قازاقستان حالقىنا ءداستۇرلى جولداۋىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاياۋداعى جىلدار جاھاندىق سىناقتاردىڭ ۋاقىتى بولادى. الەمنىڭ بۇكىل ارحيتەكتۋراسى وزگەرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى بۇل ويىن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ حVI سەزىندە «الەمدىك رىنوكتاردا ەنەرگيا كوزدەرى مەن مەتالل باعالارىنىڭ قۇلدىراۋى ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەردى كۇرت ۇلعايتىپ جىبەردى. بارلىق دەرلىك مەملەكەتتەر ەلەۋلى گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق سىن-قاتەرلەردى باستان وتكەرۋدە», – دەپ جالعاستىردى.
قازاقستاندىقتار قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق فاكتورلاردىڭ اسەرىن كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە, ەكونوميكا مەن ەنەرگەتيكادا سەزىنۋدە. «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تاۋەكەلگە جاۋابى بولىپ تابىلادى. ول, بىرىنشىدەن, ينفراقۇرىلىمدىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە ەكونوميكانىڭ قۇبىلمالىلىعىنا قارسى تۇرۋ شارالارى بولسا, ەكىنشىدەن, ەكىنشى بەسجىلدىقتاعى يندۋستريالاندىرۋ باعىتىن جالعاستىرۋدى قامتيدى.
مۇندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ۇدەرىسىن ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارمەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتپەي مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋىن ساقتاۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ەنەرگەتيكا سالاسىندا ورىن العان جاعداي ەكونوميكاعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, باسقا دا سالالارعا اسەرىن تيگىزە الادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى الەۋەتى وتە زور. ەلىمىز الەمدە ەنەرگيا رەسۋرستارىن وندىرۋدە 18-ءشى ورىندا, مۇناي جانە گاز قورى بويىنشا 12-ءشى ورىندا, ۋران بويىنشا 2-ءشى ورىندا تۇر. سونداي-اق, دالەلدەنگەن كومىر قورى بويىنشا رەسپۋبليكامىز الەمدە 7-ءشى ورىندا. وسىلايشا, قازاقستان ەكونوميكاسى ءوزىنىڭ شيكىزاتى جانە وتىن-ەنەرگەتيكا قورىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن جانە ولاردى ەكسپورتتاۋدا ەداۋىر تابىسقا يە.
قازاقستاندىق ەنەرگيا رەسۋرستارى ەكسپورتىنىڭ نەگىزىن مۇناي, كومىر جانە تابيعي گاز قۇرايدى.
بۇگىندە رەسپۋبليكادا كومىرسۋتەك شيكىزاتىنا جەر قويناۋىن پايدالانۋعا ارنالعان 199 كەلىسىمشارت تىركەلگەن. 2014 جىلى مۇناي ءوندىرۋ 808 ملن. توننانى قۇرادى, جىل ىشىندە 14,9 ملن. توننا مۇناي وڭدەلدى. مۇناي جانە گاز كوندەنساتىن ەكسپورتتاۋ كولەمى 2014 جىلى 72 ملن. توننادان استى.
سوڭعى ەكى جىلدا بارلاۋدان وندىرىستىك يگەرۋگە 6 كەن ورنى– ءالىمباي, ماساباي, راكۋشەچنوە, شىعىس جاعابۇلاق, شىعىس قاراتۇرىن, تەڭىز قاراتۇرىن كەن ورىندارى ەنگىزىلدى.
2014 جىلى گاز ءوندىرۋ 43,2 ملرد. تەكشە مەتردى قۇرادى. ەلىمىزدىڭ نەگىزگى گاز ءوندىرۋشى كومپانيالارى بۇگىندە الەمگە بەلگىلى «قاراشىعاناق پەترولەۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.», «تەڭىزشەۆرويل» جشس, «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق جانە «سپ «قازگەرمۇناي» جشس بولىپ تابىلادى.
قازاقستاندا وندىرىلەتىن گاز, نەگىزىنەن, تابيعي بولىپ تابىلادى, سوندىقتان ونى تاۋارلىق ءونىم دەڭگەيىنە جەتكىزۋ ءۇشىن گاز وڭدەۋ زاۋىتىندا وڭدەۋ قاجەت. بۇگىندە قازاقستاندا ءۇش گاز وڭدەۋ زاۋىتى (گوز) جۇمىس ىستەيدى, ولار قازاق گوز, تەڭىز گوز جانە جاڭاجول گوز. قازاقستاندىق گاز ەكسپورتىنىڭ كولەمى 2013 جىلى 1,1 ملرد. ت/م. قۇرادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ەنەرگەتيكتەرگە ساۋدانىڭ قاراپايىم تۇرلەرىنەن وندىرىستىك جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىققا, سونداي-اق سالانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى مەن الەمنىڭ جەتەكشى ەنەرگەتيكالىق كومپانيالارىمەن يننوۆاتسيالىق جانە جوعارى تەحنولوگيا سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلعا كوشۋ جونىندە مىندەت قويدى.
ونەركاسىپتى ودان ءارى دامىتۋدىڭ كەلەسى كەزەڭى وڭدەۋ سالاسى ءۇشىن جاعداي جاساۋ بولىپ تابىلادى. مۇناي-گاز سالاسىندا بۇل مۇناي مەن گازدى تەرەڭ وڭدەپ, مۇناي-حيميا ءونىمىن الۋدى دامىتۋدى بىلدىرەدى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ مۇناي-حيميا ونەركاسىبى زاماناۋي تەحنولوگيالاردى باتىل ەندىرۋ ارقىلى دامۋدا. قازاقستاندا مۇناي-گاز, حيميا ءوندىرىسىن دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ وڭ باعاسىن, حالىقارالىق ساراپشىلاردى قوسا العاندا, زەرتتەۋ ناتيجەلەرى دە راستايدى. وسى كۇنى رەسپۋبليكادا مۇناي مەن گازدى تەرەڭ وڭدەۋ بويىنشا «ياكورلىق» وندىرىستەردى قۇرۋ جونىندە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مۇناي-گاز, حيميا سالاسىن دامىتۋ شارالارى 2015-2019 جىل-
دارعا ارنالعان مەملەكەتتىك يندۋستريالىق
-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ, سونداي-اق 2014-2018 جىلدارعا ارنالعان مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى باعدارلامانىڭ ەرەجەلەرىندە كورسەتىلگەن.
مۇناي-گاز, حيميا ءوندىرىسى (تەرەڭ وڭدەپ جوعارى قوسىلعان قۇنىمەن ءونىم الۋ) مول قاراجاتتى تالاپ ەتەتىنىن ەسكەرگەندە, مۇنداي جوبالاردى ىسكە اسىرۋ قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدىق قامتاماسىز ەتۋسىز مۇمكىن ەمەس.
الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس ينفراقۇرىلىم نىساندارىن مەملەكەت سالادى, بۇل ينۆەستيتسيالار مەن جاڭا تەحنولوگيالار تارتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىم ارنايى ەكونوميكالىق ايماققا (اەا) قاتىسۋشى كومپانيالارعا 20 % كۇردەلى جانە 15 % وپەراتسيالىق شىعىنداردى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ماقساتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار شەڭبەرىندە «ۇلتتىق يندۋستريالىق مۇناي-حيميا تەحنوپاركى» اەا ينفراقۇرىلىمى نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى جالعاستىرىلاتىن بولادى. وسى ورايدا, نەگىزگى وندىرىستىك نىساندارعا (پوليپروپيلەن, پوليەتيلەن, بۋتاديەن) تارتىلعان ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى سوماسى شامامەن 8 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايدى. ينفراقۇرىلىم مەن وندىرىستىك نىسانداردىڭ قۇرىلىسى تولىق اياقتالعان سوڭ, سونداي-اق نەگىزگى زاۋىتتار ىسكە قوسىلعاننان كەيىن اەا-دا مۋلتيپليكاتيۆتى تيىمدىلىك, ونىڭ ىشىندە, جىلىنا جالپى سوماسى شامامەن 2 ملرد. اقش دوللارى تۇراتىن جوعارى قوسىلعان قۇنمەن ەكسپورتقا باعىتتالعان ءونىم شىعارۋ كۇتىلۋدە.
قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق, ونىڭ ىشىندە, ەلەكتر تاسىمالداۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. پرەزيدەنت ن.ءا. نازارباەۆ ءوز جولداۋىندا «...ماگيسترالدىق جەلىلەردىڭ شەكتەۋلىلىگى ەلدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ, ورتالىق جانە شىعىس وبلىستارىندا تابيعي گازدىڭ تاپشىلىعىن تۋىنداتىپ وتىر. ەكى جوباعا نازار سالۋ كەرەك. بۇل قازاقستاندىق ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىن تەڭدەستىرىلگەن ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
وسى مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن رەسپۋبليكادا «ەكىباستۇز – سەمەي – وسكەمەن» جانە «سەمەي – اقتوعاي – تالدىقورعان – الماتى» شىعىس جانە وڭتۇستىك باعىتتارى بويىنشا جوعارى ۆولتتى جەلىلەر سالىناتىن بولادى, سونىڭ ارقاسىندا بىرقاتار ەنەرگياعا تاپشى تەمىرجول ۋچاسكەلەرى ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتى دامىتۋعا جانە جاڭعىرمالى ەنەرگيا الەۋەتىن يگەرۋ بويىنشا جوبالاردى كەڭەيتۋگە قوسىمشا سەرپىن بەرەدى.
ءداستۇرلى ەنەرگيانىڭ ايتارلىقتاي قورىنىڭ بولۋىنا قاراماستان, بۇل ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ماڭگىلىك ەمەس ەكەنىن ءبىز جاقسى تۇسىنەمىز. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكانى دامىتۋ ءۇشىن ۇلكەن الەۋەتى بار – ول سۋدىڭ, جەلدىڭ كۇشى مەن كۇن ساۋلەسى جانە بۇل مۇمكىندىكتەردى پايدالانباۋ دۇرىس بولماس ەدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مۇشەسى رەتىندە پارنيكتىك گاز قالدىقتارىن ازايتۋ بويىنشا حالىقارالىق جوبالارعا بەلسەندى قاتىسىپ, ءوز ەكولوگيالىق باستامالارىن كوتەرۋدە. 2010 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى «جاسىل كوپىر» بۇكىلالەمدىك ەكولوگيالىق باستاماسىنا مۇرىندىق بولدى. 2013 جىلدان باستاپ قازاقستاندا «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۇجىرىمداماسى ىسكە اسىرىلۋدا, 2020 جىلعا قاراي ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ جالپى مولشەرىندە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ (جەك) ۇلەسى 3 %-عا جەتەدى, ال 2030 جىلعا قاراي 10 % بولادى.
بۇدان باسقا, «قازاقستان-2050 ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىنا سايكەس, مەملەكەت باسشىسى وندىرىستە ەنەرگيانىڭ جاڭعىرمالى جانە بالاما تۇرلەرىن دامىتۋ بويىنشا 2050 جىلعا قاراي ەلىمىزدىڭ بارلىق ەنەرگيا تۇتىنۋ ۇلەسىنىڭ جارتىسىنان كەم بولماۋى قاجەت دەگەن مىندەت قويىپ وتىر.
اتوم ەنەرگياسىنىڭ الەۋەتى تۋرالى ايتا وتىرىپ, بۇگىنگى تاڭدا ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ەڭ باسەكەگە قابىلەتتىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ونىڭ ەكولوگيالىلىعىن جانە گەنەراتسيانىڭ تومەن باعاسىنا قاتىستىلىعىن اتاپ وتۋگە بولادى. قازاقستاندا اتوم سالاسىن قۇرۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن بارلىق وبەكتيۆتى العىشارتتار بار. ولار بارلانعان ۋران قورىنىڭ ەداۋىر مولشەرىنىڭ بولۋى, دامىعان ۋران ءوندىرۋ جانە ۋراندى قايتا وڭدەيتىن ونەركاسىپتىڭ بولۋى, اتومدىق عىلىمنىڭ, جوعارى مامانداندىرىلعان جەكە مامانداردىڭ, سونداي-اق اەحا تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانىڭ بولۋى.
2009 جىلدان بەرى قازاقستان اتوم ەنەرگياسىن الەمدىك جەتكىزۋشى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 2014 جىلى 22,8 مىڭ توننا اتوم ەنەرگياسى ءوندىرىلدى, وسىلايشا كوشباسشى رەتىندە ستراتەگيالىق شيكىزاتتا ەلىمىز الەمنىڭ اتومعا قاجەتتىلىگىن 40 %-دىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ءوز پوزيتسياسىن ساقتاپ قالدى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى اتوم ستانساسىن سالۋ تۋرالى ماسەلە قاراستىرىلۋدا. مەنشىكتى اتوم گەنەراتسياسىن دامىتۋ ەلىمىزدە بار وتىندىق جانە مينەرالدى رەسۋرستاردى ءتيىمدى جانە تەڭەستىرىلە پايدالانۋعا, ەكسپورتتىق الەۋەتتى كوتەرۋگە, ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيانىڭ ەكولوگيالىق تازالىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىندا پايدالانۋ ءۇشىن يادرولىق تەحنولوگيانى دامىتۋعا, ەلىمىزدىڭ اەس سالۋ ۇيعارىلعان وڭىرلەرىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەسەپ بويىنشا «جاسىل ەكونوميكا» شەڭبەرىندەگى قايتا قۇرۋ 2050 جىلعى قاراي ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءىجو-ءنىڭ 3%-عا قوسىمشا وسۋىنە, 500-دەن استام جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ جانە ونەركاسىپتىڭ جاڭا سالالارىن قالىپتاستىرۋعا, ەل ازاماتتارى ءومىرىنىڭ ساپالىق ستاندارتتارىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مىندەتتەر قاراپايىم ەمەس, الايدا شىنايى. مىسالعا, قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندا وندىرىلگەن جانە وڭدەلگەن شيكىزاتتان كۇن ساۋلەسى پانەلدەرى جاپپاي شىعارىلا باستادى. ەلىمىزدە قازاقستان عالىمدارىنىڭ بىردەن-ءبىر زەرتتەمەسى – داۋىلدى جەل كەزىنىڭ وزىندە دە جۇمىس ىستەيتىن دالا جەل گەنەراتورلارىن تاجىريبەدەن وتكىزۋ ويداعىداي اياقتالدى.
قازاقستاندىق ەنەرگەتيكتەر مەن ەكونوميستەردىڭ پىكىرى بويىنشا, ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جەل ەنەرگەتيكاسى اناعۇرلىم الەۋەتكە يە بولادى.
2013-2020 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە جالپى بەلگىلەنگەن قۋاتپەن 1787 مۆت 34 جەل ەلەكتر ستانسالارىنىڭ, جالپى بەلگىلەنگەن قۋات بويىنشا 713,5 مۆت كۇن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جانە جالپى بەلگىلەنگەن قۋاتقا سايكەس 539 مۆت 41 شاعىن گەس جۇمىستارىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. قازاقستاندا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ جوباسىنا ينۆەستيتسيانىڭ جالپى بولجامدىق سوماسى 540 ميلليارد تەڭگەدەن استام سومانى قۇرايدى.
اسا ماڭىزدىلىعىنا قاراماستان, بالاما ەنەرگەتيكانى دامىتۋ, ونى پايدالانۋدىڭ كەڭ مۇمكىندىكتەرى مەن الەۋەتتى كوپشىلىككە تاراتۋ جۇيەلى مەملەكەتتىك قولداۋعا مۇقتاج بولىپ وتىر. وسى ماقساتتار ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ەنەرگيانىڭ بالاما كوزدەرىن پايدالانعىسى كەلەتىن جەكە شارۋاشىلىقتاردى مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسى ازىرلەندى جانە ول ءىس جۇزىنە ەنگىزىلۋدە.
جوعارىدا ايتىلعانداردى قورىتىندىلاي وتىرىپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحىندا كەڭەستىك ەلدەر كەڭىستىگىندە تانىلعان كوشباسشى ەلدەردىڭ ءبىرى بولعاندىعىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. كۇشتى جانە باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىن سالۋ ءۇشىن ەكونوميكانىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى مىندەتتى شارت بولىپ تابىلادى.
قالىپتاسقان جانە سەرپىندى دامۋشى مەملەكەت رەتىندە قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا ءوز الدىنا ۇلكەن مىندەتتەر قويىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى ءوزىنىڭ جولداۋىندا اتاپ ايتقانداي, ««نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى – ءبىزدىڭ الەمنىڭ ەڭ باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جولىنداعى اۋقىمدى قادامىمىز».
ۆلاديمير شكولنيك,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى.