ەلىنە ەلەۋلى, حالقىنا قالاۋلى, ابزال اعالارىمىزدىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ «قۇندىلىقتار قۇلدىراۋى» اتتى ماقالاسى مەنى دە ۇلكەن ويعا قالدىردى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ت.شارمانوۆپەن تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ, كەيىننەن قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى «ەگەمەن قازاقستاندا» تاقىرىپتى ودان ءارى جالعاستىرۋ ءجونىندە باسىلىم باسشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆقا تاپسىرما بەرۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس. ويتكەنى, بۇل ماقالاعا بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, عىلىم الەمىندە ءورشىپ بارا جاتقان جالعان اتاققۇمارلىق, «قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جاپپاي تويقۇمارلىق, استامشىلىق, ىسىراپشىلدىق», «ەڭبەك تۇرعىسىنان ءوزارا باسەكەلەستىككە ءتۇسۋدىڭ ويىمىزعا كەلە بەرمەيتىنى», بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بۇرىنعىلاردىڭ ونەگەسىنەن ساباق المايتىنى وسىنىڭ ءبارى, سايىپ كەلگەندە, قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋىنا, «جەڭىلدىڭ استىمەن, اۋىردىڭ ۇستىمەن» عانا جۇرەتىن, ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىنا ءۇڭىلىپ, ۇيرەنۋگە تىرىسپايتىن, تاياز ويلى, توعىشار ۇرپاق» تاربيەلەۋگە اكەلىپ سوعاتىنى ارقاۋ-وزەك بولعان. «قۇندىلىقتاردىڭ بۇگىنگى قۇلدىراۋى ەرتەڭگى كۇنگە قازىلعان ورمەن تەڭ. بولاشاقتا وپىق جەگىزبەس ءۇشىن قوعامدا قازىرگى قالىپتاسقان ءجونسىز-جوسىقسىز مىنەز-ق ۇلىقتى, زياندى ارەكەتتەردى جويۋ جولىندا قوعامدىق كۇشتەردى جۇمىلدىرعانىمىز ءجون. حالقىمىزدىڭ بولاشاقتا وركەنيەت كوشىنە ىلەسىپ, ىلگەرى دامۋى ءۇشىن وزگەنى دە, ءوزىمىزدى دە سىيلاي بىلەتىن, ىشكى-سىرتقى مادەنيەتىمىزدى تانيتىن ۋاقىت جەتكەندەي», – دەپ تۇيىندەيدى ءوز ويىن ماقالا اۆتورى. ءيا, جامان ادەت دەر كەزىندە وتالىپ وتىرماسا, قاۋلاي ءوسىپ, كەيىننەن بوي بەرمەي كەتەتىن ءارامشوپ ىسپەتتى. وسى ورايدا «جاستا بەرگەن تاربيە, جاس قايىڭدى يگەندەي» دەگەن حالىق دانالىعى ويعا ورالادى. وكىنىشتىسى سول, كوپتەگەن جاستاردىڭ بويىنان بۇگىندە ۇلتتىق نامىس پەن ۇلاعاتتى كورە المايسىڭ. مۇنىڭ ءوزى ەڭ الدىمەن وتباسىنداعى تاربيەنىڭ ولقىلىعىنان, ەل اعاسى دەرلىك لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاراتىن, ءدۇيىم ەلگە تۇلعا بولارلىق ازاماتتاردىڭ ازايىپ بارا جاتقانىنان, ۇلتتىق نامىس پەن ۇلاعاتتىڭ كەمىستىگىنەن بە دەگەن ويعا قالامىن. ماسەلەن, قىزمەت بابىنا بايلانىستى كەڭ-بايتاق قازاقستاندى كوپ ارالادىم. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ءجيى كەلىپ جاتاتىن ارىز-شاعىمدار مەن ءوتىنىش حاتتاردى دا كوپ كوردىم. سولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە باسشى قىزمەتتە جۇرگەن لاۋازىمى جوعارى ادامداردىڭ توڭمويىندىعى مەن تورەشىلدىگى, ادام تاعدىرىنا ءاتۇستى قارايتىندىعى, بەدىرەيگەن بەزبۇيرەكتىگى ارقاۋ بولادى, وسىنداي وعاشتىقتارعا رەنىش بىلدىرىلەدى. مۇنداي تەرىس قىلىقتارعا جول بەرەتىن باسشىلاردىڭ ءىسساپارلار بارىسىندا كەزىگىپ قالاتىنىن ءوزىم دە بايقاپ كەلەمىن. وسىنداي باسشىلارعا دەر كەزىندە تيىسىنشە شارا قولدانىلىپ, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, ءارامشوپ سياقتى جايلاپ العان جامان ادەتتەردىڭ ءتۇپ-تامىرىنا تۇبەگەيلى بالتا شابىلىپ جاتسا, ءالى دە كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەردەن ارىلىپ, جاقسىلىققا قاراي بەتبۇرىس جاساۋعا بولار ەدى. وكىنىشتىسى سول, العاشقى كەلگەن كۇنىنەن باستاپ تەك قانا قازىنا قارجىسىن قىمقىرۋدى ويلاپ ارەكەت ەتەتىن, كادرلاردى قارىم-قابىلەتىنە قاراي ەمەس, كەرىسىنشە, جەرشىلدىك, تامىر-تانىستىق, پاراقورلىق تۇرعىسىنان وزىنە ساي كەلەتىن سىبايلاستاردى تاڭدايتىن باسشىلاردىڭ بارعان سايىن كوبەيمەسە, ازايماي وتىرعانى, جەرگىلىكتى, اۋدان, وبلىس اكىمدەرىنەن باستاپ, مينيسترلەرگە دەيىنگى لاۋازىمدى باسشىلاردىڭ مىڭداپ ەمەس, ميلليونداپ جەپ كەتىپ جاتقانى جانە وسىنىڭ ءبارى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردا دەر كەزىندە ەمەس, بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەننەن كەيىن كەشەۋىلدەپ بارىپ انىقتالاتىنى قىنجىلتادى. ال ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قابىلدانعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ «ار-نامىس» كودەكسىندە «ازاماتتارمەن جانە زاڭدى تۇلعالارمەن قارىم-قاتىناستاردا مەملەكەتتىك قىزمەتشى قاراپايىمدىلىق تانىتۋعا, ءوزىنىڭ لاۋازىمدىق جاعدايىن, سونىڭ ىشىندە كولىك, سەرۆيس جانە وزگە دە قىزمەتتەردى الۋ كەزىندە باس كورسەتپەۋگە جانە پايدالانباۋعا, ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىمەن جانە شەشىمدەرىمەن قوعام تاراپىنان نەگىزدى سىنعا ۇشىراماۋعا, وتىنىشتەردى قاراۋ كەزىندە تورەشىلدىك پەن سوزبۇيداعا سالماۋعا ءتيىس» ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن ايتىلعان. وسى ورايدا, تەك جاعىمدى ءىس-ارەكەتتەردى عانا ومىرىنە اينىماس سەرىك ەتكەن, وشپەس ونەگە, وزىندىك ءىز قالدىرعان ابزال اعالار ويعا ورالادى. بايكەن ءاشىموۆ, قاراتاي تۇرىسوۆ, ماقتاي ساعديەۆ, ساعيدوللا قۇباشەۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, ميحايل ەسەناليەۆ سياقتى ەلىمىزدىڭ وركەندەپ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تاعى باسقا دا اعالاردى ارتىنان ەرگەن كەيىنگى ىنىلەرى ءالى كۇنگە دەيىن ساعىنىشپەن ەسكە الىپ وتىرامىز. ويتكەنى, ولاردىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن, وزدەرى دە ۇلتتىق تاربيەنىڭ قاينار بۇلاعىنان قانىپ سىمىرگەن, ءدۇيىم ەلدى سوڭىنان ەرتىپ, كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعا بىلگەن كورنەكتى تۇلعالار. اسىرەسە, قانداي ۇلكەن قىزمەتتەر اتقارسا دا اتامىز قازاقتىڭ « ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول» دەگەن قاعيداسىن بەرىك ۇستانعان, قاشان كورسەڭ دە ءبىر قالىپتان اسپاعان, ءوزىنىڭ ايتار ويىن بايسالدى تۇردە جەتكىزە بىلگەن, سابىرلى مىنەزىمەن كوپشىلىكتىڭ سىي-قۇرمەتىنە بولەنگەن بايكەن اعا ءاشىموۆتىڭ ونەگەسى مەنى قاتتى قىزىقتىراتىن. وسى اتالعان ازاماتتاردىڭ قايسى بولسىن ۇلتى ءۇشىن قىرۋار قاجىر-قايرات جۇمساپ, ۇلان-عايىر ەڭبەك سىڭىرگەن, عالامتورداعى نەبىر انايى كورىنىستەردەن باس الماي, وزدەرى دە انايىلىق پەن قاتىگەزدىككە, ەنجارلىق پەن بويكۇيەزدىككە بوي ۇرىپ بارا جاتقان كەيىنگى جاستارعا ۇلگى ەتىپ ۇسىنۋعا ابدەن بولاتىن ۇلاعاتتى تۇلعالار, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى. بۇل رەتتە اتا-بابالارىمىز سان عاسىر بويى ارمانداعان, تاعدىر سىيىنداي بولىپ قول جەتكىزىلگەن تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنىڭ بيىك تە بەرىك بولۋى ءۇشىن ەلىمىزدىڭ قاي ازاماتىندا, اسىرەسە, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ بويىندا, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق نامىس بولۋعا جانە ول كىمدى بولسىن ۇنەمى قامشىلاپ, يگى ىستەرگە جەتەلەۋگە ءتيىس دەپ ويلايمىن. بۇل ەل ءۇشىن, اتامەكەن جەر ءۇشىن, جارقىن بولاشاق ءۇشىن, ەڭ باستىسى, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن, نارىقتىق قاتىناستارعا ءبىرجولا بەت بۇرعان قوعامىمىزدىڭ قارىشتاپ العا باسۋى ءۇشىن وتە قاجەت. جالپى, ۇلتتىق نامىس دەگەنىمىز اۋقىمى كەڭ ۇعىم. ول, ەڭ الدىمەن, وتباسىندا انانىڭ سۇتىمەن, اكەنىڭ ونەگەسىمەن, ۇيەلمەندىك تاربيە تاعىلىمىمەن بالانىڭ بويىنا تارايدى. قارشادايىنان انا ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن سەزىنىپ جانە بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن جاستاردىڭ ۇلتجاندى دا ۇلاعاتتى, ەلجاندى بولىپ كەلەتىنى بايقالىپ ءجۇر. سوندىقتان دا, ءبىز تورەگەلدى شارمانوۆ اعامىزدىڭ ماقالاسىندا ورىندى اتالىپ وتىلگەن, بوس داڭعازالىققا بوي الدىرعان تويشىل ۇرپاقتى ەمەس, قاي ماسەلەگە بولسىن تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن بيىكتەتە ءتۇسۋ, ەلىمىزدى جاڭا بەلەستەرگە كوتەرۋ مۇددەسى تۇرعىسىنان قارايتىن, ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت بىلدىرەتىن, اتالى سوزگە توقتايتىن, ىشىمدىككە, جەڭىل جۇرىسكە, ناشاقورلىققا سالىنبايتىن ويشىل ۇرپاقتى قالىپتاستىرۋعا ءتيىسپىز. ەڭ باستىسى, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان بىلتىرعى جولداۋىندا ورىندى اتاپ وتىلگەنىندەي, «تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن گورى ونى ۇستاپ تۇرۋ الدەقايدا قيىن» ەكەنىن تۇسىنە بىلەتىن ءبىلىمدى دە بىلىكتى, ەلجاندى ۇرپاقتى تاربيەلەپ قالىپتاستىرۋعا بار جان-تانىمىزبەن اتسالىسۋىمىز كەرەك. قازاق ادەبيەتى الىپتارىنىڭ ءبىرى, زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ تە ءوز كەزەگىندە «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. وسى ءبىر ۇلاعاتتى ءسوزدىڭ استارىندا كوپ جايلار بار. بەسىگىڭدى تۇزە دەگەنى, بالا تاربيەسىنە مىقتاپ كوڭىل ءبول دەگەنى عوي. وكىنىشتىسى سول, ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز – بالالاردى تاربيەلەۋ بارىسىندا, جوعارى وقۋ ورىندارىن بىلاي قويعاندا جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ وزىندە كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەردىڭ بار ەكەنىن جاسىرا الامىز با؟ وسى تۇرعىدان كەلگەندە تورەگەلدى شارمانوۆ اعامىز جانى كۇيزەلگەندىكتەن جۇرتشىلىققا جاريا ەتىپ وتىرعان وعاشتىقتارعا, قوعامدىق سانادا ورىن العان كەرەعارلىقتارعا, عىلىم سالاسىنداعى جالعان اتاققۇمارلىققا, سونداي-اق, ىسىراپشىلدىق پەن داڭعازالىققا اكەپ سوعاتىن تويقۇمارلىققا, ارينە, جول بەرمەگەنىمىز ءجون. وسى ورايدا, جالعان اتاققۇمارلىق سياقتى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ العا باسۋىنا كوپ كەدەرگى كەلتىرىپ, اسىرەسە, كەيىنگى جاستارعا تەرىس ونەگە كورسەتىپ وتىرعان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ەلىمىزدى جايلاپ العان جەگى قۇرت ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇگىندە گازەت بەتتەرىنەن, تەلەديدار حابارلارىنان سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس فاكتىلەرى تۋرالى حابارلاردىڭ ءجيى بەرىلەتىنى بايقالادى. ال مەملەكەتتىك قىزمەتپەن مۇلدەم سىيىسپايتىن مۇنداي سوراقىلىقتارعا جول بەرگەندەر اراسىنان اۋىل اكىمىنەن باستاپ ۆيتسە-مينيستر, مينيسترگە دەيىنگى, سەرجانتتان گەنەرالعا دەيىنگى, اۋداندىق دەڭگەيدەگى سۋديادان جوعارعى سوت سۋدياسىنا دەيىنگى لاۋازىمدى ادامداردى كەزىكتىرۋگە بولادى. سولاردىڭ ىشىندە كوزگە تۇسەتىن ءوزىمىزدىڭ باۋىرلارىمىز. قۇددى ءبىر سىبايلاس جەمقورلىق ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدى جاپپاي جايلاپ العانداي اسەر قالدىرادى. ايتسە دە, سىبايلاس جەمقورلىق ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا ءورشىپ كەتتى دەپ ەسەپتەيتىن بولساق, ءتۇبىرىنەن قاتەلەسكەن بولار ەدىك. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى كەز كەلگەن ەلدە جەمقورلىقتىڭ بولىپ كەلگەنى, ءالى دە بولىپ جاتقانى وتىرىك ەمەس. ادامزات وركەنيەتىنىڭ تاريحى سياقتى ونىڭ ءتۇپ-تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر. سىبايلاس جەمقورلىق پروبلەماسى تەك دامۋشى ەلدەردىڭ نەمەسە وتپەلى كەزەڭدەگى ەلدەردىڭ عانا پروبلەماسى ەمەس. مەملەكەتتىك قۇرىلىس ءبىر قوعامدىق-ساياسي فورماتسيادان ەكىنشىسىنە اۋىسقاندا سىبايلاس جەمقورلىق قۇبىلىسىنىڭ ورىن الاتىنى بايقالىپ قالادى. بۇل رەتتە سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەر قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىنىڭ ەشقاشان قۇرامداس بولىگى بولماعانىن ايتقىم كەلەدى. اسىرەسە, حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىندا, سالت-داستۇرىندە الاياقتىق, ايتقان سوزدە تۇرماۋشىلىق, جەبىرلىك ەلەمەنتتەرى ورىن العان ەمەس. جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەبىرلىك پەن پاراقورلىققا ادامدار ارقاشان جاراتپاي قاراعان. ماسەلەن, زاڭدار جيىنتىعى بولىپ سانالاتىن «جەتى جارعىنى» تالداپ كورسەڭىز, ودان پاراقورلىق ءۇشىن جازا تاعايىنداۋ تۋرالى باپتى كەزىكتىرە المايسىز. كىسى ولتىرگەنى, ۇرلىق, قاراقشىلىق جاساعانى, ايەلدى زورلاعانى ءۇشىن قاتاڭ جازا تاعايىنداۋ تۋرالى باپتار بار. ال جەمقورلىققا جاتقىزۋعا بولاتىن جوعارىدا ايتىلعان قىلمىستار ءۇشىن جازالايتىن باپتار جوق. دەمەك, جەمقورلىق – ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارىنا قالدىرعان مۇراسى ەمەس. 1998 جىلعى 11 قاراشادا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالعاننان بەرى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ءوزىن قاتتى الاڭداتىپ وتىرعان وسى ءبىر وزەكتى ماسەلەمەن ۇزبەي اينالىسىپ كەلە جاتىرمىن. اسىرەسە, بيلىك ورگاندارىنىڭ جەمقورلىق دەرتىنە شالدىعۋى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان السىرەۋىنە, جالپى, قوعامداعى قىلمىس دەڭگەيىنىڭ ءورشىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوعاتىنىن, سونىڭ سالدارىنان ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ تيىسىنشە قورعالۋىنا سەنىمنىڭ جوعالاتىنىن, سوندىقتان دا جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ كوپ جاعدايدا مەملەكەتتىك ورگاندارداعى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ شەشىمدەر قابىلداۋ بارىسىنداعى ادىلدىگىنە بايلانىستى بولاتىنىن ايتۋدان استە جالىققان ەمەسپىن. امال نە, بەتى اشىلعان سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءالى دە بولسىن ىشكى ىستەر ورگاندارى, بۇرىنعى سالىق پوليتسياسى, پروكۋراتۋرا مەن سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ازاماتتار تاراپىنان دا نەگىزىنەن وبلىستىق جانە قالالىق ۇيىمداردىڭ, ىشكى ىستەر, سوت, ادىلەت, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ, قالالىق جانە اۋداندىق اكىمدەردىڭ, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ قۇقىققا قايشى كەلەتىن ءىس-ارەكەتتەرىنە, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرىپ وتىرعانىنا ارىز-شاعىم ءجيى ايتىلادى. جانە تەكسەرۋ بارىسىندا بۇل ارىز-شاعىمداردا كورسەتىلگەن سوراقىلىقتاردىڭ انىقتالىپ جاتاتىنىن قىنجىلا وتىرىپ ءمالىم ەتۋگە تۋرا كەلەدى. كەشەگى توتاليتارلىق كەزەڭنەن قالعان مۇرانى ەڭسەرۋدەگى قيىندىقتار جانە, ەڭ الدىمەن, بيلىكتىڭ باقىلاۋسىزدىقتان باياۋلاۋى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە لايىقتى جاعدايلار جاساۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مەملەكەتتىڭ قابىلەتسىزدىگى, زاڭنامانىڭ جەتىلدىرىلمەۋى, سالىقتىق قىسىمنىڭ كۇشەيە ءتۇسۋى – مىنە, وسىنىڭ ءبارى سىبايلاس جەمقورلىقتى تۋىنداتاتىن سەبەپتەر بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, كاسىپكەرگە تىم اۋىر تۇسەتىن سالىقتاردى تولەگەننەن گورى, سالىق ينسپەكتورىنا پارا بەرگەننىڭ ءتيىمدى ەكەنى بەلگىلى عوي. بيلىك ينستيتۋتىنىڭ تيىمسىزدىگى ادالنيەتتى مەنشىك يەلەرىن قورعاۋعا قابىلەتسىزدىگىنەن ايقىن بىلىنەدى. سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالماۋىنان سوت جۇيەسىنىڭ بوساڭدىعى بايقالادى. وكىنىشكە قاراي, ادامداردى جەرىنە, ايماعىنا, رۋىنا قاراي الالاپ قارايتىن, ەبىن تاۋىپ ەكى ەمەس, پالەن مىڭ-ميلليون, ميللياردتاپ اسايتىن باسشىلاردىڭ دەرتى اسقىنا تۇسپەسە, ءالى دە ازايعان جوق. مۇنداي باسشىلار ءبىر كوماندامەن جۇمىس ىستەيمىز دەگەن سىڭارجاق قاعيدانى جەلەۋ ەتىپ, ءوز قاراماعىنا تەك جوعارىدا اتالعان ولشەمدەرگە, جەمقورلىق مۇددەلەرى تۇرعىسىنان وزدەرىنە ساي كەلەتىن جاقىن ادامداردى عانا جۇمىسقا قابىلداۋدان تىنار ەمەس. ال قابىلدانعان ادامنىڭ بىلىكتىلىگى, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى جانە ەڭ باستىسى, مۇنىڭ اقىرى نەگە اپارىپ سوعاتىنى جەرشىلدىك دەرتىنە شالدىققان جەمقور باسشىلاردى ەش تولعاندىرمايتىن سىڭايلى. سوندا وسىنداي سوراقىلىقتارعا جول بەرەتىن قىزمەتكەرلەر اتتەستاتتاۋ كوميسسيالارىنان وتپەگەن بە دەگەن ويعا قالاسىڭ. ەگەر وتكەن بولسا, سول اتتەستاتتاۋ كوميسسياسىنىڭ باسشىلارى نەگە جاۋاپقا تارتىلمايدى؟ دەمەك, بۇل شارانىڭ دا ءفورمالدى تۇردە وتكىزىلەتىن بولعانى عوي. بۇل رەتتە حالقىمىزدىڭ ويشىل اقىنى, دانىشپان ابايدىڭ «وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق, بەس دۇشپانىڭ بىلسەڭىز», دەگەن اتالى سوزدەرىن ارقاشان ەسكە الىپ, مۇنداي ارەكەتتەرگە بارماۋىمىز كەرەك. سونىمەن بىرگە, «تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات راقىم ويلاپ قوي, بەس اسىل ءىس كونسەڭىز» دەپ كەيىنگى ۇرپاقتارىنا ايتىپ كەتكەن بەس ۇلاعاتتى ءىستى مۇلتىكسىز ورىنداۋعا بارىنشا تالپىنعانىمىز ابزال. قازاقستاندىق ۇلتتىق رۋحتىڭ باستى قاينار كوزى ورتاق رۋحاني ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار نەگىزىندەگى حالىق بىرلىگى ەكەنىن, ادامداردىڭ «تالعامسىزدىقتىڭ, «مەنتتەر», قىلمىستار تۋرالى كوپىرگەن سەريالداردىڭ, تۇتىنۋشىلىق, ويىن-ساۋىق جانە تاعىسىن-تاعىلار سياقتىلاردىڭ كوپتىگىنەن» شارشاعانىن, بۇل رەتتە جالپى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا باستايتىن كۇش رەتىندە ءبىزدىڭ ينتەلليگەنتسيامىزدىڭ ءرولى زور ەكەنىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تاياۋدا عانا وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXII سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە تاعى دا ايتىپ ءوتتى. ...بارلىق ەلدەر بارىنە ورتاق ءبىر پروبلەمامەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ول اسا اۋقىمدى اقپارات تاسقىنىن اۋدارىپ ۇلگەرمەۋ ماسەلەسى. الەمدەگى تەحنيكالىق اقپاراتتاردىڭ 70 پايىزى – اعىلشىن تىلىندە. ەلەكتروندى تاسىمال قۇرالدارىنداعى اقپاراتتىڭ 80 پايىزى – اعىلشىنشا. جاپون, قىتاي, ورىس, فرانتسۋز, اراب, تۇرىك جانە باسقا دا تىلدەردى قوسا العانداعى وزگە تىلدەردىڭ ۇلەسى نەبارى 20 پايىز. وسى تىلدەردى عانا بىلەتىن ادامداردىڭ اقپاراتقا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى بارىنشا شەكتەۋلى. بۇل ايىرماشىلىقتى ەڭسەرمەۋ تىپتەن مۇمكىن ەمەس, دەدى ەلباسى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءبىلىمى بار جاستارعا كوبىرەك سەنىم ارتۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. اسىرەسە, «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا جانە ءوز ەركىمەن وقىپ, شەتەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنىپ كەلگەن جاس كادرلاردى قىزمەت بابى بويىنشا كوبىرەك كوتەرگەن ءجون سياقتى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى سول, «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا وقىپ, ەلگە ورالعان, بۇگىندە ءار سالادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاستاردىڭ اراسىندا سىبايلاس جەمقورلىق, قىلمىس جاساۋ فاكتىلەرى جوق ەكەنى قۋانتادى. ەگەر قالىپتاسىپ قالعان ورتا, ارام ويلى «اعالارى» بۇزباسا, بولاشاقتا جەمقورلىققا باتىل قارسى تۇراتىندار سولار بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. «اشىنعاننان شىعادى اششى داۋسىم» دەمەكشى, تورەگەلدى اعامىز ايتقان جانە باسقا دا سوراقىلىق اتاۋلىنى جويۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ باستى مىندەتى دەپ بىلەمىن. ولاي بولسا, ەڭ اسىل قازىنامىز – تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنىڭ بەرىك بولۋى ءۇشىن, سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ العا قويعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمالاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جوعارىدا اتالعان جونسىزدىكتەردى, قوعامىمىزدىڭ ىلگەرى دامۋى ءۇشىن كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋعا باتىل بەتبۇرىس جاساپ, جالپى ادامي قۇندىلىقتاردىڭ كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت. ەلباسىمىز ەلدى جاڭعىرتۋدىڭ 100 ناقتى قادامىن ۇسىندى. سول 100 قادامنىڭ ءون بويىندا ادامنىڭ ادام اتىن ساقتاپ قالاتىن قۇندىلىقتاردى قاستەرلەۋدىڭ تەتىكتەرى التىن ارقاۋ بولىپ ءورىلىپ جاتىر. بۇل قۋانتادى, ۇمىتتەندىرەدى, سەنىم بەرەدى.
ورالباي ابدىكارىموۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى.