ەلىمىزدەگى يننوۆاتسيالىق مانگە يە وڭىرلەردىڭ ءبىرى – باتىس قازاقستان وبلىسى. ونىڭ مۇناي-گاز سەكىلدى ستراتەگيالىق شيكىزات كوزدەرىنە جاقىن ورنالاسۋى ايماقتىڭ يننوۆاتسيالىق سيپاتىن تەرەڭدەتە تۇسەدى. سولاي دەي تۇرساق تا, بۇگىنگى الەمدىك رىنوكتا ەلىمىزدە ءوندىرىلەتىن شيكىزات كوزدەرى باعاسىنىڭ تومەندەۋى جاعدايىندا بۇعان باسىمدىق بەرە بەرۋدىڭ دە ءجونى جوق سەكىلدى. سوندا وبلىس ەكونوميكاسىن ورگە باستىرۋدىڭ باستى جولى قانداي بولماق؟
بۇل ساۋالعا بىردەن جاۋاپ قايتارماس ءۇشىن وتكەن اپتادا پرەزيدەنت جارلىعىمەن باتىس قازاقستان وبلىسىنا اكىم بولىپ التاي كولگىنوۆتىڭ تاعايىندالعانىن تاعى ءبىر مارتە ايتا كەتكەندى ءجون كورەمىز. گازەتىمىزدە بۇعان دەيىن حابارلانعانىنداي, وسى وزگەرىسكە بايلانىستى اكتيۆ جينالىسى وتكىزىلىپ, وعان پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ پەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى نۇرلان نىعماتۋللين قاتىسقان ەدى. ايتايىن دەگەنىمىز, وسى اكتيۆ جينالىسى ۇستىندە ۇكىمەت باسشىسى وبلىستا ءبىرىنشى كەزەكتە اتقارىلاتىن اسا ماڭىزدى ءمىندەتتەردىڭ قاتارىندا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق تۇرعىدا دامۋ باعىتىن اتادى. وسىلايشا, ول بىزگە اياقاستىنان تاقىرىپ تاۋىپ بەرگەندەي, تىڭ وي سالعانداي اسەر قالدىردى.
ءيا, تەك ءبىر عانا قاراشىعاناق مۇناي-گاز كەنىشىنەن تۇسكەن تابىس پەن پايداعا يەك ارتىپ وتىرا بەرسەك, كوپ نارسەدەن ۇتىلارىمىز انىق. سوندىقتان ءوڭىر ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا باسا ءمان بەرۋ قاجەتتىلىگى بايقالادى. تالاس جوق, بۇل ۇدەرىستىڭ باستالىپ كەتكەنىنە دە ءبىرشاما ۋاقىت بولدى. بۇگىنگى ماقسات – وسى باعىتتى ودان ءارى جالعاستىرۋ بولماق. ارينە, بۇل ءۇشىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋعا جۇمسالاتىن ينۆەستيتسيالار كولەمىن ودان ءارى ۇلعايتۋ ءىسى كەزەك كۇتتىرمەيدى. سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار ۇلەسى ايتارلىقتاي ءوسىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر. پرەمەر-مينيستر شەكارالاس ءوڭىردىڭ ودان ءارى دامۋىنا قاجەتتى فاكتوردىڭ ءبىرى رەتىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى جاقسارتا ءتۇسۋدى اتادى. بۇل مىندەت كورشىلەرمەن, سونىڭ ىشىندە ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەرمەن بايلانىستاردى ۇتىمدى جولعا قويىپ, گەوەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى ءتيىمدى تۇردە تەرەڭدەتۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.
سونىمەن بىرگە, ورال ءوڭىرى ەجەلدەن رەسپۋبليكاداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ىڭعايلى وڭىرلەردىڭ قاتارىنا كىرەتىنىن ايتۋىمىز كەرەك. اسىرەسە, وبلىستىڭ وڭتۇستىك بەتىندە ورنالاسقان اۋداندار جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا وتە قولايلى. بۇل ماسەلە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇعان دەيىنگى جولداۋلارىنىڭ بىرىنە وزەك بولىپ تارتىلعانى دا ۇمىتىلا قويعان جوق. اقجايىق اتىرابىندا اتاكاسىپتى زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە وتكەن تاريحىمىزعا تاعى ءبىر ءۇڭىلىپ ودان ءتيىستى تاعىلىم العانىمىز ارتىقتىق ەتپەيدى. ايتالىق, بوكەي حاننىڭ مال جايىلىسى ءۇشىن ءتيىمدى دە وڭتايلى تاكتيكا بەلگىلەپ, وعان تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن ەدىل مەن جايىقتىڭ ارالىعىنداعى ۇشى-قيىرى جوق كەڭ القاپتى تاڭداعانى تەكتەن-تەك ەمەس شىعار.
مالدى جايىلىمدا باعۋ ارزان ءمارمار ەت ءوندىرۋدىڭ باستى جولى. وسىنداي جولمەن وسىرىلگەن مال ەتى ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا ءارى ءسىڭىمدى كەلەدى. جوعارىدا ايتىلعانداي, اتاكاسىپتى جاڭعىرتۋ ءماسەلەسى ەندىگى جەردە وعان كەشەندى كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلۋدى قاجەتسىنەدى. ياعني مۇنىڭ ءوزى مال ونىمدەرىن قالدىقسىز تەحنولوگيا بويىنشا وڭدەۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايدى. ايماقتا مۇنداي جوبالاردى ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋدىڭ ءمانىسى وسىندا. سونداي-اق, وڭىردەگى ەگىستىك القاپتاردى ءتيىمدى تەحنولوگياعا نەگىزدەۋدىڭ دە ورنى ايرىقشا. بۇگىندە وبلىستاعى ءداندى-داقىلدار القابىن تىم كەڭەيتە بەرۋدىڭ ءتيىمسىز ەكەندىگى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. سولاي ەكەنىنە تالاس تۋعىزۋ قيىن. ويتكەنى, بۇعان دەيىنگى بىرقاتار تاجىريبەلەر الدىڭعى پىكىردىڭ دۇرىس ەكەنىن دالەلدەيدى. قايتكەندە دە مۇنداعى باستى ماقسات ينتەنسيۆتى تەحنولوگيا ارقىلى گەكتار بەرەكەسىن ارتتىرۋعا, كولەمى از القاپتان, بارىنشا مول ءونىم الۋعا اۋدارىلسا ۇتىلماسىمىز انىق.
تاعى ءبىر ايتارىمىز, بۇعان دەيىن بىرقاتار جوبالار قولعا الىنعانىنا قاراماستان, وبلىستا جول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە ءالى دە اتقارىلاتىن جانە قولعا الاتىن ىستەر مول بولىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى اقجايىق اۋماعىندا اۆتوجول قۇرىلىسى قارقىنىن تومەندەتپەۋدىڭ ورنى ەرەكشە دەۋگە بولادى. پرەمەر-مينيسترمەن كەزدەسۋ كەزىندە ەڭبەك ارداگەرى ساتىبالدى احمەتوۆ سوڭعى ءتورت جىلدا وڭىردە جول ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ جانە اۆتوجول قۇرىلىسىن وركەندەتۋ باعىتىندا اجەپتاۋىر سەرپىلىس بولعانىن, بۇل تۇرعىدا وبلىستىڭ بۇرىنعى اكىمى نۇرلان نوعاەۆ تىم جاقسى تالپىنىس پەن تاباندىلىق تانىتقانىن اتاپ كورسەتتى. سونىڭ ءناتيجەسىندە سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا وڭىرگە اتالعان سالانى جولعا قويۋ ءۇشىن 20 ميلليارد تەڭگە قاراجات تارتىلعان ەكەن.
وسى ورايدا ايتا كەتەرلىك تاعى ءبىر جايت, سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭدە, ءتىپتى, ونىڭ بەر جاعىنداعى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا رەسپۋبليكانىڭ وزگە وڭىرلەرىمەن سالىستىرا قاراعاندا باتىس قازاقستان كوش كەيىن قالىپ قويدى. سودان كەيىن مۇنىڭ ءوزى ءبىر ىرىقتان شىعىپ كەتكەن سوڭ, قاپەلىمدە كۇش بەرە قويا ما؟! ءبىر قاراعاندا سالماقتى سوما كورىنەتىن 20 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءوزى جايىقتاعى جول قۇرىلىستىڭ جۇمىرىنا جۇق بولماعانى تاعى دا بەلگىلى. سوندىقتان دا اعا ۇرپاق وكىلى ساتىبالدى احمەتوۆ بۇل قاراجاتتىڭ دا جەتكىلىكسىز بولىپ شىققانىن ۇكىمەت باسشىسىنا جانە اكتيۆكە قاتىسۋشىلارعا بايانداپ بەردى. تاعى ءبىر تۇيتكىلدىڭ ءتوركىنى تومەندەگىشە. وبلىس جولدارىندا جانە ورال قالاسىندا سالىنعان جاڭا جولداردىڭ كەيبىر جاعدايدا ساپاسىز بولىپ شىعاتىنى دا قىنجىلتپاي قويمايدى.
بۇل جايتتىڭ ءوزى تەندەرلەر وتكىزۋ ءتارتىبى مەن ونىڭ مەرزىمىن رەتتەۋدى, كۇردەلى جوندەۋ ءىسىن تەحنولوگيالىق الەۋەتى جوعارى, كاسىبي دەڭگەيى تەرەڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە ساپاعا باسا ءمان بەرەتىن مەردىگەرلەرگە بەرۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. ال تەندەرلەردىڭ وتكىزىلۋ مەرزىمى دەگەندە ايتايىن دەگەنىمىز, بىرقاتار جاعدايلاردا بۇل ۇدەرىس تىم كەش وتكىزىلىپ, جول قۇرىلىسى كۇز كەلىپ, قارا سۋىق سوققان كەزدە باستالىپ جاتاتىن جايتتار دا كەزدەسەدى. بۇل اسفالت توسەۋ تەحنولوگياسىنا كەرەعار جايت ەكەنى دە بەلگىلى. سودان سوڭ ساپا قايدان جاقسى بولسىن؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ىسىنە دە كەشەندى كوزقاراس قاجەت. وسى ارقىلى قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە ىشكى ءتۋريزمنىڭ ءورىسىن وسىرۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
مىسالى, رەسپۋبليكانىڭ ەڭ شالعاي اۋداندارىنىڭ ءبىرى بوكەي وردادا تاريحي مۇراجاي كەشەنى ورنالاسقان. ونى جاڭعىرتۋعا ءار جىلدارى وبلىس بيۋدجەتىنەن قوماقتى قاراجات جۇمسالادى. مۇندا ەلدىكتىڭ تاريحىنا قاتىستى قويىلعان ەكسپوناتتار, قازاقتىڭ قايراتكەر قىزى الما ورازباەۆانىڭ ءۇيى, قىزدار ۋچيليششەسى, تاريحي تۇلعالار – جاڭگىر حان, داۋلەتكەرەي, سالىق باباجانوۆتىڭ كەسەنەلەر شوعىرى ەشكىمدى دە ەنجار قالدىرا المايدى. كەشەنگە الىستان اتباسىن تىرەپ كەلەتىندەر دە از ەمەس. ءتىپتى, تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردىڭ وزىنەن ارنايى كەلىپ بوكەي ورداسىنداعى تاريحي-مۇراجاي كەشەنىن تاماشالاۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جۇرگەندەر بار. مۇنىڭ ءبارى ارينە, دۇرىس دەلىك. تۋريستىك تارتىمدىلىق الىس اۋداندا تۋىپ جاتسا, بۇعان تەك قول سوعۋ كەرەك شىعار. دەگەنمەن, اتتەڭ توننىڭ كەلتەسى-اي دەگەندەي, كەشەنگە دەيىن جەتەتىن بۇگىنگى زامانعى اسفالت جولدىڭ جوقتىعى كادىمگىدەي قينايدى.
وسى ورايدا جول قۇرىلىسىندا قىرۋار ءىس اتقارىلدى, پالەنباي جىلدىڭ ءىشىندە پالەنباي شاقىرىم جول سالىندى. پالەنباي كوشە جوندەلدى دەگەن ىڭعايداعى اتقارىلعان ءىستىڭ ناقتى اۋقىمىن كورسەتە المايتىن جالپىلاما دەرەكتەرگە اسا ءبىر قۇمار بولا بەرۋدىڭ رەتى جوق بولسا كەرەك. كەرىسىنشە, مۇنداي دەرەكتەردى سالىستارمالى تۇردە نەمەسە جالپى جۇرگىزىلگەن نەمەسە جۇرگىزىلەتىن ءتيىستى كولەمنىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى رەتىندە كورسەتسە كوپشىلىككە تۇسىنىكتىرەك بولار ما ەدى دەگەن دە وي كەلەدى. قىسقاسى, تۇتاستاي اقجايىق ايماعىندا, سونىڭ ىشىندە ورال قالاسىندا جول قۇرىلىسى ماسەلەسى ءالى دە بىرقاتار تىڭ جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى قاجەت ەتەدى. جول ينفراقۇرىلىمىنىڭ وزىندىك قۇنى اسا قىمبات ەكەنى دە بەلگىلى. ونىڭ ءبارىن ءتىپتى, بايلىعى اسىپ-تاسىعان مىقتى مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ ءوزى كوتەرە الماسى كامىل. جول قۇرىلىسى ءۇشىن تەك بىرجاقتى بيۋدجەتتىك قاراجاتقا نەمەسە جوعارى جاققا الاقان جايا بەرۋدىڭ ءوزى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك باسشىلارىنىڭ دارمەنسىزدىگى بولىپ جۇرمەسىن. ارينە, ورتالىق بيۋدجەتتەن ترانسفەرتتەر ارقىلى بولىنگەن قاراجات ەشقايدا قاشپايدى عوي. بۇعان قوسا, جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى وزگە قوسىمشا بالامالى جولداردى ىزدەستىرۋ وسى ارقىلى ينۆەستيتسيا تارتۋعا ۇمتىلۋ ولاردىڭ قىزمەتىنە ۇلكەن سىن بولماق.
اقجايىق ايماعى قايتسە قارىشتى دامي الادى؟ ءبىز بۇگىنگى ماتەريالىمىزدا وزىمىزگە وسىنداي ساۋال قويىپ, ونى تاقىرىپقا شىعارىپ وتىرمىز. ءارى وعان تولىقتاي بولماسا دا, ءىشىنارا جاۋاپ قايتارعان سەكىلدىمىز. بۇل ايتىلعان ماسەلەلەر جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى جەتەكشىلەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جاڭا اكىمى التاي كولگىنوۆتىڭ نازارىنا ىلىنسە, ءسويتىپ الدا اتقارىلاتىن اۋقىمدى ىستەرگە قوزعاۋ سالا السا, العا قويعان ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى.