تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما بەس جىلدىق تورقالى تويى قارساڭىندا سىرىم دات ۇلى اۋدانىندا بولىپ قايتقان ەدىك. ءىسساپاردان وتە جاقسى اسەرمەن ورالدىق. ويتكەنى, سىرىم ەلىندە ەلەۋلى ىستەر مەن وركەندى ءوزگەرىستەر مول ەكەن.
اۋداننىڭ باستى ەكونوميكاسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن. سونىڭ ىشىندە وڭىردە بۇگىندە ءتورت ت ۇلىك مال ءوسىرۋ باسىم سيپاتقا يە. ونىمدىلىگى از, تۇقىمى مەن تۇرقى تومەن ءارى سەلەكتسيالىق-گەنەتيكالىق شارالاردان تىس قالعان جاي مالدان گورى, سانى ازىراق بولسا دا اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋ الدەقايدا ءتيىمدى ەكەنى باسى اشىق اقيقات. سىرىمدىقتار وسىنداي ۇستانىمعا ارقا سۇيەپ وتىر ەكەن. ەگەر مىسال كەلتىرە كەتەر بولساق, 2013 جىلعا دەيىن اۋداندا اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن ءبىر عانا شارۋاشىلىق بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى التىعا جەتىپتى.
مال سەمىرتۋ مەن بورداقىلاۋ كەشەندەرى دە جاڭا ۇلگىدە بوي كوتەرگەن. مالشىلارعا ارنالعان تۇرعىن ۇيلەر دە ايناداي جارقىرايدى. تاعى ءبىر ءسۇيسىنەرلىك جايت, جاپان دالادا اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرىپ وتىرعان اعايىندىلاردىڭ دەنى بالامالى ەنەرگيانى پايدالانۋعا كوشىپتى. سونىڭ ەڭ باستىسى – كۇن تاقتايشالارى ارقىلى الىناتىن قۋات كوزدەرى. بۇل ءارى ارزان, ءارى ءتيىمدى, ەڭ باستىسى, شارۋاشىلىقتىڭ تۇتىناتىن قاجەتتىلىگىنە جەتەدى دەيدى ولار. سونىمەن بىرگە, ەل ەڭبەككەرلەرى مال وسىرۋگە «سىباعا», «التىن اسىق» جانە «قۇلان» باعدارلامالارىنىڭ ۇلكەن كومەگى تيگەنىن ريزاشىلىق سەزىممەن ايتىپ بەردى.
بۇدان بەس-التى جىل بۇرىن سىرىم اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ كوگىلدىر وتىندى تۇتىنۋ دەڭگەيى بار مەن جوقتىڭ اراسىندا بولاتىن. ال بيىل پايىزدىق كورسەتكىشپەن العاندا ونىڭ كولەمى 92-گە جەتىپتى. ارينە, بۇل وتە تاماشا ناتيجە. ۇلكەن الەۋمەتتىك جوبا. ونىڭ قۇنى 1 ميلليارد 523 ميلليون تەڭگە قۇرايدى. وسىعان دەيىنگى تابيعي گاز قۇبىرلارىنىڭ ۇزىندىعى 189 شاقىرىمعا جەتكىزىلگەن. تەك سوڭعى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تۇرعىنداردىڭ گازدى پايدالانۋ دەڭگەيى وتىز پايىزعا ءوسىپتى.
– دۇنيەنىڭ راحاتى كوگىلدىر وتىن ەمەس پە؟! ەشقانداي ماشاقات كورمەيسىڭ. كومىر تاسىمايسىڭ, كۇل شىعارمايسىڭ. گاز – ەڭ تازا وتىن. تەك ءبىر تال سىرىڭكەنى تارتىپ جىبەرسەڭ بولعانى, كوگىلدىر وتىن مازداپ الا جونەلەدى. ايتسە دە ونى تەك عيماراتتى جىلىتاتىن, ءۇيدى قىزدىراتىن, تاماق ازىرلەيتىن جاي عانا وتىن دەپ قاراستىرساق, ۇشقارىلىققا ۇرىنار ەدىك. گاز سونىمەن بىرگە, شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن وتە قولايلى جاعداي تۋعىزادى, – دەدى بىزگە سىرىم اۋدانىنىڭ اكىمى ابات شىنىبەكوۆ.
راسىندا دا, شالعايداعى ەلدى مەكەندەرگە گاز قۇبىرى جەتكىزىلگەن سوڭ سىرىم ەلىندە شاعىن كاسىپكەرلىككە بەت بۇرۋشىلار قاتارى كوبەيە ءتۇسىپتى. سونىمەن بىرگە, شاعىن نەسيە الۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەر سانى دا كۇرت ءوسىپتى. ايتالىق, تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە تابانى كۇرەكتەي 43 ميلليون تەڭگە شاعىن نەسيە الۋعا بولىنگەنى وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. قىسقاسى, سىرىم ەلىندە بۇل ءىس وتباسىن قارجىدان تارىقتىرماۋدىڭ مۇمكىندىگى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, كورشى اۋداندارمەن ىسكەرلىك بايلانىستار جانە ءوزارا قارىم-قاتىناستار جاساۋدىڭ باستى جولى دا بولىپ وتىر.
سىرىم اۋدانى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قاراتوبە, شىڭعىرلاۋ جانە تەرەكتى اۋداندارىمەن, اقتوبە وبلىسىنىڭ قوبدا جانە ويىل اۋداندارىمەن, ءارى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانىمەن شەكتەسەدى. ايتايىن دەگەنىمىز, بۇعان دەيىن اتالعان كورشىلەس اۋداندار اراسىندا تەك مادەني-كوپشىلىك بايلانىستار, كونتسەرتتىك باعدارلاما الماسۋلار عانا بولىپ كەلسە, وتكەن جىلدان باستاپ شاعىن كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانۋ ناتيجەسىندە ءازىر ونىمدەر الماسۋ تاجىريبەسى ورنىعا باستاپتى.
بۇل نە دەگەن ءسوز؟ مىسالى, سىرىمدىق كاسىپكەرلەر بۇگىندە جەرگىلىكتى قۇرىلىس يندۋسترياسىن قۇرىپ تەمىر-بەتون بۇيىمدارى مەن ورنەك تاستار, شەڭبەرلەر جانە اعاشتان جاسالعان جيھازدار ازىرلەۋدى قولعا الىپتى. اۋدان اۋماعىنداعى توعانداردا بالىقتىڭ بىرنەشە تۇرلەرى وسىرىلۋدە. جىلىجايلار دا جاساقتالعان. قولونەرمەن اينالىسۋشىلار دا از ەمەس. مۇندا اتتىڭ ەر-تۇرمان جابدىقتارىن جاسايتىن شەبەرلەر دە جەتكىلىكتى كورىنەدى.
سىرىم ەلى, سونىڭ ىشىندە اۋدان ورتالىعى جىمپيتى كەنتى سامارا-شىمكەنت حالىقارالىق اۆتوموبيل جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. بۇل ەكى ارادا كولىك تاسقىنى كۇندىز-ءتۇنى ءۇزىلمەيدى. بۇل فاكتور سەرۆيستىك قىزمەتتى دامىتۋعا جانە جول بويىندا دەمالاتىن ورىندار – كەمپينگتەر مەن قوناق ۇيلەر قۇرىلىسىن سالۋعا, ءدامحانالار مەن اسحانالار جۇيەسىن دامىتۋعا قولايلى احۋال تۋعىزدى. سولاي بولىپ تا ءجۇر. ايتالىق اۋدانداعى «ءجىبەك جولى» جشس-ءنىڭ جەتەكشىسى عانيمات نۇرمۇحانوۆ ءبىرنەشە عيماراتتان تۇراتىن اۆتوكەشەن قۇرىلىسىن اياقتاپ قالىپتى. ال جەرگىلىكتى كاسىپكەر بەيبىت تاحامبەتوۆ تۇرعىزعان «الاشوردا» قوناق ۇيىندە وعان كەلۋشىلەرگە تۋعىزىلعان جاعداي ۇلكەن قالالارداعى ءۇش جۇلدىزدى وتەلدەن ءبىر مىسقال كەم تۇسپەيدى. مۇنداي مىسالدار جەتكىلىكتى.
وسىنىڭ ءبارى ىشكى جانە سىرتقى ينۆەستيتسيالىق قاراجاتتار ەسەبىنەن ىسكە اسۋدا. ءبۇگىنگى كۇنى ينۆەستيتسيالىق تارتىلىمدىلىقتى تۋعىزا ءبىلۋدىڭ ورنى ەرەكشە دەۋگە بولادى. وسى تۇرعىدا جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە يەك ارتا بەرمەي, سىرتتان قاراجات تارتۋعا يكەمدىلىك تانىتىپ جۇرگەن اۋدان اكىمى ابات شىنىبەكوۆ پەن ونىڭ ورىنباسارى اسىلانبەك سارقۇلوۆتىڭ تىندىرىمدىلىعى دا اتاپ ايتۋعا تۇرارلىقتاي. قارجىنى كوپ قاجەت ەتەتىن سالانىڭ ءبىرى – اۆتوجول قۇرىلىسى. بۇل تۇرعىدا دا بيۋدجەتتىك سومالارعا قوسا ينۆەستيتسيالىق قاراجاتتار تارتىلىپ وتىراعانى تاعى ءبىر مەرەي. سونىڭ ناتيجەسىندە ورال-جىمپيتى-قاراتوبە باعىتىنداعى 25 شاقىرىمدىق قاتقىل تاباندى جولعا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. اۋدان اۋماعىنداعى بۇلدىرتى اۋىلىنا دەيىن كىرمە جول دا تاقتايداي تەگىستەلدى.
سىرىم ەلى تۇرعىندارى تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن جاقسى تۇسىنەدى. حح عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىندا وسى توپىراقتا باتىس الاشوردا ۇكىمەتى قۇرىلىپ, ونىڭ كوسەمدەرى جاھانشا جانە حالەل دوسمۇحامبەتوۆتەر قازاقستاننىڭ دەربەس ەل بولۋىن تۋ ەتىپ كوتەردى. سول كەزدە ۋتوپيا بولعان وسى ارمانعا ولاردىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارى قول جەتكىزدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باعاسى مەن قۇندىلىعىنا ەشتەڭە تەڭ كەلمەيدى. سوندىقتان دا ازاتتىققا جەتۋ جولىندا قول باستاعان كوسەم سىرىم دات ۇلىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى وزدەرىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق قۇرمەتىنە ارناعاندى ءجون سانايدى. ءبىز وسى كيەلى جەردەن وبلىس ورتالىعىنا اتتانار كەزدە ولار وسى تىلەكتەرىن وتانىمىزدىڭ باس باسىلىمى ارقىلى جەتكىزۋدى اماناتتاپ ەدى.
ءبىز سونى ورىنداۋعا تىرىستىق. البەتتە اماناتقا قيانات جاساۋعا بولمايدى.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى,
سىرىم اۋدانى.