگو ميليتسيونەروم رايونا اۋلە مۋرشيباي …ناسكوچيل زاسادۋ بانديتا كۋكۋمباەۆا چيسل. 14 چەل., كوتورىي بىل وبەزورۋجەن ي ۋۆەزەن ۆ نەيزۆەستنوم ناپراۆلەني. باندا كۋكۋمباەۆا يمەلا تسەليۋ زاحۆاتيت وترياد توكارەۆا ي وسۆوبوديت باندۋ كەيكا» (قر ومم, ق-66, ت-1, ءىس-53, 116 ب.) دەپ جازسا, تورعايداعى چون-نىڭ ۆزۆود كومانديرى ستۋكان دا قوستانايعا سالعان 19.03.22 ج. № 056 جەدەلحاتىندا ساربازداردىڭ كەيكىنى بوساتىپ اكەتكەنىن راستايدى (كورسەتىلگەن قور, 203 ب.). جولاي كەيكى توكارەۆتى اتىپ كەتەدى. بۇل سۋىت حابار شۇعىل تۇردە تورعاي­عا جەتىپ, ول جاقتان ۆزۆود كومان­ديرى ستۋكان باستاعان چون-نىڭ اسكەرى شى­عىپ, قاشقانداردى ىندەتە قۋدى (قازاق دالاسىنداعى كەڭەس ساياساتىنا قارسى كوتەرىلىستەردى باسۋ ءۇشىن توتەنشە تاپسىر­مانى ورىندايتىن /چون/ بولىمدەر قۇرىلعان بولاتىن. تورعايدا سونداي اسكە­ري بولىمدەردىڭ ءبىرى 1921 ج. 12 قازان­دا قۇرىلعان تورعاي ۆزۆودى). اقى­رى جىلانشىق وزەنىن بويلاي قاش­قان كەيكىلەر 1922 ج. 29 ناۋىرىزدا جالاۋلى دەگەن جەردەگى قىستاقتا تۇنەۋگە توقتاعاندا قورشاۋعا تۇسەدى. ءسويتىپ, ەسىل ەر قىزىلدارمەن بولعان وسى اتىستا قازا تابادى. «29.03.22 گ. بانديت كەيكا پويمان وتريادوم پود كومانديروۆانيەم وتد. كومانديروم توۆ. دۋدينا 200 ۆەرست وت تۋرگايا, راسترەلەن نا مەستە ي س نيم چەلوۆەك بانديتوۆ № 5» دەپ جازىلعان № 084 ساندى جەدەلحاتتى ستۋكان قوستاناي گۋبشتابىنا جونەلتتى. قىزىل جەندەتتەر بۇلاردى ايۋان­دىقپەن ءولتىردى: باتىردىڭ ەكى قولى, باسى كەسىپ الىندى, ايى-كۇنى جەتىپ وتىرعان اقجاننىڭ ءىشىن جارىپ, نارەستە ەتىك تابانىنا تاپتالدى جانە ءىنىسى تۇسكەن دە ازاپپەن ءولتىرىلدى. «...ۆ دوكازاتەلستۆو, چتو كەيكا بىل ۋبيت, وترۋبلەنا گولوۆا ي دوستاۆلەنا ۆ تۋرگاي» دەپ كوزىمەن كورگەنىن جازسا ي.دەەۆ, تاعى ءبىر كۋاگەر س.يسكاكوۆ «كەيكىنىڭ باسىن قانجىعاسىنا بايلاپ م.سافارعاليەۆ قالاعا كىرگەندە جۇرت تاڭىرقاپ كورۋگە باردى. باس كوشە شامىنا بايلاۋلى تۇردى كەشكە دەيىن. ونى ءىلۋ سەبەبى كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى شىققاندارعا وسىنداي ءولىم دەپ ايبار ەتىلدى» دەپ كورسەتەدى ەستەلىگىندە (قر پم, ق-811, ت-6, ءىس-233, 27 ب.). باتىر بابامىزدىڭ باسى ءالى كۇنگە دەيىن سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى كۋنستكامەرا قورىندا ساقتاۋلى تۇر. 1995 ج. 24 ناۋرىزدا ماسكەۋدەن قر ءىىم-ىنە جىبەرىلگەن حاتتا: «ميد رف سۆيدەتەلستۆۋەت سۆوە ۋۆاجەنيە پوسول­ستۆۋ رك ۆ موسكۆە ي وتۆەت نا نوتۋ ميد رك № 19/63 وت 13.01.95 گ. يمەيا چەست سووب­ششيت سلەدۋيۋششيە: چەرەپ ك.كوكەم­باەۆا دەيستۆيتەلنو حرانيتسيا ۆ انتروپو­لو­گي­چەسكوم فوندە كۋنستكامەرى گ. س.-پەتەر­بۋرگا» دەپ كورسەتىلۋى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى (//تورعاي, 1998 ج., 27.03., 3 ب.). سونىمەن بىرگە, 2000 جىلى قازاق حالقىنىڭ حIح ع. ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى ك.قاسىم ۇلىنىڭ باسىن ارنايى س.پەتەر­بۋرگكە ىزدەپ بارعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى دە گازەت بەتىندە جاريالاعان ماقالالارىندا كەيكى باتىردىڭ باسى ساقتالعان قوراپتى كورگەندەرىن جازدى (//قازاق ادەبيەتى, 18.08.2000 ج. 4 ب.). بۇل جات جۇرتتا جاتقان بابامىزدىڭ باس سۇيەگىن تۋعان جەرىنە اكەلىپ قويۋ ماسە­لەسىنىڭ ءالى دە ومىرشەڭدىك تانىتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل ۇلتى ءۇشىن كۇرەستە جانىن قيعان بابا­مىزدىڭ ارۋاعى الدىنداعى, كەلەشەك ۇرپاق الدىنداعى پارىزىمىز. ءومىرباي بەكماعانبەتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.