الەكساندر ۆيكتوروۆيچپەن ءبىز اۋدانعا ىسساپارعا بارعاندا تانىستىق. بۇرىن دا ىلعي ۆي جايلى ەستىپ جۇرەتىنمىن. بىراق, سونشالىقتى ءمان بەرە قويمايتىن ەدىم. سويتسەم, اۋدانداعى جاستارعا ۇلگى بولارلىقتاي ءومىر جولى بار ەكەن, اتقاراتىن قىزمەتى دە سالماقتى كورىنەدى.
...وسى جولعى ءىسساپاردا تاعى دا ۆي دەگەن ءسوز الدىمنان شىقتى.
– قازىر ۆيگە بارىپ قايتايىق. ءبىزدىڭ الەكساندر ۆيكتوروۆيچ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ اۋداندىق فيليالىن باسقارادى. اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى. جيىنعا قاتىسىپ كورىڭىز, – دەدى اۋدان اكىمى باكىر سامات ۇلى.
ءسويتىپ, اتى كوپتەن قۇلاعىما تانىس ۆي دەگەن ادامدى العاش رەت كوردىم. سالەمدەسىپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ, ەسكى تانىستارشا سويلەسىپ جاتىرمىز. ءجۇزى جىلى, بىرتوعا قاراپايىم جىگىت اعاسى ەكەن. جالپى, بۇل اۋداندا كەزىندە نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى كوپ تۇردى. قازىر دە بار. ورىستار, ۋكرايندار, بەلورۋستار قاي جەردە بولسىن قازاقپەن ارالاس-قۇرالاس تۇرىپ كەلەدى. ال بۇل جاقتا, سونىمەن قاتار, كورەيلەر دە تۇرادى دەگەن وي دا جوق ەدى بىزدە.
– بۇل جاققا قالاي كەلىپ قالعانسىز؟
– ۇشتوبەدەن. 1952 جىلى تالدىقورعاننىڭ ۇشتوبە قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپپىن. كورەي حالقىنىڭ وكىلدەرى نەگىزىنەن سول جاقتا كوپ تۇرادى. جەرمەن اينالىسقاندى, ءتۇرلى كوكونىستەر ءوسىرۋدى جاقسى كورەدى. وڭتۇستىك جاق جىلى. ۇشتوبەدە ءبىر اۋىلداي تۇرعان كورەيلەر ورتاسىندا مەن دە ءوسىپ, ەرجەتتىم. اكەم قيىر شىعىس جاقتان. اتا-اجەلەرىمىز قۋعىن-سۇرگىندى باستان وتكەرگەن. اتامىز ۆي دەن حو سول سۇراپىل جىلدارى حابارسىز كەتىپتى. اكەمىزدى, تاعى ءبىر ۇلىن جەتەكتەپ اجەمىز اقتوبە جاعىنا جەتەدى. 60-جىلدارى ءبىز الماتىعا كوشىپ كەلدىك. اكەم ۆيكتور ۆي دەن حو ارحيتەكتور ەدى, ول كىسى جوبالاۋ ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەدى. ۇلىم دا جولىمدى قۋىپ, وسى ماماندىق يەسى بولار دەپ ويلادى.
– ال ءسىز؟
– وتكەندە ەلباسى ايتقانداي, جۇمىسشى, قاراپايىم ەڭبەك ادامى بولۋ قاي كەزدە دە ماقتانىش قوي. مەكتەپ بىتىرگەن 1969 جىلى ەڭبەك جولىمدى «جەتىسۋ» اياق كيىم فابريكاسىندا باستادىم. 1970-1973 جىلدار ارالىعىندا كەڭەس اسكەرى قاتارىندا ازاماتتىق بورىشىمدى وتەدىم. ەر ادامعا قاجەتتى بارلىق جولدان ءوتتىم دەسەم دە بولادى. بىراق, كىشكەنتاي كۇنىمنەن ونەر ادامى, ءارتىس بولعىم كەلەتىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ, قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياعا ەمتيحان تاپسىرامىن دەپ كەلسەم, كەشىگىپ قالىپپىن. ويىم وقۋدى ءبىتىرىپ, كورەي تەاترىنىڭ ءارتىسى, رەجيسسەر ماماندىعىن الۋ ەدى. جاس كەزىمىزدە ءبارىمىز دە ارمانشىل ەدىك قوي. كەيىن رەجيسسۋراعا دا, ارتىستىككە دە ۇمتىلىپ كوردىم, بىراق جولىم بولمادى. سودان شىمكەنت پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ مادەني-اعارتۋ فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الدىم. سوڭعى كۋرستا جۇرگەندە ۇيلەندىم. وقۋدى بىتىرگەننەن كەيىن كىشكەنتاي قىزىم مەن ايەلىمدى الىپ, پاۆلوداردىڭ ۋسپەن اۋدانىنا كەلدىك.
– ايەلىڭىز ۋسپەندىك پە ەدى؟..
– جوق, تاتيانا – تاشكەنتتەن. كورەي قىزى. سول جاققا قىدىرىپ بارىپ جۇرگەندە, تانىسىپ, كەزدەسىپ وتباسىن قۇرعان ەدىك. ۋسپەنگە ينستيتۋتتىڭ ارنايى جولداماسىمەن كەلدىم. ول كەزدەرى سونداي جاقسى ءتارتىپ بار ەدى عوي. قازىردەي ءوزىڭ جۇمىس ىزدەپ, اۋرە-سارساڭعا تۇسپەيسىڭ. ءسويتىپ, شىمكەنتتەن ۋسپەنكا قايداسىڭ جولعا شىقتىق تا كەتتىك. كەلە سالا اۋداندىق مادەنيەت ۇيىنە جۇمىسقا تۇردىم. مادەنيەت ءۇيىنىڭ ادىسكەرى, ديرەكتورى, اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, 1983-1991 جىلدارى پارتيالىق قىزمەتتە, ىشكى ساياسات بولىمىندە جۇمىس ىستەدىم. سودان بەرى, مىنە, 40 جىلدان اسا ۋاقىت ءوتىپتى, بۇگىندە مەن ءوزىمدى ۋسپەندىك سانايمىن. ەشقايدان «جەرۇيىق», ياعني جاقسى جەر ىزدەگەن جوقپىز, ىزدەگىمىز دە كەلگەن جوق, ىزدەمەيمىز دە. ۇل-قىزدارىمىز وسى جەردە تۋىپ-ءوستى, نەمەرەلەرىمىز قاسىمىزدا. باقىت دەگەن دە وسى شىعار.
– سوندىقتان دا ءسىزدى بۇكىل اۋدان حالقى ەركەلەتىپ, ءوزىمىزدىڭ ۆي دەيتىن كورىنەدى. قازاقشاڭىز دا جامان ەمەس.
– ەلدىڭ پەيىلىنە, نيەتىنە ەشتەڭە جەتپەيدى عوي. ارالاساتىن دوستار, كورشىلەر بار, اۋىل ءىشى دەگەندەي, قازىر ءتىلىمىز قازاقشاعا ابدەن جاتتىعىپ قالدى. بىراق ۇيدە بالالارىمىزبەن كورەي تىلىندە سويلەسەتىنبىز. جۋىردا عانا ەلباسى 1 ناۋرىزدى العىس ايتۋ كۇنى دەپ جاريالادى. قازاق جەرىنە كەلىپ, قانشاما وزگە ۇلت وكىلدەرى پانا تاپتى, كەيىن باۋىر باسىپ كەتتى. ءتىپتى, ماڭگىلىككە وسى جەردە قالدى. وسىندايدا اجەم, اكەم, انام, كورشىلەر, تۋىستار – ءبارى-ءبارى ەسىمە تۇسەدى. ۇشتوبەگە كەلگەن كورەيلەر دە قازاق جەرىنەن قامقورلىق كوردى. جالپى, بۇل كۇندى دوستىق, بىرلىك تاتۋلىق مەرەكەسى دەپ بىلەمىن. زايىبىم تاتيانا يلينيچنا ەكەۋمىز ەكى قىز, ءبىر ۇل تاربيەلەپ وسىردىك. ايتپاقشى, قىزىمىز يرينانىڭ جۇبايى, ءبىزدىڭ كۇيەۋبالامىز دۋلات سۇلەيمەنوۆ, قازاق جىگىتى. ول از دەسەڭىز, ەكىنشى قىزىمىز ۆەرانىڭ جۇبايى دا قازاق, ەرلان ادىلعوجينوۆ دەگەن ازامات. ال ۇلىم ۆسەۆولودتىڭ ايەلى تاتيانا – ورىس قىزى. ۆيتا, تاڭنۇر, دارينا, ۆالەريا, انيتا ەسىمدى نەمەرەلەرىمىز بار.
– بارەكەلدى! ورتا تولا بەرسىن, الەكساندر ۆيكتوروۆيچ!
– ءبىزدىڭ اۋداندا تالايلى تاعدىر جولىمەن قازاق جەرىنە تاپ بولعان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى از ەمەس. نەمىس ۇلتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرازى تاريحي وتاندارىنا كوشىپ كەتسە دە, قازىر ەل ەرتەڭى جولىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن الەكساندر كاسيتسىن, نيكولاي شترەك, ەۆالد رۋفف سياقتى كاسىپكەرلەر, داۋىلباي سەيىتقازينوۆ, سەرگەي ۋستيمەنكو, ولەگ ۋستيمەنكو, ماكەن ءجۇنىسوۆا, يۋري پەتروۆ, قانافيا نۇرماقوۆ, امانجول جۇمابەكوۆ, ەلەنا بويكوۆا, قارلىعاش قۇسايىنوۆا, الەكسەي كۋلاگا, ساگايداك وليندا سەكىلدى تاعى باسقا دا جۇمىسكەر ۋسپەندىكتەر بارشىلىق. اۋدان اكىمىنىڭ پارتيالىق قابىلداۋ كۇندەرىن اۋىلداردا دا وتكىزىپ ءجۇرمىز. جاستارىمىز دا بەلسەندى. ولارمەن باس قوسىپ, وتانشىلدىق, ەلسۇيگىشتىك, «ديپلوممەن – اۋىلعا!», كاسىپتىك ءبىلىم, دوستىق, بىرلىك, باسقا دا تاقىرىپتاردا دوڭگەلەك ۇستەلدەردى ءجيى وتكىزەمىز. اۋدانعا جاس ماماندار كەلىپ, قىزمەت ەتۋدە.
– ءدال قازىر وتانشىلدىق رۋح, پاتريوتتىق جىگەر قاجەت دەيسىز عوي؟
– ەلباسى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن جاريالاپ, ونى بارشا جۇرت قولدادى. مۇنى دۇرىس شەشىم بولدى عوي دەپ ويلايمىن. بۇل – ەلدىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ پاتريوتتىعى سىنعا تۇسەتىن كەز. سوندىقتان, وتانشىلدىعىمىزدى نىعايتا تۇسۋگە شاقىرامىن. 20 ناۋرىز كۇنى ءبارىمىز سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە بارىپ, ءوز تاڭداۋىمىزدى جاسايىق. بۇل مەملەكەتىمىزدە داعدارىسقا قارسى شارالاردى ىسكە اسىرۋعا زور ۇلەس بولماق. ەندەشە, الدا جۇزەگە اسىرىلاتىن وڭدى ۇدەرىستەر ءار وتباسىنا جاقسىلىق, بەرەكە-بىرلىك, اماندىق اكەلسىن.
– ايتقانىڭىز كەلسىن.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار وبلىسى,
ۋسپەن اۋدانى