ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق
ءنول ءنول دومالانىپ ءجۇرىپ-ءجۇرىپ, سوڭعى كەزدەرى ءمان-ماعىناعا قىزىعا قارايتىندى شىعارعان. ءوزى ارقاعا تىركەلىپ كۇن كەشسە دە ماعىنالى سانداردىڭ اراسىنا تۇسكەندە «قازانداي قابىلەتىم – قاڭباق قۇرلى باعالانباي كەم بولدىم» دەپ كۇرسىنىپ تە قوياتىن. كوڭىلى كوككە ورلەگەن ءنول كوكەيىندە كوگەندەۋلى جاتقان ىشكى ويىن ورايلى ساتتە اقتارىپ سالىپ, وزگەلەردەن ۇتىمدى كەڭەس سۇراستىردى. – سان بىتكەننىڭ كەز كەلگەنى دارەجەگە شىقسا لەزدە مولايىپ ءوسىپ كەتەدى. مەن نەگە ول ءتاسىلدى پايدالانباي كەم قالامىن؟ مەنىڭ دە ءوسىپ-ءونىپ, كوزگە ءىلىنىپ, جوعارىلاعىم كەلەدى. وسىعان بايلانىستى كوپ بولىپ كومەكتەسىپ, بىلاي نەتىپ جىبەرسەڭىزدەر... ءنولدى جەلكەسىنە مىنگىزگەن سالماقتى سان بۇل ويدى ەستىگەندە قۋانعاننان ءۇش دومالاپ, ونى ورتاعا الدى دا, ءسال ويلانىپ وڭ پىكىرىن ورتاعا سالدى. – شىنىندا دا وسى ءنول قاشانعى بىزگە ماسىل بولماق؟ جاس تالاپتىڭ جاقسى نيەتىن ەسكەرىپ, دارەجە بەرىپ, ءوز الدىنا جەكە قويىپ كورەيىك. ساندار ءۇشىن دارەجەدەن اسارى جوق. نولدە دارەجە السا, مۇمكىن ماعىنالى ساندار قاتارىنا قوسىلىپ قالار. بۇل پىكىردى وزگەلەرى قوشتاپ ىلە جونەلدى. سالماقتىنىڭ نۇسقاۋىمەن ءنولدى كەزەك-كەزەك جابىلا دارەجەگە شىعاردى. ارى كوردى, بەرى كوردى, كوپ اينالدىردى. ءنولدىڭ شەكەسىنە تاق ساندى تاڭدى. ودان كەيىن جۇپ ساندى تىركەدى. ءتىپتى, بولماعان سوڭ اپارىپ كوپ ساندى جاپسىردى. بۇدان دا تۇك شىقپادى... ەسەككە التىن القا تاقساڭ دا ول بولمىسىنان اسپايدى دەگەندەي, مىقتى ساندار جابىلىپ, ءنولدى قانشا دارەجەگە شىعارسا دا ول سول ءنول كۇيىنەن وزگەرمەي, دومالانىپ قالا بەردى. نە دەسە دە, ءنولدىڭ اتى ءنول عوي, جازعان! ماعريپا جىلقىباەۆا. الماتى. *قۇتتىقتايمىز! ساتيريك ءھام جۋرناليست ءازىربايجان قونارباەۆ 1970 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ, جارتى عاسىرعا جۋىق ماڭعىستاۋ اۋداندىق «جاڭا ءومىر» گازەتىندە قىزمەتتەر اتقاردى. ونىڭ قالامىنان ەلۋدەن اسا پوەزيالىق, پروزالىق, ساتيرالىق جانە تاريحي-تانىمدىق, شەجىرەلىك كىتاپتار جارىق كوردى. ساتيرالىق شىعارمالارى «ەگەمەن قازاقستان», «قازاق ادەبيەتى», «جاس الاش» سياقتى باسىلىمداردا ۇزبەي جاريالانىپ كەلەدى. «جايمابازار», «ويباي عانا قۇداي-اي», «ءتۇرلى-ءتۇرلى ءتانتاناي» اتتى ساتيرالىق كىتاپتاردىڭ اۆتورى. ول «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ «ءسوز سويىل» ءازىل-سىقاق وتاۋىنىڭ جەڭىمپازى. جەتپىس جاستان جەلدەي ەسىپ وتكەن گازەتىمىزدىڭ بەلسەندى اۆتورى ازەكەڭە شىعارماشىلىق تابىستار تىلەيمىز! قىڭىر ۇيرەك-ايقايشى ايقايشى كوپ ارامىزدا, باردى «جوق» دەپ جىلاعان, «ساڭىلاۋ» ساپ سانامىزعا جاماۋ-جاسقاۋ قۇراعان. ونى اۋىزعا قاقپان قۇرىپ, جەلكەسىنەن توقپاقتا, جالعان سوزدەن ساقتاندىرىپ, ءتىلىن بۇراپ وتتاتپا. توي-ساداقا, جيىنداردا, ساياساتقا سوقتىرما. قيۋى قاشقان قيىن جانعا, جولداس بولىپ كوپ تۇرما. اشىقاۋىز ارانداتار, كۇل شاشادى تالايعا. «قوڭىر ۇيرەك» ارام قاتار, الدى-ارتىڭدى ابايلا. سوت, پروكۋرور بولسام دەپ... تەلەۆيزور, توڭازىتقىشتى جوندەۋشى, جان ءبىتىرىپ قارا تاستى وڭدەۋشى. شاشتارازشى, ەتىكشى مەن ساعاتشى, ەسكىلەردىڭ كوزىن اشىپ ەمدەۋشى. بۇلارعا دا وقۋ, توقۋ بار بۇگىن, از عانا كۇن توقىپ الار بارلىعىن. ال, بىراق تا ءبىزدىڭ بايعۇس بالالار, كورسەتە الماي كەلە جاتىر نارلىعىن. سوت, پروكۋرور, رەۆيزور ارمانى, ءۇمىت شىركىن ۋاقىتىن جالمادى, ديپلومدى تۋ كوتەرىپ كەلگەنمەن, ۇيات بوپ ءجۇر قۇر دالادا قالعانى. بارىنە دە تانىس كەرەك دەسەدى, جانە دە بار «پوداركىنىڭ» ەسەبى. اۆتوگاراج كۇزەتشىسى بولىپ ءجۇر, زاڭگەرلىكتى بىتىرگەن جاس كەشەگى. «تسۆەتنوي قاتىن» قىزىل-جاسىل كيگەنى, ءىنجۋ-مارجان سۇيگەنى! بريلليانت, التىن بولماسا, باسىن تومەن يمەدى. ول ءبىر بايدىڭ قاتىنى, دۇنيە قوڭىز – اقىلى. «دجيپ» بولماسا باسقاعا, تيگەن ەمەس تاقىمى. دوللارمەنەن سويلەگەن, تەڭگەگە كوڭىل بولمەگەن. مينيستر, اكىم بولماسا, سالەمدەسىپ كورمەگەن. مۇنىڭ جىرى جەتەدى, كولبەڭ-كولبەڭ ەتەدى! اكەسىنىڭ بىراق تا, «قارتتار ءۇيى!» – مەكەنى». «بىرەۋدىڭ قاڭسىعى, بىرەۋدىڭ تاڭسىعى» ءبىزدىڭ بيپىل جەڭگەي, «كاسىپكەر سيقىر» جەڭگەي, انگە باسىپ نە ءتۇرلى, توركىن جۇرتى سەكىلدى تۇركياعا شاۋىپ بارادى, ەسىك-تەسىگىن تاۋىپ بارادى. «حان بازارى» – «باراحولكا», كوڭىلى الىپ-ۇشىپ الاۋلانىپ, تاڭداپ تۇرىپ تاۋاردى الىپ, تيىن-تەبەنگە ساتىپ الادى, قوس قوياندى ءبىر وقپەن, كوزدەمەي-اق اتىپ الادى. سوسىن بارىپ ەلگە قايتادى تاۋارىن ماقتاپ جوندەپ ايتادى. ءبىر تەڭگەسى مىڭ تەڭگە بولىپ, اعىل-تەگىل جىر تەڭگە بولىپ, ىمپىرتنىيدى وتكىزەدى, قارىزعا دا جازىپ بەرە قويادى, كەلىسىمگە كەلە قويادى, جەتەر جەرىنە جەتكىزەدى. سونىمەن بيپىل جەڭگەي, ءىز-ءتۇزى بىلىنبەس سيقىر جەلدەي تۇركياعا تاعى بارا جاتىر, جەڭىل بارىپ, اۋىر قايتادى, نانباساڭ قارا دا تۇر. «جەلتىي گازەت» «قاتىن وسەك, ەركەك وسەك» ارالاس, ۇيا بۇزار ۇياتسىزدىق جالاڭاش. باردى «جوق» دەپ بادىرايتىپ جازادى, القاشتاردىڭ سوزدەرىندەي شالا ماس. ءبىر بەتىندە «جار ىزدەۋشى» – جارناما, ءبىر بەتىندە «ەسكە الۋلار» زارلاما. ءبىر بەتىندە ءوزىن-ءوزى ماقتاعان, ءبىر شالدىڭ ءجۇر «رومانى» جالعاما. ءبىر بەتىندە «وسەك جىرى» شالقيدى, «ماحابباتتىڭ» مۇڭى دا بار ءار قيلى. «كارى قىزدىڭ قۇپياسى قانداي؟» دەپ ءبىر «شۇيكەباس» سىزىلتىپتى ءان-كۇيدى. ۇشىرادىق «جەلتىي گازەت» دەرتىنە, قىزىل-الا, كوز تويمايدى كوركىنە. اقشا قۋعان قۇلدى ەركىنە جىبەرسەڭ, دەگەن بار «عوي كۇندە تىشار بوركىنە...» «جۇلدىز» ءبىر ءانشى قىز ساحنادا جاڭعىرىپ, قىزىل-جاسىل تۇلا بويىن جاندىرىپ, وزىنە ءوزى قول شاپالاق ۇرادى, جىلماڭ قاعىپ كورسەتەدى سان قىلىق. زالدىڭ ءىشى ايانىشپەن قارايدى, ءولىپ-ءوشىپ ۋاقىتتى سانايدى. بۇل شىركىننىڭ «كرىشاسى» كىم ەكەن, قاپەلىمدە كەتە قويسا جارايدى... ميكروفون كوتەرىپ تۇر شوقتىعىن, «ماحاببات» دەپ كوكىرەكتەن توكتى مۇڭ, سان جەتپەيتىن اسپانداعى جۇلدىزدان, ساحنانىڭ «جۇلدىزدارى» كوپ بۇگىن. ازاپقا تۇسكەن جان ورىسشا وسكەن كەلىن, قازاقشاعا قايبىر ەپتى... جاتاردا اتاسىنا – «جاتقان جەرىڭىز جايلى بولسىن», دەپتى. دەموكراتيا زامانى, نە دەسە دە ەرىكتى. ايتسەدە ول «جايلى جاتىپ, جاقسى تۇرىڭىز», دەپ ايتقىسى كەلىپتى. ول ول ما, ءبىر شالا كەلىن, «تاماقتىڭ ۇياتى جوق» دەگىسى كەلىپ, ول دا قايبىر ەپتى, كەلگەن قوناقتارعا – «كۋشايتە كاك بەسسوۆەستنىە» دەپتى. كەشە كورشى قازاققا «جەتى نان» دەپ كۇلشە بەرسەم, دەگەندەي مەنى الدادى, «شەتەلدىڭ نانىن جەمەيمىز» دەپ المادى. قويساڭشى بۇل كىسىلىكتى, سويتسەك ول جەتى ناندى – «ۆەتنام» دەپ ءتۇسىنىپتى. ءيا, ءبىزدىڭ دە ءبىر دارىگەر قىز وندا دا ورىسشا حاراكتىر... «مەجدۋ تەرى ي مياسو ۆەتەر گۋلياەت» دەپ قاراپ تۇر. بالا باستىق, شالا باستىق, ونىڭ دا ورىسشا توقپاعى... كوزگە تۇسكەن سۇيەلدەي, «مولودەتسسىڭ» دەپ مەنى ماقتادى. ...ورىس بوپ كەتكەن قازاقتار, جانىڭدى ءوستىپ ازاپتار. تاڭ قالۋ ەڭبەگىمدى كوپ جىلعى شىعارىپ ەدىم باسپادان... قۇندى دۇنيەم سول كۇيى, ال اۆتورى – باسقا ادام. تاڭ قالام-اۋ, سوتتاسىپ ساندالام-اۋ. زامان لەبى كەدەي ۇرلاسا ءبىر قاپ بيداي, سوڭىنا تۇسەر قىرعيداي... بايشىكەش ۇرلاسا مىڭ قاپ بيداي, قورعاپ سونى, زىرعيدى-اي. نە ىستەيسىڭ؟ «قۇدايمەنەن ءىسى باردىڭ, پايعامباردا نەسى بار», دەگەن ماقالدى, شىعارعاننىڭ ەسى بار. راسىندا دا, اكىممەن ءىسى باردىڭ, «زامدارىندا» نەسى بار. ورىنباسار الجىك. قىزىلوردا.*سۋرەتشى كوزىمەن
ءتىرى ادامدى ءولتىرىپ قويعان... مۇعالىم شاكىرتىنە سۇراق قويىپ وتىر: – ساكەن سەيفۋللين دەگەن كىم؟ – ول, ەندى... بەلگىلى اتاقتى ادام عوي. – دالىرەك ايتقاندا؟ – ەل ءۇشىن ەڭىرەپ وتكەن, دۇرىس ادام... – ول كىسى قاشان, قالاي قايتىس بولدى؟ – 1940 جىلى ۇلى وتان سوعىسىندا ەرلىكپەن قازا تاپتى. – اپىراي, ساعان داۋا جوق ەكەن. بەت اۋزىڭ بۇلك ەتپەدى-اۋ. ساباقتىڭ سوڭىنا دەيىن اكەڭدى شاقىرىپ كەل! ەنتىگە باسىپ بالاسىمەن بىرگە اكەسى دە كەلدى. – تىنىشتىق پا؟ – قايدان تىنىشتىق بولسىن. مىنا بالاڭىز ساباقتان تۇك تاتپايدى. وتىرىك ايتادى؟ – ءسىزدى الدادى ما؟ – ودان دا زورىن ىستەپ وتىر. «ساكەن سەيفۋللين كىم دەسەم» – «اتاقتى ادام» دەپ انىق جاۋاپ بەرمەيدى. «قاشان قايتىس بولدى؟» دەسەم: «1940 جىلى, سوعىستا» دەيدى. بۇعان نە ايتاسىز؟ – وي, كورگەنسىز-اي, مۇنىڭ ءوزى ماعان ۇقساپ تۋماعان شايتان عوي, ناعاشىلارىنا تارتقان يت. باسقاسى باسقا, ءتىرى ادامدى ءولتىرىپ قويعانى... قاتتى ۇيات بولعان ەكەن... انت ۇرعاننىڭ بالاسى-اۋ. «قازاقستاننىڭ دەپۋتاتى» دەۋگە ءتىلىڭ كەلمەدى مە؟!. *اۋىلدىڭ ايتقىشتارى «تىزىمدە بار ما ەدىڭ؟..» بالۋان شولاق اۋىلىنىڭ ازاماتى, ازىلقوي تولەۋ توكەن ۇلى كونەلەۋ «اۋدي» كولىگىمەن جولاۋشى تاسىمالداپ, وتباسىنا كۇندەلىكتى قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتى الىپ قايتۋدى دا ۇمىتپايدى. بىردە شۋ شاھارىنىڭ كوك بازارىنداعى دۇكەندە ساۋدا جاساعالى سورەگە جاقىنداماستان-اق, ءبىر سىعان بالاسى قايتا-قايتا اقشا سۇراپ, ونىڭ مازاسىن الا بەرىپتى. اسىپ-ساساتىن تولەۋ مە: – سەنىڭ اتىڭ كىم ەدى. ايەلىم بوتا جازىپ بەرگەن تىزىمدە (ازىق-ت ۇلىكتىڭ) بار ما ەكەنسىڭ, ايتا قويشى؟ – دەپ قاعازىنا ءبىر, سىعان بالاعا ءبىر قاراپ, جانىندا تۇرعانداردى قىران-توپان كۇلدىرىپتى. ۇيالعانىنان سۇرامساق جۇگەرمەك دەرەۋ تايىپ تۇرىپتى. «شىراقشى» تولەبيلىك ەرعالي جەزدەسى سەرعاليمەن ورىندى دا جاراسىمدى قالجىڭداسىپ جۇرەتىنىن بايقايتىنمىن. بىردە ەكەۋىنىڭ جولى ءتۇيىسىپ, مەركى جاققا قۇدالىققا بارىپ قالماي ما. كەڭ دە باي داستارقاننىڭ باسىندا ەرعالي ساپارلاس سەرىكتەرىن تانىستىرۋ ۇستىندە جەزدەسىن «شىراقشى» قىزمەتىندە دەپ اتاپ جىبەرەدى. وتىرىستىڭ «اششى سۋسىز» ءسانى كەلىسپەيتىندىگى بەسەنەدەن بەلگىلى. قۇراق ۇشا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جىگىت سەرعاليدى شىنىندا «شىراقشى» دەپ قالعان بولۋ كەرەك, ءبىر ەمەس, ەكى-ءۇش مارتە اينالىپ ءوتىپ, وزگەلەردىڭ ىدىستارىن قۇرعاتپاي تولتىرۋمەن جۇرەدى. كەنەزەسى كەۋىپ, ابدەن شىدامى تاۋسىلعان سەكەڭ قىزمەتشى جىگىت جانىنان وتە بەرگەندە, ونىڭ جەڭىنە جارماسا كەتىپ, قاينىسى ەرعاليدى الا كوزىمەن اتىپ, «مەنى شىنىندا «شىراقشى» دەپ قالدىڭدار ما, اۋىلىمداعى جار دەگەندە جالعىز ەلەكتريكپىن, انداعىڭنان ماعان دا قۇي», – دەپ ىدىسىن توسقان ەكەن... ماكەن ۋاقتەگى. جامبىل وبلىسى. * شىمشىما شۋماقتار سۋماڭ سۇمدىق قوي سوڭىندا شىندىق ءجۇر, اتقا ءمىندى وتىرىك. سۋماڭ قاعىپ سۇمدىق ءجۇر, لاق بولىپ سەكىرىپ. «ناماز بۇزىلدى» كوشەدەگى كوز قىسقان قىزدى كورىپ, ءبىر مولدامىز ورتەنىپ, قىزدى كەلىپ. «سۆەجي وگۋرچيك» دەپ قۇشاققا الىپ, بەس مارتە نامازىن بۇزدى كەلىپ. امالىڭ جوق قارا قاتىن ۇستەلدە كۇل بەتتەنىپ, اڭگىمەسى ايرانداي ىرمەكتەلىپ, باستىق بولىپ وتىر عوي امالىڭ جوق, جالعان كۇلكى, جاتىر عوي قۇرمەتتەلىپ. تىرىسىندە تىستەسىپ... اقىن ەدى, ولگەن بويدا ماقتادىق, «تالانت ەدى, ءولدى دەۋگە باتپادىق». تىرىسىندە تىرسەگىنەن تىستەلەپ, كۇنشىلدىكپەن تاباعا ساپ قاقتادىق. قىس كەلگەندە ايقاي كۇلكى الا ب ۇلىك, اق ءتۇتىن قار قىس ءتۇسىپ, ءتورت ت ۇلىك مال ءتورت بۇكتەلدى بۇك ءتۇسىپ. دەگەنى بولىپ جەم ساتاتىن ساۋداگەرلەردىڭ, ءجۇز تەڭگەسى ەكەۋ بولدى جۇپ ءتۇسىپ. جارلى جابىقايعا... جەر داۋىنان جەل تۇرىپ, داۋىل سوقتى, جەردى ساتۋ بۇل كۇندە اۋىر سوقتى. جەر ءجانناتى الدىمەن «دوكەيلەرگە», ءشوپ شىقپايدى, ارىزدى توپەي بەرمە. جەمقورلار كۇيى كەلگەن بۋراداي جىنىن شاشىپ, كوپ كوزىنشە ج ۇلىستى, ىرىلداسىپ. وڭاشادا «ولجانى» بولىسەدى, «قاعازدارىن» سيقىرلاپ, جىمىڭداسىپ. «بىرەۋگە مال قايعى...» ءۇي بار ەدى سالماي جاتىپ قۇلاعان, وپات بولدى تراكتورشى ءبىر ادام. «ادام ەمەس, تراكتورىم تاس-تالقان», دەپ باستىق ءجۇر ىشتەي تىنىپ جىلاعان. يت قوسىپ قۋادى پايداسى بار, بيلىگى بار تۋىسقان, قۇشاعىندا, شىقپايدى ەكەن ۋىستان. پايداسى جوق جارلى مەنەن جاقىباي, كورىنگەندە ءيتىن قوسىپ قۋىسقان. «زيال» ادام «زيال ادام ءسوزى عاجاپ سىناداي, جان بار ما ەكەن دۇنيەدە مىناداي...» دەپ ماقتاعان زيالىمىز قالادا, كورمەگەنى – تەاتر مەن مۇراجاي. «اكاراشكى» ەرتەلى كەش تىرقىلداتىپ قازاندى, ەت جەمەسە ەسى كەتەر قازاقپىز. ەت باعاسى «باقىرتىپ» تۇر بازاردى, «اكاراشكى» قۇس ەتىنە مازاقپىز. دومبىرامەن «اششى بولدى» ءبىر كۇيشىمىز كەنەتتەن باسشى بولدى, «كاتەج» ءۇيلى, جاعدايى جاقسى بولدى. ساحنادان شوشىندى شوشاڭ قاعىپ, دومبىرامەن اراسى «اششى بولدى». «بايبول – بايشال» تالاي قىزىق بولىپ جاتىر كوز كوردى, «بال ۇستاعان بارماق ۇستار» كەز كەلدى. «كومحوزعا» كەپ باس بۋحگالتەر بولعان سوڭ, «بايبول» اتى «بايشال» بولىپ وزگەردى. دۋ قول شاپالاق جارلىنىڭ قاتىنى سويلەپ ەدى, اۋزىنا قاقپاق قويىپ اشتىرمادى. بايدىڭ قاتىنى سويلەپ ەدى, دۋ قول شاپالاق تاسقىندادى. مۇعالىم – قولبالا سايلاۋ بولسا ۇگىتشى, مۇعالىمدەر – «قولبالا», قارسى كەلسە – ب ۇلىكشى, بار جازىعى سول عانا. ءازىربايجان قونارباەۆ. ماڭعىستاۋ وبلىسى. ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر