بابالار عاسىرلار بويى ارمانداعان ازاتتىققا قول جەتكىزگەنىمىزگە بيىل شيرەك عاسىر تولادى. كەزىندە الاش جۇرتى دەربەس ەل بولىپ, كەيىننەن قولىنداعى بيلىگى ۋىسىنان سۋسىپ شىعىپ كەتكەن كەزدەرى دە از بولعان جوق-تى. دەسە دە, ەرتەڭگى كۇننەن ءۇمىتىن ۇزگەن ەمەس. ازاتتىق ءۇشىن ارپالىستى, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستى. كۇرەسكەندە دە ول ۇزدىكسىز جالعاسىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسىپ وتىردى. ۇلتىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەرلەر كوڭىلگە تۇيگەنىن حالقىنا جەتكىزۋگە, ەرتەڭگى كۇننىڭ قانداي بولارىنا بولجام جاسادى. قايتسەك الەۋەتتى ەلگە اينالامىز دەپ «ءتۇن ۇيىقتامادى, كۇندىز وتىرمادى». وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ازاتتىق كۇرەسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ايتقانى قازىرگى قازاقستاندىق ارمانعا ۇلاسىپ جاتقاندىعىنا كوز جەتكىزەسىز. بۇل زاڭدىلىق بولار. ۇلى دالا توسىندە عۇمىر كەشكەن حالىقتىڭ ۇرپاقتارى اراسىندا ساباقتاستىقتىڭ بولۋى, بابالار اماناتىن ۇرپاعى ءارى قاراي جالعاستىرۋى عانا ەلدىكتىڭ ونەگەسىن كورسەتەدى ەمەس پە!
ۇلت جازۋشىسى, تاريحشى تۇرسىن جۇرتباەۆ ءاليحان ءبوكەيحانوۆتىڭ مەملەكەتشىلدىك ۇستانىمىن بەسكە ءبولىپ قاراستىرادى.
ەڭ ءبىرىنشى ۇستانىمى – الاش ۇلتتىق دەموكراتيالىق مەملەكەت بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن «جەر, جەر جانە جەر» بولۋى ءتيىس. جەرسىز وتان جوق. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ۇيعارىمى بويىنشا, قازاقتىڭ بايىرعى جەرىن قاشان قازاقتىڭ ءوزى عىلىم مەن تەحنيكاعا ءسۇيەنىپ, تولىق يگەرمەيىنشە, جەر جەكەمەنشىككە, قونىس اۋدارۋشىلارعا بەرىلمەۋى قاجەت.
ەكىنشى ۇستانىمى – الاش جەرىنىڭ استىنداعى, ۇستىندەگى, كوگىندەگى بارلىق بايلىق قازاقتىڭ وزىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك.
ءۇشىنشى ۇستانىمى – بوكەيحانوۆتىڭ جوباسى بويىنشا, قازاقتىڭ جەرىندە وندىرىلگەن ءبىر ۋىس ءجۇن سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنىڭ ۇستىنە توقىما بولىپ توقىلىپ, كيىلۋى كەرەك. ياعني, مەملەكەت تولىقتاي ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋگە ءتيىس بولىپ شىعادى.
ءتورتىنشى ۇستانىمى – قازاق مەملەكەتىندە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ءتىلى, ءدىنى, مەنتاليتەتى وزگە ۇلتتارعا قاراعاندا ۇستەم بولۋى كەرەك دەگەنگە سايادى.
ال بەسىنشى ۇستانىمى – ەڭ نەگىزگى ۇستانىمى بويىنشا عىلىمعا, سونىڭ ىشىندە تاۋەلسىز عىلىمعا, ۇلتتىق داستۇرگە نەگىزدەلگەن زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ, جاپونيا ۇلگىسىندەگى ۇلتتىق دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ.
«ءتىرى بولساق – الدىمىز ۇلكەن توي. الاشتىڭ بالاسى بۇل جولى بولماسا, جاقىن ارادا ءوز تىزگىنى وزىندە بولەك مەملەكەت بولار!» دەگەن ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ايتقان بولجامىنا جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت وتكەننەن كەيىن عانا قول جەتكىزدىك. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا شيرەك عاسىرعا قادام باستى. وسى ارالىقتا باعىت-باعدارىمىزدى ايقىنداپ اسقارالى مىندەتتەرگە يەك ارتىپ وتىرمىز. «قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» – سونىڭ ءبىر ايعاعى.
«ەل» سوزىندە ۇلكەن بىرىكتىرۋشى كۇش بار, ويتكەنى, بارلىق ۋاقىتتاردا دا تۋعان جەر قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ جاقىن جانە وزىنە تارتۋشى قۇندىلىق بولعان جانە بولىپ قالا بەرەدى» دەپ جازدى ەلباسى ءوزىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا.
وسىدان ءبىر عاسىر ۋاقىت بۇرىن ءاليحان بوكەيحانوۆ قانداستارىنا تومەندەگىدەي سوزدەرمەن قايىرىلىپ ەدى: «قازاقتىڭ وقىعان ازاماتتارى قازاققا وسىندايدا قىزمەت ەتپەگەندە قاشان قىزمەت ەتىپ پايدامىزدى تيگىزەمىز؟!». ەلدىك ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويىپ, جانايقايمەن ۇلت ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە ۇگىتتەگەن بولاتىن. «قازاق بالاسى بىرىگىپ, تىزە قوسىپ ءىس قىلسا – حالىقتىق ماقسات سوندا ورىندالادى». «بۇل بولىپ تۇرعان زامان – الاشتىڭ ازاماتىنا زور جۇك». قايراتكەردىڭ ايتقاندارىنىڭ ءمانى ءالى جوعارى. بيىك بەلەستەردى باعىندىرۋ, الەمدەگى وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن دە جۇمىلىپ جۇمىس ىستەپ, ۋاقىت تالابىنا قاراي ارەكەت ەتۋدە «الاش ازاماتىنا زور جۇك» ارتىلىپ وتىرعاندىعى تاعى ءمالىم.
ەلباسى ءوز ماقالاسىندا «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرى توپتاسقان حالىقتىڭ عانا دامۋدىڭ تاڭعاجايىپ شىڭدارىنا جەتە الاتىنىن جان-جاقتى كورسەتىپ بەردى.
«ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ تابىستى دامۋ مودەلىمەن تۇراقتىلىقتىڭ, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى» دەپ ءبىر قايىرسا, كەزىندە ءاليحان ءبوكەيحان «بوستاندىققا اپاراتىن جالعىز جول – ۇلتتىق ىنتىماق قانا» دەپ شەگەلەي وتىرىپ, «بىرلىكتەن ايىرىلعان ەل قاڭعىپ قالادى» دەپ تۇجىرىم جاساعان ەدى. الاش جۇرتىنىڭ ماقسات-مۇراتى قاي زاماندا دا بىرەگەي بولعانىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى.
ەلدىك ماسەلەسى, باسقا جۇرتپەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە, يىقتاسا ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەسى الاش جۇرتىنىڭ قاي كەزدە دە باستى مۇراتى بولعان. بوكەيحانوۆتىڭ جازعاندارىنا ۇڭىلسەڭىز وسىنى بايقايسىز. «جاپوندا كىسى قاجەتىنە جاراتىلماعان الاقانداي جەر جوق. وندا مۇنداي ىجداھاتتى جانكەشتىلىك بولماسا اشتان ولەسىڭ». جاپونداردىڭ جانكەشتىلىگىن ۇلگى ەتكەن قايراتكەر قازاقتىڭ ومىردەگى ءوز ۇلەسىن الۋعا جانتالاسۋى كەرەك ەكەنىن اڭعارتادى.
«ءار زاماننىڭ ءوز ءراسىمى, ءوز سالتى بار. ءبىزدىڭ زامانداعى سالت: اركىم قۇقىنا تالاسۋ, قۇقىنا تارتىسۋ بولادى. جىلاۋ سالتى ارتتا قالدى». قانداستارىمىزدىڭ ءاليحاننىڭ ايتقاندارىن ءالى كۇنگە تولىققاندى ءتۇسىنىپ ۇلگەرمەگەندەرى انىق. ايتپەسە, اتالعان ماسەلەنى ءححى عاسىردا قايتا قوزداتىپ نە كورىنىپتى؟!
«قازىرگى زامانعى الەمدە بارلىق دامىعان مەملەكەتتەر – ءبىرتۇتاس ۇلتتار.
ولار بىرىڭعاي ەكونوميكالىق, ساياسي جانە مادەني رەت-تارتىپپەن ءومىر سۇرەدى, ولاردى دامۋدىڭ ورتاق ماقساتتارى, جەكە ادامنىڭ تابىسى مەملەكەتتىڭ قۋاتىمەن جانە تابىستىلىعىمەن اجىراعىسىز بايلانىستى ەكەندىگىنە دەگەن بىرەگەي تۇسىنىك بىرىكتىرەدى.
بۇگىندە الەمنىڭ بارلىق دامىعان ەلدەرى وزدەرىنىڭ جاڭعىرتۋشى جوبالارىن بۇرىننان قالىپتاسقان بىرتەكتىلىك نەگىزىندە جۇزەگە اسىرادى. قازاقستانعا كەلەر بولساق, ءبىز دە وسى جولعا تۇستىك» دەدى مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ ۇلت جوسپارىنا قاتىستى ماقالاسىندا. دامىعان ەلدەردىڭ تاڭداعان باعىتىنا ىلەسكەن جۇرتتىڭ باعىندىراتىن بەلەسى دە وسال بولماق ەمەس. ەندەشە, ۇلت جوسپارىنىڭ ۇكىلى ءۇمىتى دە وسىعان سايادى.
«بارىنەن بۇرىن, جاڭارتىلعان زاڭنامالار قوعامنىڭ سوت جۇيەسىنە سەنىمىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. ادىلدىك ناق سوتتا سالتانات قۇراتىنى بەلگىلى.
قازاقستان سوتتارىن رەفورمالاۋداعى تەمىرقازىق ماسەلە – ساپالى سۋديالار كورپۋسىن جاساقتاۋ.
سۋديالىققا كانديداتتاردى ىرىكتەۋدىڭ قاتاڭ تەتىگى مەن ولارعا قويىلاتىن جوعارى ءبىلىكتىلىك تالاپتارى زاڭ تۇرعىسىنان قاراستىرىلعان.
سوت تورەلىگىن ۇلكەن ومىرلىك تاجىريبەسى بار جانە جوعارى مورالدىق ۇستانىمدارعا يە ەڭ لايىقتى ءارى بارىنشا دايىندالعان كاسىبي شەبەرلەر جۇزەگە اسىرۋلارى ءتيىس». سوت تورەلىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا وراي ەلباسىنىڭ ايتقانى بۇل.
ال كەزىندە ءاليحان بوكەيحانوۆ «زاڭ – ادام پايداسىنا جازىلادى, ادام – زاڭ ءۇشىن تۋمايدى عوي», دەپ قۇقىقتىق قاعيداتتىڭ الدىمەن حالىقتى قورعاۋعا ارنالاتىنىن ايتا كەلىپ, «جۇرتقا ءادىل بي پايدالى, كوپكە سۇيەنگەن, كوپ ءسوزىن تىنداعان, بيلىگىن ورنىنا جۇمسايتىن, ارام جەمەيتىن, ءىس بىلەتىن, ەل مۇددەسىن اشىق قورعاي الاتىن بولىس پايدالى» دەپ بۇگىنگىشە ايتقاندا, سۋديالارعا قوياتىن تالاپتاردى تۇگەندەپ بەرەدى. سويتەدى دە, ولاردىڭ تاۋەلسىز بولۋىنا دا كەڭىنەن توقتالادى: «ءبيدى كىم بولسا سودان قورىقپايتىنداي, بىرەۋدىڭ بەتىنىڭ قىزىلىنا نەمەسە بىرەۋدىڭ جاقسى جاعاسىنا قارامايتىنداي جاعدايعا قويۋ شارت», دەيدى.
ەلباسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا ەلىمىزدى ورلەۋگە باستايتىن قاعيدالار دا جان-جاقتى ءسوز بولادى.
«ۇلت جوسپارىن ورىنداي وتىرىپ, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىڭ ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ كوكجيەكتەرىن كەڭەيتەمىز, ءوزىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قول جەتكىزگەن جانە بىزگە جاھاندىق دامۋ بەرگەن بارلىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانامىز.
الەمدە, ءسوز جوق, ءۇشىنشى الەمنەن بىرىنشىگە قادام باسقان ەلدەردىڭ مىسالدارى بار. ءبىز ولاردىڭ جارقىن تاجىريبەلەرىن زەرتتەيمىز جانە ەسكەرەمىز.
قازىر ءبىز ەكونوميكانىڭ, مەملەكەت پەن قوعام دامۋىنىڭ ەڭ تابىستى جاھاندىق مودەلدەرىن ولشەم رەتىندە الامىز.
بۇگىندە الەمدە ءوزىنىڭ جالپىۇلتتىق ارمانىن ۇمىت قالۋدىڭ جۇزجىلدىعىنان شىعا وتىرىپ, الەمنىڭ ەڭ ۇلى ۇلتتارىمەن ءبىر قاتاردا تۇرۋ تۇرعىسىندا بەينەلەيتىندەر كەم دە كەم.
ءبىز قازاقستاننىڭ وسىناۋ تاريحي تاعدىرىنا سەنەمىز».
ءبىر عاسىر بۇرىن ءاليحان بوكەيحانوۆ «دۇنيە بيلىگى كۇننەن-كۇنگە اقىلدى, ۇستا جۇرت قولىنا اۋىپ بارادى» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك-ءتى. ودان بەرگى جەردە قازاق ەلى كەڭەستىك كەڭىستىك اۋماعىندا ءوزىنىڭ حال-قادەرىنشە الدىنا ماقسات قويىپ, وركەنيەتتىڭ ورىسىنە ەنەتىندەي مۇرشاسى دا بولعان جوق. ال ەندىگى جەردە ۇلت جوسپارى اياسىندا «تورعايدىڭ اق ۇرپەك بالاپانىنشا اۋىزدى اشىپ, بىرەۋگە جالىنىپ-جالپايا بەرگەننەن تۇك شىقپايدى, ءىس ونبەيدى» دەگەندى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, «بوتەن كىسى قازاققا ەشقايدان ەشتەڭە جاقسىلىق اكەپ بەرمەيتىنىن» بىلەتىن ۋاقىت جەتتى.
«ءوز كۇشىنە سەنبەگەن ادام دا, حالىق تا ەشقاشان ءومىر بايگەسىن الا المايدى». ءاليحان بوكەيحانوۆ وسىنى بەكەر ايتتى دەيسىز بە! حالقىن قايراۋ ءۇشىن ايتتى. ال ەندى بۇگىنگى ءىسىمىز كەشەگى ماقساتتىڭ جالعاسى. بۇگىنگى قازاقستاندىق ارمان – ەرتەڭگى ناقتى ءومىر. ەندەشە, كەشەگىسىن بۇگىنگە, بۇگىنىن ەرتەڭگە ۇشتاستىرعان حالىقتىڭ بولاشاعى دا جارقىن بولۋى ءتيىس. اسىرەلەپ, ايشىقتاپ ايتۋ ەمەس, العا قويعان ماقساتتاردى ناقتى جۇزەگە اسىرعاندا وسىلاي بولاتىندىعى بەلگىلى.
« ۇلى ماقسات قويماساق الدىمىزعا, بولا المايمىز ەشقاشان ۇلى حالىق!» – ءبىزدىڭ قاداعاڭ دا ايتادى-اۋ! ۇلتتىق مىنەزگە ءتان وسىنداي ءىرى ءسوزدى قاداعاڭ عانا, قازاقتىڭ قادىرى عانا ايتسا كەرەك-ءتى. ەندەشە, ەلدىكتىڭ ەرتەڭى, مەملەكەتتىلىكتىڭ مۇراتى تۇرعىسىنان كوز سالاتىن بولساق, ۇرپاقتار رۋحىنىڭ جالعاستىعىنا باسا نازار اۋداراتىن بولساق, قاداعاڭ ايتقان تۇجىرىمعا توقتالاتىنىمىز ايقىن.
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».