ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ كەۋدە قاتارىندا جۇرەتىن ميحايل يۆانوۆيچ پودولياكوۆ اقساقالعا تاڭدانىسىن بىلدىرەتىن از ەمەس. ۋاقىتتىڭ اعىسىنا كىم قارسى جۇزگەن؟ سوعىس سالعان جارانىڭ, بەينەتتىڭ سىرتىندا كارىلىكتىڭ قۇرساۋى دا جەڭىل ەمەس. قولىنداعى تاياعىنا سۇيەنىپ, قالت-قۇلت ەتىپ جۇرگەن ارداگەرلەردىڭ قاسىندا ميحايل پودولياكوۆ ولاردان كوپ جاس سەكىلدى كورىنەدى. ءتىپ-تىك دەنەسى, شيراق جۇرىسىنە قاراپ, ونى ەشكىم دە سوعىستىڭ قىرعىنىن كورگەن دەپ ويلامايدى. ال ونىڭ ارتىنان «قارا قاعاز» كەلىپ, «ءولىپ, تىرىلگەن» جاۋىنگەر ەكەنىن بىلگەندە, ارداگەردىڭ سۇيەگىنىڭ اسىلدىعىنا باسىن شايقاپ, ونىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋعا ەكىنىڭ ءبىرى اسىعادى.
ميحايل پودولياكوۆ كوپ جىلداردان بەرى قوستاناي قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارادى. جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا, ءتىپتى, ودان بۇرىن دا پاتريوتتىق ءتاربيەنى ناسيحاتتاۋعا بەلسەنە قاتىسادى. قالا ىشىندەگى مەكتەپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋگە شاقىرعان جەردەن قالمايدى.
– بالالار دا, ۇستازدار دا ماعان: «مايداننان «قارا قاعاز» كەلگەندە وتباسىڭىز, اتا-اناڭىز, تۋعان-تۋىس قالاي قابىلداپتى؟» دەگەن سۇراقتى ءجيى قويادى. قالاي قابىلداۋشى ەدى؟ انام ماريا دانيلوۆنا ۇشىپ كوككە, ۇشىپ جەرگە ءتۇسىپتى. بالاسىنىڭ ءولىمى الدىمەن اناسىنا باتپاي ما؟ مەن ونى ايتقان سايىن تاماعىما وكسىك كەپتەلەدى. مىنە, بيىل جاسىم توقسانعا كەلەدى. بىراق انامنىڭ سول كەزدەگى ءحالىن ويلاسام, جۇرەگىم شىمىرلايدى, – دەپ اڭگىمەسىن باستاعان ميحايل ءيۆانوۆيچتىڭ كوزى جاساۋراپ سالا بەردى. انام سوعىس باستالعان كۇنى مايدانعا اكەمدى, ۇلكەن اعامدى شىعارىپ سالعان. اكەم ماسكەۋ تۇبىندە قازا تاپتى. اعام ءالى كەلمەگەن مايداننان. مەن جاسىم ون جەتىگە تولماي جاتىپ, قاراعاندىداعى فابريكا-زاۋىت ۋچيليششەسىنەن دوستارىممەن بىرگە مايدانعا كەتىپ وتىردىم. انامنىڭ ءسىڭلىسىنىڭ كۇيەۋى مايداننان مۇگەدەك بولىپ ورالىپ, اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعالىعىنا تاعايىندالعان ەكەن. «قارا قاعازدى» الدىمەن سول كىسى العان. سادچيكوۆكا اۋىلىنان 12 شاقىرىم جەردە كوكونىس بريگاداسىنىڭ باسىنا انامدى ىزدەپ بارادى. ماريا دانيلوۆنا وتە قايسار, جۇمىسقا شالت, بەلسەندى ايەل ەدى. جەزدەم ونىڭ قاسىنا كەلىپ: «ماريا دانيلوۆنا, سەن ميشادان جاقىن ورتادا حات الدىڭ با؟», دەپ سۇرايدى. انام: «ءبىراز بولدى حات جوق», دەيدى. «سەن جۇمىسىڭدى قاشان بىتىرەسىڭ؟», دەپ سۇرايدى دا, انامنىڭ ءسوزىنىڭ ارتىن كۇتپەستەن جەزدەم كەتىپ قالادى. اناما جامانات حاباردى ايتا الماي, باتىلى جەتپەي كەتەدى. انالاردىڭ سەزىمتالدىعىنداي ءتۇيسىك باسقا ەشكىمدە جوق, شىركىن. جەزدەم كەتىسىمەن انامنىڭ ويىنا «مىناۋ ميشانى نەگە سۇرادى؟» دەگەن وي ساپ ەتە قالادى. سول كەزدە انامنىڭ اياعىن وراق قىرقىپ كەتكەندەي, بويىنان جان كەتىپ, قۇلاپ تۇسەدى. ەسىن جينايدى دا, كولحوزدىڭ ورتالىعىنا وكپەسىن قولىنا الىپ جۇگىرەدى. سادچيكوۆكاعا كەلسە, جۇرت «تاعى دا «قارا قاعاز كەلدى» دەپ دۋىلداسىپ ءجۇر ەكەن. اكەمنىڭ قازاسىن ۇمىتا الماي, اعامنان حات كەلمەي, جانى شۇبەرەككە ءتۇيىلىپ جۇرگەن انامنىڭ كەۋدەسىن جاس جۋىپ كەتەدى, – دەپ اڭگىمەلەيدى ميحايل يۆانوۆيچ.
ءجاسوسپىرىم بالا قاراعاندىدا فابريكا-زاۋىت ۋچيليششەسىندە جۇرگەندە, قالالىق اسكەري كوميسسارياتقا بىرنەشە رەت بارىپ, مايدانعا سۇرانادى. جاسى ون جەتىگە تولماعاندىقتان, ولارعا مايدانعا بارۋعا رۇقسات ەتىلمەيدى. جاستىق-اي, دەسەڭشى! ءۇش بالا مايدانعا سولدات تاسىپ جاتقان ۆاگونعا جاسىرىنىپ ءمىنىپ, تارتادى. ولار وسى پويىزعا مىنگەن ءوز مۇعالىمىن ارقالانادى, سونى پانالايدى. ول جولدا ءتۇسىرىپ تاستاتپاي, جاستارىن شامالاپ, ەسەيتىپ كورسەتىپ, مايدانعا بارا جاتقان سولداتتار قاتارىنا قوسىپ جىبەرەدى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن بۇلار مىنگەن ەشەلون ستارىي رۋس اۋدانىنداعى ۆالداي ستانساسىنا توقتايدى. ول «ماكسيم» ستانوكتى پۋلەمەتىنىڭ پۋلەمەتشىسى بولىپ تىركەلەدى. وقۋ-جاتتىعۋدان وتكەن سوڭ, 1942 جىلدىڭ اياعىندا ۆورونەج مايدانىنىڭ الدىڭعى شەبىنە جىبەرىلەدى. 1943 جىلى مامىر – ماۋسىم ايلارىندا ميحايل يۆانوۆيچ اۋىر جارالانادى. بىراق سوعىس جاراقاتقا قارامايدى. مۇندا كۋرسك, بەلگورود, ورلوۆ باعىتتارىنداعى شايقاستىڭ ءپىسىپ-جەتىلىپ كەلە جاتقان تۇسى ەدى. 5 شىلدەدە زەڭبىرەكتىڭ قاھارلى ءۇنى شىعىپ, كەڭەستىك اسكەري ۇشاقتار كورىنە باستايدى. ميحايل يۆانوۆيچ 10 شىلدەدە تانك بريگاداسىنا سۇرانادى. 11 شىلدەدە ت-34 تانكىسىنىڭ ەكيپاجى جاساقتالىپ, الدىڭعى شەپكە اتتانادى. 12 شىلدەدە فاشيستەردىڭ «تيگر», «پانتەرا» دەگەن ونداعان تانكتەرى مەن شابۋىلداۋشى, ياعني وزدىگىنەن جۇرەتىن «فەرديناند» زەڭبىرەگى, ولاردىڭ ارتىندا جاياۋ اسكەرى جانە ۇشاقتارى شابۋىلدايدى. وسى كەزدە كەڭەستىك جاۋىنگەرلەر دە نەمىس تانكتەرىن قيراتىپ, جاياۋ اسكەرىنىڭ تالقانىن شىعارادى. جىلجىپ كەلە جاتقان نەمىس تانكتەرى مەن جاياۋ اسكەرىنە «كاتيۋشادان» بىرنەشە دۇركىن وق اتىلادى. كەڭەستىك جويعىش ۇشاقتار شىعىپ, نەمىس ۇشاقتارىمەن اسپاندا ايقاسادى. نەمىس تانكتەرى ورتەنىپ جاتادى. جەردىڭ بەتى استان-كەستەڭ بولادى. وسى جان الىسىپ, جان بەرىسكەن شايقاس كۇن ۇزاققا سوزىلىپ, كەشكە قاراي شامالاپ تىنشيدى.
– شىلدەنىڭ 12-سىندە باستالعان قىرعىن شايقاس شىلدەنىڭ 23-ىنە دەيىن سوزىلدى. اينالا كوك ءتۇتىن, ورتەنگەن تەحنيكا, جانعان وت. ءبىزدىڭ تانكتەردەن دە شىعىن بولدى. جاۋدىڭ كۇشى ازايدى, ءبىزدىڭ اسكەرىمىز جايلاپ, العا جىلجىدى. سول جىلعى كۇننىڭ ىستىعىن ايتپاڭىز. دالاداعى استىققا سوعىس ءورتى ءتيىپ, جانىپ جاتتى. اينالانىڭ بارلىعى قارا قۇيقالاق بولدى. ولگەن اتتاردىڭ ءىشى تەڭكيىپ جاتقانى ءالى ەسىمدە. ادام شىعىنى دا از بولعان جوق, قازا تاپقانداردى تەك ءتۇن مەزگىلىندە عانا جەرلەيتىنبىز, – دەپ ەسكە الادى مايدانگەر اۋىر كۇندەردى.
نەمىستەردىڭ كۇشى ازايعاندىقتان, شايقاس تا باسەڭسيدى. تامىزدىڭ باسىندا بەلگورود قالاسىن جاۋدان ازات ەتەدى. بىراق تامىز ايىنىڭ ورتاسىندا نەمىس كۇشتەرىنە قايتادان سوققى بەرۋ كەزىندە ميحايل ءيۆانوۆيچتىڭ تانكىسى نەمىس تانكتەرى مەن جاياۋ اسكەرىنىڭ قورشاۋىندا قالىپ قويادى. قوسىمشا كۇشتىڭ ارقاسىندا جارىپ شىعادى. وسى جولى ول تاعى دا اۋىر جارالانادى. ەمدەلىپ شىققاننان كەيىن, 1944 جىلى مايدانعا قايتادان قوسىلادى. ۋكراينانى ازات ەتۋگە, جاۋ اسكەرىن قورشاپ, تاس-تالقان ەتەتىن كورسۋن-شەۆچەنكو وپەراتسياسىنا قاتىسادى. دنەپردى جاعالاي – 120, ىشكەرى قاراي 130 شاقىرىمدى جايلاپ العان جاۋ اسكەرىن كورسۋن-شەۆچەنكو شوقىسى اۋماعىندا ءبىزدىڭ اسكەر قورشاپ الىپ, ويسىراتا جەڭەدى. ميحايل يۆانوۆيچ 1944 جىلدىڭ 20 قاڭتارى مەن 17 اقپانى ارالىعىندا وسى ۇرىستىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەدى.
– قازىر ەسىمە السام, جانىم تۇرشىگەدى. كۇندە جاڭبىر جاۋادى, قار قىلاۋلايدى. جەر اياق الىپ جۇرگىسىز باتپاق. تەحنيكانىڭ, جاياۋ اسكەردىڭ ءجۇرىسى قيىندادى. ءبىز, تانكيستەر ماشينالاردى, زەڭبىرەكتەردى, اربالاردى باتپاقتان سۇيرەپ شىعارىپ وتىردىق. كەيدە تانكتىڭ ءوزى باتىپ قالاتىن, – دەپ ەسكە الادى مايدانگەر.
ۋكراينا جەرىندە جاۋ اسكەرىن قۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. 1944 جىلدىڭ قاڭتار, اقپان ايلارىندا تىنىمسىز ۇرىس بولدى. اقپان ايىنىڭ باسىندا, ياعني 8 اقپاندا جاۋدىڭ شاعىن توپتارىنا ءبىزدىڭ اسكەر تاراپىنان ۇرىستى توقتاتۋعا, بەرىلۋگە ۋلتيماتۋم قويىلادى. بىراق فاشيستەر بۇعان كونبەيدى. «جاۋ بەرىلمەسە, قۇرتار بولار» دەگەن سۋۆوروۆتىڭ قاعيداسىمەن ميحايل يۆانوۆيچ قۇرامىندا بولعان باتالون لىسيانكو حۋتورى ماڭىندا جاۋدى قۋىپ شىعۋ كەرەك بولادى.
– جاۋدىڭ توپتارى وڭايلىقپەن بەرىلگەن جوق. ءبىر ۇرىستا مەن مىنگەن تانك قيراعان سوڭ, مەن جاياۋ اسكەر قاتارىندا سوعىسىپ كەتتىم. ءالى ەسىمدە, 16 اقپاننان 17 اقپانعا قاراعان تۇندە بوران باستالدى, اياز. تاڭەرتەڭ بوران ۇدەي ءتۇستى. ەشنارسەنى كورىپ بولمايدى. تاڭعى 4-تە جاۋ اسكەرى قورشاۋدان شىعا باستادى. جاۋعا پۋلەمەتتەن, اۆتوماتتان وق جاۋدىردىق, «كاتيۋشا» اتقىلاپ جاتىر. قالعان نەمىستەر جىرا-جىرامەن, سايمەن قاشتى. بوران ۇلىپ تۇر, تاڭ قاراڭعىسىندا جاۋدى ساي-سايمەن قۋىپ, قولعا تۇسكەنىن بۇراپ جاتىرمىز. ءتىپتى, قاراڭعىدا قايسىسى جاۋ, قايسىسى ءوزىمىز ەكەنىن بىلمەي دە قالدىق, – دەپ ەسكە الادى ميحايل يۆانوۆيچ قاھارلى كۇندەردى.
سول كۇنى تۇسكە قاراي ۇرىس ءبىتەدى, كۇننىڭ كوزى دە اشىلادى. ميناعا تاپ كەلگەن ميحايل پودولياكوۆ تاعى دا اۋىر جارالانىپ, گوسپيتالگە جىبەرىلەدى. الاساپىراندا قازا تاپقان سولداتتارمەن جاڭىلىس بولىپ, قوستانايعا «ەرلىكپەن قازا تاپتى, لىسيانكادا جەرلەندى» دەپ «قارا قاعاز» جىبەرىلەدى. ال اناسى قايعىدان قان جۇتىپ وتىرعاندا, ۇلى امان-ەسەن گوسپيتالدە ەمدەلىپ شىعىپ, پولتاۆا تانك ۋچيليششەسىنە وقۋعا جىبەرىلەدى. ۇلى جەڭىستى پودولياكوۆ وسى تانك ۋچيليششەسىندە ءجۇرىپ, قارسى الادى.
سوعىس اياقتالعان سوڭ ميحايل يۆانوۆيچ تۋعان جەرگە – قوستانايعا كەلەدى. وسىندا مايدانگەرگە وبلىستىق ستاتيستيكا باسقارماسىنان جۇمىس ۇسىنىلادى. ول سوندا 50 جىلعا جۋىق قىزمەت ىستەيدى, باسقارما باستىعىنا دەيىن ءوسىپ, ونى 30 جىل ابىرويمەن اتقارادى.
– انام ماريا دانيلوۆنا اعام ەكەۋمىزگە: «وزدەرىڭنەن باستاڭدار», دەيتىن. مەن وسى ۇستانىمدى ءومىر بويى ەسىمنەن شىعارمادىم. زايىبىم ەكەۋمىز 3 ۇل وسىردىك. مەن بالالارىمنىڭ تاربيەسىنە ۇقىپتى قارادىم. ولاردىڭ ەشقايسىسى زاڭ بۇزعان جوق, ادال ەڭبەگىمەن كۇن كوردى. قازىر ەكەۋى زەينەتكەر. ولاردان 4 نەمەرە, 4 شوبەرە, ءبىر شوپشەك ءسۇيىپ وتىرمىن, – دەيدى ميحايل يۆانوۆيچ. ول رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى دەربەس زەينەتكەر, قوستاناي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. ميحايل ءيۆانوۆيچتىڭ 90-عا كەلسە دە ءتۇرىن بەرمەۋىنىڭ, ەڭسەسىن تۇسىرمەۋىنىڭ سەبەبى, ول – سپورتتى سەرىك ەتكەن كىسى. وسى كۇنگە دەيىن جۇگىرەدى, تاڭەرتەڭ ءبىر ساعات جاتتىعۋلار جاسايدى.
– ۇلى وتان سوعىسىندا 55 ميلليونداي ادامنىڭ ءومىرى قيىلدى. سونىڭ تەڭ جارتىسى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالارعا تيەسىلى بولدى. قازاقستاننان وپات بولعان جاۋىنگەردىڭ سانى دا از ەمەس ەدى. مەنىڭ ءوز اكەم قازا بولدى, اعام مايداننان العان جارادان كوز جۇمدى. 70 جىل وتسە دە قان سۋداي اققان سول جىلداردى قالاي ۇمىتۋعا بولادى؟ بۇگىندە ءار مەكتەپتە, ءار وقۋ ورنىندا ەرلىك داڭقى مۋزەيى بولۋى ءتيىس. جاستار الدىمەن پاتريوتتىق تاربيە الاتىن بولسىن. قارا سۋدى قايعىسىز ىشەتىن بەيبىت كۇننىڭ قادىرىنە ەشتەڭە جەتپەيدى, – دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن مايدانگەر.
ميحايل يۆانوۆيچ كوپ جىلدان بەرى قوستاناي قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىن باسقارىپ كەلە جاتقانىن ايتتىق. ارداگەرلەردىڭ قوعام, اتقارۋشى بيلىك الدىنا الىپ شىعاتىن ماسەلەلەرى جەتكىلىكتى. سونىڭ بارلىعىن قايراقتاي سارى شال قايراتتانا اتقارادى.
جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا كەزدەسۋگە بارماعان كۇنى كەمدە كەم. ول تاعى دا مەكتەپتەگى كەزدەسۋگە اياعىن شيراق باسىپ كەتىپ بارا جاتتى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.