«العىسپەنەن ەل كوگەرەدى» دەگەن وسى!

ەلىمىزدە تاعى ءبىر ايتۋلى كۇن, 1 ناۋرىز – العىس ايتۋ كۇنى جاريالاندى. اتى ايتىپ تۇرعانداي, جانعا جىلىلىق, كوڭىلگە قۋانىش سىيلايتىن مەرەكە. وسى مەرەكەنىڭ توڭىرەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تولەۋعالي بورىباەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – اۋەلى اڭگىمەمىزدى اتاۋلى كۇننىڭ ومىرگە كەلۋىنە باستاماشى بولعان قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءجونىن­دەگى ويىڭىزدان باستاساق. ءبىزدىڭ قوعام­داعى اسسامبلەيانىڭ ءرولى قانداي؟ – اسسامبلەيا بۇگىندە زاڭدى تۇردە بەكىتىلىگەن مارتەبەسى بار ىرگەلى ۇيىم­عا اينالدى. وسى تۇرعىدان العان­دا قازاق حالقى مەن باسقا ەتنوس وكىل­دە­رى­نىڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ جا­ۋاپ­­كەرشىلىگى اسسامبلەياعا جۇكتەلگەن. ال­عىس ايتۋ يدەياسىنىڭ اسسامبلەيادان شىعۋىنىڭ ءوزى دە ونىڭ ساياسي دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاعاندىعىنىڭ دالەلى. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ تەمىرقازىعى دا اسسامبلەيا قىزمەتىمەن استاسىپ جاتىر. ويتكەنى, بىرلىك, تاۋەلسىزدىك, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ورنىقتىرۋ وسىنداي ىرگەلى ۇيىمنان باستاۋ الۋى ءتيىس. ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ نەگىزى بولاتىن ۇلى قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋدى اسسامبلەيا تاراپىنان جاسالعان ساياسي قادام رەتىندە باعالاۋعا بولادى. – بىرلىك تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز, قا­زاق قوعامىندا ءجيى ايتى­لاتىن وسى ءسوز ءىس ءجۇ­زىن­دە قان­شالىقتى دەڭگەيدە جەمىسىن بە­رىپ وتىر؟ – راس, ءجيى ايتىلادى. ەلباسى شيرەك عاسىر بويى ەلدىڭ ىشكى بىرلىگى تۋرالى اڭگىمەنى ءجيى قوزعاپ كەلەدى. ۇلتىمىزدىڭ تاتۋلىعى, اۋىزبىرلىگى, ەلىمىزدىڭ تىنىش­تىعى, ازاماتتىق كەلىسىم – ءبارى-ءبارى قوعامنىڭ باعا جەتپەس بايلىعى. اسىرا ايتقاندىق ەمەس, تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزى دە وسىلار. قوعامدىق دامۋدىڭ ىرگەتاسى دا مىقتى بىرلىكتەن قۇرالادى. ۋاقىت وتكەن سايىن, جىل وتكەن سايىن بىرلىكتىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىق ەكەنىن ءتۇسىنىپ جاتىرمىز عوي. تورتكىل دۇنيەدەگى, بەرەكەسىزدىك جايلاعان ەلدەردەگى وقيعالار وسىنىڭ دالەلى. بىرلىگى بولماعان ەلدە بەرەكە دە بولمايدى. بىرلىگى جوق ەلدە دامۋ دا بولمايدى. دەمەك, ەل­دىڭ دامۋىنىڭ كوزى, العا جىلجۋىمىزدىڭ تەتىگى وسى ءبىر­لىككە نەگىزدەلگەن. قا­زاق­ستان الەمدەگى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنان كو­رى­نۋگە الدىنا اسقارالى ماق­سات قويىپ وتىرسا, ول دا ءىس ءجۇ­زىندەگى ءبىر­لىكتىڭ ارقا­سىندا. – ارينە, ۇلتارالىق تا­تۋ­لىق پەن ەلدىڭ ىشكى ءبىر­لى­گىنىڭ ساقتالۋىندا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ۇلەسى زور ەكەنى ءسوزسىز. ۇلتارالىق قارىم-قاتى­ناس­تى ورنىقتىرۋ بارىسىندا قازاق حال­قى مەيلىنشە تولەرانتتى بولۋى كە­رەك دە­گەنگە قالاي قارايسىز؟ – تولەرانتتىلىق دەگەنىمىز بىرەۋدى سول قالپىندا قابىلداۋدان باستاۋ الادى. ياعني, باسقا ۇلتتىڭ وكىلى رەتىندە ونىڭ قۇندىلىقتارىن, دۇنيەتانىمىن, ءتىلىن, مادەنيەتىن سول قالپىندا قابىلداۋ دەگەن ءسوز. تولەرانتتىلىق – ءوزارا سىيلاستىقتىڭ نەگىزىندە ءبىرىن ءبىرى تۇسىنۋدەن, بىرىنە ءبىرى ءىلتيپات بىلدىرۋدەن تۋىندايتىن ۇعىم. كەيبىرەۋلەر تولەرانتتىلىقتى ءتوزىم­دى­لىكپەن, شىدامدىلىقپەن بايلانىستىرىپ جاتادى. باسقالاي ايتقاندا, ءبىزدىڭ قوعامدىق سانانىڭ دەڭگەيىندە ايتاتىن بولساق, تولەرانتتىلىقتى تەك قانا قازاقتارعا ءتان قاسيەت دەپ ەسەپتەيدى. ياعني, قازاقتار ءتوزىمدى, سابىرلى بولۋى كەرەك دەگەندەي. زادىندا, تولەرانتتىلىق – قازاق ۇلتى مەن باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ بارىنە ورتاق قاسيەت. – تولەرانتتىلىق دەمەكشى, باسقا ەلدەردەگى ونىڭ كورىنىسى قانداي؟ – تولەرانتتىلىق دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى ەۋروپادان كەلگەن قۇندىلىق. ال, بىراق, ولاردىڭ تانىم-تۇسىنىگىندەگى تولە­رانت­تىلىق ماسەلەسىنىڭ قانداي ەكەندىگىنە بۇگىندە انىق كوز جەتكىزدىك. مىسالى, كەشە سيريادان, ليۆيادان ميلليونداعان بوسقىن قارت قۇرلىققا قاراي جوڭكىلگەن كەزدە ەۋروپالىقتار شۋلاپ قويا بەردى ەمەس پە؟ ەلدىك مۇددە الدىڭعى قاتارعا شىققاندا, قانداي توزىمدىلىك بولۋى مۇمكىن؟ ەلدىڭ مۇددەسىن, ۇلتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا كەلگەندە, ساقتاۋعا كەلگەندە تو­لە­رانتتىلىق تەزىنە جۇگىنۋگە بولمايدى ەكەن. ەگەر سەن ءوزىڭنىڭ ۇلتتىق ءمۇد­دەڭ­دى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىڭدى سىرت­قى ىق­پالداستىقتان قورعاي الماساڭ, تولە­رانت­تىلىقتىڭ قانداي پايداسى بار؟ جوعا­رى­داعى تولەرانتتىلىق دەگەنىمىز ەكى جاقتى بولۋى كەرەك دەپ وتىرعانىمىز دا سوندىقتان. – ەندەشە, تولەرانتتىلىق دەگەنى­مىزدىڭ بالاماسى توزىمدىلىك دەگەننەن گورى ءوزارا سىيلاستىققا كوبىرەك كەلە­تىندەي مە, قالاي؟ – دۇرىس ايتاسىڭ, سىيلاستىققا كوبى­رەك كەلەدى. قازاق تا «سىيلاعاننىڭ ق ۇلى­مىز» دەپ ءجيى ايتادى ەمەس پە! سەنى حالىق دەپ, ەل دەپ قابىلداپ, مويىنداسا, سەنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىڭدى اسقاقتاتا بىلسە, سەندە دە ونىڭ قۇندىلىقتارىنا دەگەن ءتۇزۋ كوزقاراس قالىپتاسادى عوي. ولارعا سىي-قۇرمەتپەن قارايتىن بولاسىڭ. ءدىنىن, ادەت-عۇرپىن, ءداستۇرىن سىيلاۋعا مۇددەلىلىك تانىتاسىڭ. ياعني, زاماناۋي تولەرانتتىلىق دەگەنىمىز – ءومىر ءسۇرۋدىڭ جاڭا ءبىر جاعدايداعى ۇلكەن ءبىر فورمۋلاسى. سىيلاستىققا نەگىزدەلگەن تولەرانتتىلىق بۇكىل دەموكراتيانىڭ نەگىزى دەسە دە بول­عانداي. – ەندى بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باستى تەمىرقازىعى بولعان العىس ايتۋ كۇنىنە توقتالساڭىز. – العىس ايتۋ كۇنى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تاراپىنان قابىلداندى عوي. بۇل – ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن وتە قاجەتتى شارا. مىسالى, ءبىزدىڭ قاي-قايسىمىز دا دۇنيەگە كەلگەنىمىز ءۇشىن, تاربيەلەگەنى, ازامات قاتارىنا قوسقانى ءۇشىن اتا-بابامىزعا, اتا-انامىزعا العىس ايتامىز. سونداي-اق, قازاقستان حالقى ءبىر-بىرىنە دەگەن ىزگى سىيلاستىقتىڭ ارقاسىندا بەيبىت, باقۋاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. العىس ايتۋدىڭ تاريحي استارىنا ۇڭىلەتىن بولساق, كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ وكتەم ساياساتىنىڭ نەگىزىندە قازاق دالاسىنا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان, زورلىقپەن كوشىرىلگەن ەتنوس وكىلدەرى كەلدى. قازاق حال­قى حال-قادەرىنىڭ كەلگەنىنشە كومەك­تەسىپ, ۇيىنە پانالاتىپ, ءبىر ءتىلىم ناندى ءبولىسىپ جەدى. تالاي ادامدى اجالدان ارا­شالاپ قالدى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راعاندار تۇگىلى, تۇتقىنعا تۇسكەن جاۋى­نا دا مەيىرىممەن قاراعان ەل ەمەسپىز بە. جا­قىندا «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 2 اقپان­داعى سانىندا «قۇرعاق قىمىز» (ق.ءابىلدينوۆ) ­اتتى ماقالا جاريالاندى. سوندا اي­دا­لا­دا ءولىمشى حالدە جاتقان نەمىس تۇت­قىنى رۋدولف شتروحتى قوي باعىپ ءجۇر­گەن ءبىر قازاق تاۋىپ الىپ, ۇيىنە اكە­لىپ قىمىز­بەن ەمدەپ, امان الىپ قال­ع­ان. رۋدولف گەرمانياعا امان-ەسەن ورالعان سوڭ قىمىز ءوندىرىسىن جولعا قويادى... بۇل – ءبىر عانا مىسال. قازاقتىڭ قايى­رىمدىلىعى ارقاسىندا ومىرگە قايتا ورالعان شتروحتاردىڭ ۇرپاعى اعا بۋىننىڭ اتىنان العىسىن ءبىلدىرىپ جاتسا, مارتەبە ەمەس پە! جاقسىلىققا جاقسىلىق دەگەن وسى بولار. ەندەشە, قيىن كەزەڭدە قولۇشىن سوزعان حالىققا العىس ايتۋ ءبىزدىڭ قوعامنىڭ تاريحي ساناسىنىڭ جەتىلگەندىگىن كورسەتەدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان». استانا.