سۇڭقارقيا, اندىزدى, قوسبۇيرەك, قىزىلقاباق, تەمىراستاۋ, قۇيىلىس, بايتاقكول, جايلاۋكول, تالدىكول, شىركىن-اي, جەر-سۋعا ات بەرگەندە بابالارىمىزدىڭ تاڭدايىنان بال تامعانداي, ورەلى ورىستەرىنىڭ كەڭدىگىنە ءتىرى جان تاڭعالعانداي عوي. جانە سويلەپ تۇرعان ءار اتاۋ سول جەرگە تابانىڭ تيمەي جاتىپ-اق قيالىڭدى جۇيتكىتىپ, كوركىن كوز الدىڭا اكەلىپ, تىلسىمىنان سىر ۇعۋعا كوكىرەگىڭدە كوزىڭ مەن ساز توگەتىن كۇيىڭ بولسا, سونىڭ ءبىر پەرنەسىن ءدىر ەتكىزسەڭ دە جەتەدى, كەلگەنىڭدە سوعان كوزىڭ ابدەن تويىپ, مەيىرىڭ ءمولت-ءمولت ەتكەن تۇنىققا ابدەن قانادى دەيتىندەي. جوعارىداعى ىسمەر قىزدىڭ قولىنان شىققان سۇلۋ كەستەدەي جىر توگىلگەن, سىر توگىلگەن اتاۋلار ىرعىز اۋدانىنداعى جەر-سۋلارعا بەرىلگەن. ىرعىز-تورعاي – اڭ-قۇستىڭ بازارى ىرعىنداپ بەرەكەسى تاسىعان ىرعىز بويىن اڭ-قۇستىڭ قان بازارى دەرسىز. قىزعىلت قاۋىرسىنى كولدىڭ بەتىن جاپقاندا قۇس ەمەس-اۋ, قىزىل كويلەكتى ارۋداي ءسانىن جاراستىرا تارانعان قوقيقازدى, سىڭق-سىڭق ەتكەن اققۋ-قازدى, مامىرلاپ سۋدان ەرىنە كوتەرىلگەن بىرقازان مەن ۇيرەكتى, دالانى انگە بولەگەن قاراتورعاي, بوزتورعايدى, شيق-شيق ەتكەن شىمشىقتى, تۇمسىعى سۋدان كورىنسە, كوزدەرى قوس مونشاقتاي مولدىرەگەن ونداتردى, قاسقىر مەن قارساقتى, بۇلاڭداعان سۇلۋ تۇلكىنى, دالانىڭ كوركى – جەلە جورتقان كيىكتى ەندەشە, سۇقتان قورعاپ, كوبەيتۋ دە ەلىم-جەرىم دەيتىن ازاماتتاردىڭ ابىرويلى مىندەتى. وسى ماقساتتا 2007 جىلى 14 اقپانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ №109 قاۋلىسىمەن «ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى» مەملەكەتتىك مەكەمەسى اشىلعان بولاتىن. ال وسى اۋماقتاعى قىزدىڭ قوس بۇرىمىنداي القاپقا ايدىنىمەن كورىك بەرگەن قوس وزەن – ىرعىز, تورعاي وسى توپىراقتا 200 شاقىرىمداي جالقى اعىپ, ءتاۋىپ دەگەن جەردىڭ تۇسىندا بەرەكەسى بىرىگىپ, قوسىلا اقىرىندا ەل ىشىندە سۋ اياعى قۇردىم دەلىنەتىن شالقارعا قۇيادى. ودان وزگە, تەلقارا, ولكەيىك, قاراقاي, اششىساي, شوڭقاي, تالدىساي سىندى ۇلكەندى-كىشى وزەندەر مەن سەكسەن كولى بار دەيتىن ىرعىز بويى تابيعي رەزەرۆاتقا وزدىگىنەن سۇرانعان ولكە ەكەندىگىنە داۋ جوق. وسى ىرعىز, تورعاي, ولكەيىك وزەندەرىنىڭ باسسەينىندەگى سەكسەنگە جۋىق كولدەر جۇيەسى دۇنيەجۇزىلىك رامسار كونۆەنتسياسىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن سۋلى-باتپاقتى القاپ بولىپ سانالادى ەكەن دە, رەزەرۆاتتىڭ عىلىمي ءبولىمى نەگىزىنەن ءۇش ءتۇرلى باعىتتاعى جۇمىستاردى جۇرگىزۋمەن اينالىسادى ەكەن. ولار: وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جانە كوبەيتۋ, عىلىمي-اقپاراتتىق جانە مونيتورينگ ءىسىن جۇرگىزۋ, ەكولوگيالىق ناسيحات پەن تۋريزم باعىتتارىن دامىتۋ. رەزەرۆات اۋماعىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ماقساتى كيىكتەردىڭ ميگراتسيالىق جولىنىڭ كارتوگرافياسىن جانە ولاردىڭ قىستاقتارىن ەنگىزۋ جانە زەرتتەۋ, ورنيتولوگيالىق زەرتتەۋلەر, جويىلىپ بارا جاتقان جانە سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەرمەن قاتار, ەمدىك وسىمدىكتەردىڭ سانىن الۋ جانە زەرتتەۋ كورىنەدى. رەزەرۆات اۋماعى گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ەكى ۋچاسكەگە ءبولىنىپتى. ولار – «اتانباسى» جانە «الاكول» جۇيەلەرى. رەزەرۆات شەكاراسىنا 7 شاقىرىم سايىن ارنايى بەلگى قويىلىپ, وندا «ىرعىز-تورعاي» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى ەرەكشە قورعالاتىن ايماق. كىرۋگە تىيىم سالىنادى» دەپ جازىلعان. بىراق, وكىنەرلىك جايت, ول ەسكەرتۋدى ەلەڭ قىلمايتىندار دا تابىلادى ەكەن. ءجا, ول جايىنا كەيىنىرەك ورالايىق. ءشولدى جانە جارتىلاي ءشولدى لاندشافتى ايماققا ورنالاسقان رەزەرۆات اۋماعى اۋقىمدى كورىنەدى. شىعىسىندا – قاراعاندى, سولتۇستىگىندە – قوستاناي, وڭتۇستىگىندە قىزىلوردا وبلىستارىمەن شەكتەسەتىن 763 549 گا جەرگە كوسىلىپ جاتقان رەزەرۆاتتا ءوز ىستەرىنىڭ ناعىز جاناشىرلارى, تۋعان جەردىڭ تابيعاتىنا نۇقسان كەلتىرەتىن تيتتەي ءبىر قاسقويلىك پيعىلعا بار پەيىلىمەن تويتارىس بەرەتىن اپتال ازاماتتاردىڭ باسى قۇرالىپتى. ىرعىز جەرىنە تابانىمىز تيگەن دەمالىس كۇنى ەكەنىنە قاراماستان, رەزەرۆات كەڭسەسىنىڭ ەسىگى اشىق ەكەن. جاڭا عانا رەزەرۆات اۋماعىنا براكونەرلەر كىردى دەگەن حابار ءتيدى, سوعان جەدەل جينالىپ, بىرنەشە توپ اتتانىپ كەتتى, شىركىندەر ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن جانۋارلاردى قولدارى قالتىراماي اتادى. جىل سايىن قانشاسى ۇستالىپ, م ۇلىكتەرى تاركىلەنىپ جاتسا دا قويمايدى. كەرەمەت ەتىپ, ارنايى جابدىقتالعان ونداي كولىكتەردى قۋىپ جەتۋ دە وڭاي ەمەس, ال جەتە قالساڭ, قارۋلى قارسىلىق تا كورسەتەدى, بىراق شەگىرتكەدەن قورىققان ەگىن ەكپەس دەگەندەي, ولاردان قورقىپ, جۇمىسىمىزدى اتقارماي, جانىاشىماس قاسكويلەرگە ەل مەن جەر بايلىعىن قۇرتۋىنا جول بەرۋگە بولا ما, سوندىقتان كوبىنە ءتۇن بالاسى ۇيقى كورمەيمىز, دەيدى رەزەرۆاتتاعى ازاماتتار. رەزەرۆات ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى امانگەلدى التىباەۆ: «تابيعاتقا قول سۇعىپ, كىرۋگە بولمايدى» دەگەن جازۋدى ەلەڭ قىلماي, اڭ اتاتىندار وزگە وبلىستاردان دا كەلىپ جاتادى. وتكەندە ءبىزدىڭ جىگىتتەر اتانباسى تاۋىنىڭ ماڭىنان مەملەكەتتىك ءنومىرى N 515 TOA قوڭىر ءتۇستى LAND ءCRUىSER 100 دجيپ اۆتوكولىگىن توقتاتتى. اۆتوكولىك ىشىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قارماقشى اۋدانىنان 3 ازامات بار ەكەن. تەكسەرۋ بارىسىندا قارۋ-جاراق, كيىك قانى مەن تەرىسىنىڭ قىلشىعى جابىسقان پىشاق, وق پاتروندارىن تاپتىق. سول ماڭايدان وق ءتيىپ ولگەن كيىكتەردىڭ دەنەلەرى تابىلىپ, وقيعا ىرعىز اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنە حابارلانىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. بۇل شاراعا مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار: ە.جايىلحانوۆ, م.ميزامباەۆ قاتىسسا, تۇزدى سوردا اۋدانىمىزداعى ءتاۋىپ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قۇيىلىس ەلدى مەكەنىنەن 6 ادام پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان جانۋارلار دەريۆاتتارىن زاڭسىز جيناپ جۇرگەن جەرىندە قولعا ءتۇستى. ولاردى تەكسەرۋ كەزىندە قاپ ىشىنە سالىنعان 171 دانا كيىكتىڭ ەسكى مۇيىزدەرى زاتتاي دالەلدەمە رەتىندە الىنىپ, ىرعىز اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنە تاپسىرىلدى. بۇل شاراعا مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارىمىز ج.بايمۋرزين, ا.جانسۇگىروۆ, ج.سۇگىرتاەۆ قاتىستى», دەدى. ىرعىز-تورعاي وزەن-كول جۇيەسى جاۋىن-شاشىن سۋىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. قۇرعاق كليماتقا بايلانىستى سۋداعى تەگىستىك تە ۇنەمى ءبىر قالىپتا بولمايدى. تابيعات-انا كەي قىستا قاردان, جازدا جاڭبىردان قىسىپ, تامشى تامىزباي, شولدەتكەن تۇستا, ىرعىز-تورعاي باسسەينىندەگى سۋلاردىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك دەڭگەيلەرى تومەندەپ, اۋماقتارى ازايىپ, كولدەردىڭ ءتۇبى كورىنىپ قالاتىن تۇستار از بولمايدى. سوندا دا مۇنداعى ءاربىر وزەن-كول ءوزىنىڭ كولەمىمەن, تەرەڭدىگىمەن جانە كەيبىرى بالىق ءونىمى جاعىنان ەرەكشەلەنەدى ەكەن. ايالاساڭ, تابيعاتتى ايالا ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ جەرىندە وسىمدىكتەردىڭ 64 تۇقىمداسى بار. مەكەمە قۇرىلعاننان باستاپ اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى بويىنشا وسىمدىكتەردىڭ 400-دەن استام ءتۇرى, ياعني 57 تۇقىمداسى; 207 تۋىسى انىقتالىپتى. وسىمدىكتەردىڭ ىشىندە سيرەك جانە ەندەميكالىق ءتۇر دەپ تانىلىپ, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق تەرريتورياسى بويىنشا ينديكاتورلىق ءتۇر رەتىندە: جيدەلەر تۇقىمداسىنا جاتاتىن تۋىسى جيدە, ءتۇرى – ۇشكىر جەمىس جيدە, راۋشانگۇلدىلەر تۇقىمداسىنا جاتاتىن تۋىسى توبىلعى, ءتۇرى – ورتا توبىلعى, الابۇتالار تۇقىمداسىنا جاتاتىن تۋىسى سەكسەۋىل, ءتۇرى – اق سەكسەۋىل, تۋىسى بۇيىرعىن, ءتۇرى – سورتاڭ بۇيىرعىن انىقتالىپتى. ال جانۋارلاردىڭ ىشىندە سۇتقورەكتىلەردەن: كيىك, قابان, شاعىل مىسىعى جانە قۇستاردان دالا قىرانى, قاراقۇس, جالباعاي, تارعاق, اققۇيرىقتى تارعاق, اقباس ۇيرەك, بۇيرا بىرقازان, قىزعىلت بىرقازان, ۇكى, قاراباي, قوقيقاز ينديكاتورلىق ءتۇر رەتىندە تاڭدالىپ الىنعان. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ينديكاتورلىق ءتۇر دەگەنىمىز – سول ەكوجۇيەنىڭ جاعدايىن انىقتايتىن ءتىرى اعزالار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. دەگەنمەن, ەكوجۇيەنى تۇتاس الىپ قاراماي, ونىڭ بولاشاقتاعى دامۋ باعىتىنىڭ قانشالىقتى ورىستەيتىنىن ايتۋ قيىن. بۇل رەتتە, رەزەرۆاتتا ومىرتقاسىز جانۋارلاردىڭ تولىق زەرتتەلمەگەنى الاڭداتادى. ماسەلەن, جاز بويى ىزىڭداپ مازا بەرمەي, ونىڭ ۇستىنە شاعىپ, قانىڭدى سوراتىن ماسانىڭ ەش پايداسى جوقتاي كورىنگەنىمەن, ولارسىز ءبىر-بىرىمەن بايلانىسقان تىرشىلىكتەگى تىنىسقا ۇلكەن زيان كەلەر ەدى. وزەن-كولدەردەگى بالىقتىڭ ولارسىز كوبەيمەيتىنى بەلگىلى. ەكوجۇيەدە بىردە-ءبىر قاجەتسىز تىرشىلىك يەسى جوق ەكەنى ايان. اتموسفەراعا, سۋ مەن توپىراقتاعى تىرشىلىك يەلەرىنە, ميكرواعزالار مەن جان-جانۋارلار الەمىنىڭ تيتىمدەي عانا ءبىر بولىگىنە تيگىزىلگەن كەرى اسەر تۇتاس جۇيەنى شايقالتىپ جىبەرەدى. سوندىقتان ىرعىز-تورعاي تابيعي رەزەرۆاتىنداعى كەلەشەكتە قولعا الاتىن اۋقىمدى جۇمىستىڭ ءبىر پاراسى وسى باعىتقا دا جۇرگىزىلۋى ءتيىس-اۋ دەگەن وي تۇيدىك. ازىرگە رەزەرۆات مۇراجايىندا ومىرتقاسىزداردىڭ كوللەكتسيالارىن عانا كورە الدىق. جالپى رەزەرۆات مۇراجايىنىڭ جۇمىسى جاقسى جولعا قويىلعان ەكەن. عىلىمي نەگىزگە سۇيەنگەن مۇراجاي كەلۋشىلەرگە ۇلكەن ماعلۇمات بەرىپ قانا قويماي, جەرگىلىكتى مەكتەپتەردىڭ شاكىرتتەرىمەن دە بىرلەسە كوپتەگەن جۇمىستار اتقاراتىنى كوڭىلگە قوندى. قازىرگى از-ماز جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ اياسىندا ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى تەرريتورياسىندا ومىرتقاسىزداردىڭ 15 ءتۇرى بارلىعى انىقتالىپتى. ولار: شارشىلى ورمەكشى, كادىمگى شىبىنشى, ليۋتكا ينەلىگى, كادىمگى ءداۋىت, جاسىل شەگىرتكە, قاندالا اسكەر, اينالعىش قوڭىز, ءالتىنتۇستى قولاقوڭىز, جەتىنۇكتەلى حانقىزى, زاۋزا قوڭىز, تەرەك جاپىراق جەگىش, ورامجاپىراق اقكوبەلەك, سۇلۋ كوكشىل كوبەلەك, قاراشىم قۇمىرسقاسى جانە قاراقۇرت دەسە, قۇستاردىڭ 250 ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە 109 ءتۇرى سۋلى-سازدى كەشەننىڭ وكىلدەرى, جىرتقىش قۇستاردىڭ 30 ءتۇرى كەزدەسەدى. ال ارەالى كىشىرەيىپ, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار قۇستاردىڭ 32 ءتۇرى «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلىپتى. رەزەرۆات باسشىسى ۇلان مامىرباەۆ: «جالپى الەم بويىنشا كيىكتىڭ 5 ءتۇرى بولسا, سونىڭ ۇشەۋى – قازاقستاندا. ال ءبىزدىڭ رەزەرۆاتتاعى وسى ءۇش پوپۋلياتسيانىڭ ەڭ ءىرىسى – بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى. جازدا قىرىلماعان كۇندە ولاردىڭ سانى اجەپتاۋىر وسەتىن ەدى. ويتكەنى, وسىعان دەيىنگى كيىك سانىنىڭ ارتۋى رەزەرۆات جۇمىسىنىڭ ناتيجەلىلىگىن كورسەتكەن. امال نە, بيىل جاز پوپۋلياتسيا سانى كەمىپ قالدى. ال نەگىزىنەن ىرعىز جەرىندە كيىكتەر ءارى كۇيەككە تۇسەدى, ءارى تولدەيدى. بۇل – وسى وڭىردە وسەتىن اششى وتتىڭ ارقاسى. ەندەميك جانە رەليكت وسىمدىكتەرگە, ينديكاتورلارعا ەرەكشە كوڭىل بولەمىز», – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە. رەزەرۆاتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى جيناقتاپ, مۇراجايدان ورىن العان 4 ەندەميك وسىمدىكتىڭ, 27 دارىلىك وسىمدىكتىڭ گەرباريى, جامانشىڭ ايماعىنا وسىدان 700 جىل بۇرىن قۇلاعان مەتەوريتتىڭ تەكتيتتەرى, بۇل ايماقتا بۇرىن تەڭىز بولعاندىعىن ايعاقتايتىن تەڭىز جاندىكتەرىنىڭ تاسقا اينالعان قابىرشاق, قاڭقالارى, اكۋلانىڭ ءتىسى, اقبوكەن مەن وزگە دە جابايى اڭ-قۇستاردىڭ ت ۇلىپتارىنىڭ بارلىعىن مۇراجايدى ارالاتقان گيد – بايان ابدىنابيقىزى تاپتىشتەپ ايتۋعا ابدەن ماشىقتانىپتى. ەكوتۋريزم قازاققا جات پا؟ اۋدان اكىمى مەيىرحان دۋانبەكوۆ: «ىرعىز اۋدانىنىڭ تۋريزم سالاسى بويىنشا الەۋەتى مول. بىراق سونى ۇقساتىپ, اۋدان بيۋدجەتىن تولىقتىراتىن جاعدايىن تۋعىزا الماي كەلەمىز. ايتپەسە, تابيعات بايلىعىنا قوسا, تاريحي ەسكەرتكىشتەر, جامانشىڭ سىندى قايتالانباس قىزىقتار مول», – دەپ ءبىر ەلەڭدەتىپ قويعان بولاتىن. شىنىندا, ىرعىزدا تۋريزمگە سۇرانىپ تۇرعان جەرلەر بارشىلىق ەكەن. سونىڭ ءبىرى جوعارىدا اكىم ايتقان – جامانشىڭ. عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا بۇدان ميلليون جىل شاماسى بۇرىن وسى جەرگە كوسموستىق دەنە سالماعى 36-40 ملن. توننالىق مەتەوريت قۇلاعان. سونىڭ سالدارىنان ون مىڭداعان مەگاتوننا بومبانىڭ قۋاتىنداي جارىلىستان اۋماعى 5-6 كم, تەرەڭدىگى 700 مەتردەي قازانشۇڭقىر, تۇسكەن جەردىڭ توڭكەرىلگەنىنەن شىڭدار پايدا بولعان. جارىلىس توڭىرەگىندەگى قىسىم جۇزدەگەن كيلوبارعا, تەمپەراتۋرا بىرنەشە مىڭ گرادۋسقا جەتكەن. جارىلىس تولقىنىنىڭ, شەكتەن تىس تەمپەراتۋرا مەن قىسىمنىڭ اسەرىنەن جەر قويناۋىنداعى جىنىستاردىڭ اۋقىمدى بولىگى ارالاسىپ, ەرىگەن جانە بۋلانعان. ءسويتىپ, يمپاكتيت, تەكتيت جىنىستارى پايدا بولعان. بۇل ەكى جىنىستىڭ جەر بەتىندە ءبىر جەردەن تابىلۋى العاشقى رەت جامانشىڭ كراتەرىنىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ, يمپاكتيتتەرگە – جامانشىڭ, تەكتيتتەرگە – ىرعىزيت دەگەن عىلىمي اتاۋلار بەرىلىپ, ول دۇنيەجۇزىنە ءمالىم بولدى. تەكتيتتەر تۇڭعىش رەت وسى جەردەن كەزدەسكەن. بۇل ايتىلعانداردىڭ ءبارىن 1937-1939, 1946, 1957, 1969, 1975-1976, 1980, 1986-1988, 1989-جىلداردا جۇرگىزىلگەن عىلىمي-زەرتتەۋلەرىندە عالىمدار ا.ياشين, ۆ.ۆوحرامەەۆ, ە.بويتسوۆ, پ.پلورەنسكي, ا.داباجي, ر.گريەۆ, د.گارۆين, د.شتورنەر ءوز تۇجىرىمدامالارىنا ەنگىزىلىپتى. 1989 جىلدىڭ كۇزىندە اقش, كانادا, گەرمانيا, فرانتسيانىڭ عالىمدارىنان جاساقتالعان حالىقارالىق ەكسپەديتسيا جامانشىڭعا الەم نازارىن اۋدارعان. ىرعىزيت تەكتيتى – ىرىلىگى 2-3 مم-دەن 2-3 سم-گە دەيىن جەتەتىن تامشى, سوپاق شار, يىرىلگەن كوپىرشىك ءپىشىندى كەلگەن, كۇڭگىرت شىنى ءتارىزدى زات. ىرعىزيت باسقا ەلدەردەن تابىلعان تەكتيتتەرگە ۇقساس كورىنەدى. مۇنىڭ ءبارىن ءبىز گيد بايان ابدىنابيقىزىنىڭ سوزدەرىنەن بىلدىك. ابىلقايىر حاننىڭ ورداسى قوناتىن ماڭتوبە, تابيعاتتىڭ كەۋدەگە تاققان مارجانى – مالايداركول, تايپاقكول, بايتاقكول ءتارىزدى كولدەر, ء«مانi اۋليە قورىمى», وسى وڭىرگە عانا ەمەس, ىرگەلەس جاتقان تورعاي جۇرتىنىڭ يگى جاقسىلارى قۇرمەتتەگەن اكەلى-بالالى المات, سامىراتقا قاتىستى تاريحي ورىندار, جىر-داستاندار دەيسىز بە, ايتەۋىر, ىرعىزعا كەلگەن جاننىڭ ءوزىن قىزىقتىراتىن نەبىر جادىگەردى تاۋىپ, جانى جادىراپ قايتاتىنى ايان. ءمانى اۋليە قورىمىنا قاتىستى دا نەشە ءتۇرلى اڭىزدار بار ەكەنىن ىرعىز مۋزەيىن ارالاعاندا بايقاعان بولساق, رەزەرۆات قىزمەتكەرلەرى ونىڭ شەڭبەرتال ەلدi مەكەنiنەن 9 شاقىرىم جەردە وقشاۋ جاتقان توبە ەكەنىن, ونىڭ تەمىراساتاۋ اتالاتىنىن, ال تاس قورىمدار بيiك توبەدە ورنالاسقانىنا قاراماستان, ارنايى بارماسا بiردەن كوزگە تۇسپەيتىنىن ايتتى. ءبىزدىڭ ىرعىز ولكەسىندە ورنالاسقان عاجايىپ كولدەردىڭ ءبىرى – سابىندىكول, دەيدى ىرعىزدىقتار. سابىنكولدىڭ ايدىنى 118 گەكتار, كولدەنەڭى 0,8 كم, تەرەڭدىگى 1-2 مەتر, ءتۇبى اققايراڭ. كولدىڭ سابىن اتالۋىنىڭ سەبەبى, ونىڭ وڭتۇستىك جارتىسىندا قالىڭ جالپاق قوعا وسەدى دە, قالعان سولتۇستىك, باتىس بولىگى اشىق ايدىندى. جالپاق قوعا ساباعىنان مينەرالدىق زاتتار ءبولىنىپ شىعادى دا, كولدىڭ اشىق بەتىنەن سوققان جەل ونى ساپىرىپ ارالاستىرىپ, سابىنداتىپ جاتادى. سوندىقتان كولگە جۋىنۋعا كەلگەن ەل سابىندى پايدالانبايدى. تابيعات-انا ءوزى جاساعان مايدا سابىندى سۋعا شومىلىپ, جانى سەرگىگەن جاننىڭ وسى كولدى اڭساپ قايتا كەلگىسى كەلەتىنى زاڭدى ەمەس پە. سونىمەن قاتار, اۋدان كولەمىندە رودوندى ەمدىك سۋىن اتقىلاپ جاتقان قاينارلار مەن ەمدىك تۇزدى سۋلار دا مول. وسىنىڭ ءبارى ەل ىرىسىنا اينالىپ, تۋريستەر ەمدەلىپ, ساۋىعىپ, ال وتىرىقشى ەل سولارعا قىزمەت كورسەتىپ, پايداسىن تاپسا, اۋدان بيۋدجەتىنىڭ دە ءبۇيىرى قومپايا تۇسەر ەدى, دەگەن رەزەرۆات باسشىسى ۇلان مامىرباەۆ ەكوتۋريزمدى دامىتۋ باعىتىندا بۇگىنگى تاڭدا مالايدار كولدەر جۇيەسى تۋريستىك مارشرۋتىنىڭ تولقۇجاتى دايىندالىپ قويىلعانىن ايتىپ ءوتتى. ەكوتۋريستىك باعىتتى ۇستانعان بۇل جوبادا مارشرۋتتىڭ جالپى ۇزىندىعى 61,5 شاقىرىمعا بەلگىلەنىپتى. ءجۇرۋ ۋاقىتى – 3 ساعات 40 مينۋتقا سوزىلاتىن, ماۋسىم ايىنان قاراشاعا دەيىنگى ارالىقتا 22 توپقا قىزمەت كورسەتۋگە لايىقتالعان مارشرۋت بويىندا سۋلى-نۋلى جەردىڭ اسەم تابيعاتى, جۇپار اۋاسى, ۇشقان قۇسى مەن جۇگىرگەن اڭى قىدىرىستاعان جاننىڭ جانىن جادىراتادى دەپ ويلايمىز. كولدەر ماڭايىنا قازاقى ءۇي تىگىپ, قىمىزىمىز بەن شۇباتىمىزدى, وزگە دە ۇلتتىق تاعامدارىمىزدى ازىرلەپ, تۋريستەردىڭ الدىنا توسسا, قانداي عانيبەت. ىرعىزدىڭ قامىستى-قوعالى كولدەرى – بالىقشى ءۇشىن دە, بالىق ءۇشىن دە تاپتىرماس مەكەن. الايدا, اۋداندا بالىقتى وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ جوقتىعى پايدا ىزدەگەن جاننىڭ اياعىن تۇسايدى-اق. ونىڭ ۇستىنە, بالىق قورى شوعىرلانعان وزەن-كولدەرى بار اۋداننىڭ وبلىس ورتالىعىنان 490-500 شاقىرىم جەردە جاتۋى تەز بۇزىلاتىن بالىقتى حالىق تىعىز قونىستانعان قالاعا جەتكىزۋگە ۇلكەن كەدەرگى. دەگەنمەن, قىزىلوردا وبلىسىنداعى قازالى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى, «باقىت» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى امانباي ەرحاتوۆ بايتاق كولىن مەردىگەرلىككە الىپ, ىرعىزدا بالىقتى باستاپقى وڭدەۋ تسەحىن اشۋدى جوسپارلاپتى. ەندى-ەندى قولعا الىنا باستاعان وسى جۇمىسقا ىرعىزدىقتار ۇمىتپەن قاراپ وتىر ەكەن. قايتكەن كۇندە دە ىرعىزدىڭ وزەن-كولدەرىنەن اۋلانعان بالىققا سۇرانىس جوعارى ەكەنىن وبلىس ورتالىعىندا وتكىزىلەتىن كۇزگى جارمەڭكەلەردەن كورىپ ءجۇرمىز. حالىق ىرعىز بالىعى دەسە ەلەڭدەپ, قاقشىپ الىپ كەتىپ جاتادى. سوندىقتان ءبىردى-ەكىلى بالىق وڭدەيتىن كاسىپورىننىڭ ازدىق ەتۋى دە مۇمكىن, سول سەبەپتى وسى ءىستى دوڭگەلەنتىپ الىپ كەتەتىن كاسىپكەرلەر تابىلىپ جاتسا, ولارعا قولداۋ كورسەتىلەتىن بولسا, كانى, دەيدى ىرعىزدىقتار. ءتۇيىن وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا جاتسا دا, حال-قادەرىنشە تىربانىپ, ەسەلەپ ەڭبەك ەتىپ, تۋعان جەردىڭ وزەن-كولى, تاۋ-تاسىن كوزدەرىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, تابيعاتىن ايالاپ, ەلدىك ءداستۇردىڭ وزىعىنا توزاڭ تۇسىرمەي ۇرپاقتارىنا جەتكىزىپ كەلە جاتقان ىرعىز اۋدانىنىڭ جۇرتشىلىعىن قالاي ماقتاپ, ماداقتاساڭ دا ارتىقتىق ەتپەيتىندەي. كۇندەلىكتى قوڭىرتوبەل تىرشىلىگىن كەشىپ, ەرتەڭگى كۇندەرىنە دەگەن ءۇمىتىن جەلماياعا ارتقانداي ەتىپ, قايتسەك بابالاردان ميراسقا قالعان جەردى جەتىمسىرەتپەيمىز, ونىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەمىز دەگەن يگىلىكتى ويدىڭ جەتەگىندە جۇرگەن ولارعا ۇلكەن ءبىر ريزاشىلىقپەن قارادىق. انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». استانا – ىرعىز – استانا.