مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ جانە ازاماتتاردىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ بويىنشا سۋديالاردىڭ VI cەزىندە بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا جوعارعى سوت جاڭا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ جوباسىن ازىرلەگەن ەدى. ول وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلدى.
بۇل كودەكس جوباسىن ازىرلەۋ ءۇشىن جوعارعى سوتتا ەلىمىزدىڭ سۋديالارى, باس پروكۋراتۋرا, ىشكى ىستەر, ادىلەت, قارجى مينيسترلىكتەرىنىڭ, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ, ادۆوكاتۋرا, نوتاريات, جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ وكىلدەرى مەن ازاماتتىق قۇقىق سالاسىنىڭ بەلگىلى عالىمدارىنان قۇرالعان ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى قۇرىلدى.
كودەكس جوباسىن ساپالى ازىرلەۋ ماقساتىندا بىرقاتار دامىعان شەت مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭنامالارى زەردەلەنىپ, ولاردىڭ ماڭىزدى نورمالارى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىز بەن قوعامدىق ءداستۇرلى قارىم-قاتىناستار تۇرعىسىنان قاراستىرىلا وتىرىپ, وسى زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلدى. جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ سۋديالارى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردان عانا ەمەس, قوعامدىق ۇيىمدار مەن عىلىمي قاۋىمداستىق وكىلدەرىنەن كەلىپ تۇسكەن 800-دەن استام ۇسىنىستار مەن قاتار, جوعارعى سوتتىڭ رەسمي سايتى ارقىلى كەلىپ تۇسكەن 200-گە جۋىق پىكىر-تالاستار تالقىلاندى. وسى جەردە مۇنداي اۋقىمدى جانە كۇردەلى زاڭ جوباسىنىڭ قىسقا مەرزىم ىشىندە – ءبىر جىلدىڭ كولەمىندە ازىرلەنگەنىن ايتا كەتۋىمىز قاجەت.
كودەكس جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ دا پىكىرى ەسكەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ەۋروپا كونۆەنتسياسىنىڭ «ءادىل سوت تالقىلاۋى كەپىلدىگى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتا قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس»; «سوتقا قولجەتىمدىلىك شەكسىز شاعىمدانۋ قۇقىعىن ەمەس, ءادىل پروتسەسس بارىسىندا سوت شەشىمىن شىعارۋدى بىلدىرەدى»; «شەكتەۋلەر لەگيتيمدى ماقساتتاردى – سوت تورەلىگى جۇيەسىنىڭ ءتيىستى تۇردە جۇمىس جاساۋىن قامتاماسىز ەتۋدى, سوت رەسۋرستارىن ۇنەمدەۋدى كوزدەۋى ءتيىس» دەگەن ەرەجەلەرى مەن ۇسىنىمدارى ءوز قولداۋىن تاپتى.
داۋلاردى سوتتان تىس جانە سوتقا دەيىنگى رەتتەۋ تارتىپتەرىنە, سوتتا تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلدى. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە بار. سوت ستاتيستيكاسىنا جۇگىنسەك, 2014 جىلى رەسپۋبليكا سوتتارىندا 1 177 133 ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر قارالعان. جىل سايىن سوتتاردا قارالىپ جاتقان ازاماتتىق ىستەردىڭ سانى ەداۋىر ارتا تۇسۋدە. وسى سوتتاردا قارالىپ جاتقان ازاماتتىق ىستەردىڭ ەڭ كەمىندە ەكى تارابى بارىن ەسكەرسەك, بارلىعى شامامەن 2-2,5 ملن. ادام جىل سايىن سوتتاردا سابىلىپ, التىن ۋاقىتتارىن وتكىزەدى ەكەن. ەڭبەككە جارامدى, قوعامعا پايدا اكەلۋگە مۇمكىندىكتەرى بار وسىنشاما ازاماتتاردىڭ ءوز كاسىپتەرىمەن نەمەسە جەكە رۋحاني دامۋى ءۇشىن ءارتۇرلى ىسپەن اينالىسۋ ورىنىنا ءوزىنىڭ كورشىسىمەن, ارىپتەسىمەن نەمەسە قانداي دا باسقا تانىسىمەن داۋلاسىپ, سوتتاسۋ ءۇردىسى باسەڭدەمەي وتىر.
مىنە, وسى ورايدا 1999 جىلى قابىلدانعان قولدانىستاعى ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي ەمەس, سەبەبى, ونىڭ كوپتەگەن نورمالارى سوت پروتسەسىندە تاراپتاردى تاتۋلاسۋعا, بىتىمگەرشىلىككە كەلتىرۋگە باعىتتالماعان, كەرىسىنشە سوتقا كەلگەن داۋ بويىنشا سۋديانى تەك قانا شەشىم شىعارۋعا مىندەتتەيدى. ارينە, سوت شەشىمىنە ەكى تاراپتىڭ ءبىرى رازى بولمايدى, جەڭىلگەن جاعى اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق سوت ساتىلارىنا شاعىمدانىپ, اراداعى داۋ ودان ءارى ۇدەي تۇسەدى.
جاڭا كودەكس جوباسىنا سوت مەدياتسياسى مەن ءپارتيسيپاتيۆتى راسىمدەر ينستيتۋى ەنگىزىلدى. ءپارتيسيپاتيۆتى راسىمدە ادۆوكاتتاردىڭ كاسىبي وكىلدىك ەتۋ ءرولى وزەكتىلەنىپ, تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ادۆوكاتتاردىڭ قىزمەتىنە توسقاۋىل قويىلادى. وكىنىشكە قاراي, وزدەرىنىڭ قىزمەتىن تەرىس پايدالاناتىن كەيبىر ادۆوكاتتار تاراپتارعا زاڭ كەڭەسىن دۇرىس بەرمەستەن, تاتۋلاسۋدىڭ مۇمكىندىگى بولا تۇرسا دا, تاراپتاردى ودان ءارى داۋلاسۋعا يتەرمەلەيتىنى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ سەبەبى – اراداعى داۋ قانشالىقتى سوزىلا تۇسسە, ونىڭ جۇمىسى مەن قىزمەتىنە الاتىن اقىسى دا سونشالىقتى ارتا بەرمەك. جاڭا كودەكسكە ساي جاڭا نورمالار قابىلدانعان سوڭ ادۆوكاتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتىپ, ولار ءوز قىزمەتىندە تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋعا, بىتىمگەرشىلىككە كەلتىرۋگە ىنتالى بولادى.
ارينە, مەدياتسيانى جۇرگىزۋدى كاسىبي مەدياتورعا نەمەسە سۋدياعا تاپسىرۋ قۇقىعىن تاراپتار وزدەرى شەشەدى. سوت مەدياتسياسىنىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – ازاماتتىق ءىس شەڭبەرىندە تالاپ-ارىزدىڭ كولەمىنەن تىس سول داۋعا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردى مەدياتسيانى قولدانۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى. مەدياتسيا كەزىندە تالاپ قويۋدىڭ ءمانىن جانە نەگىزدەمەسىن ءبىر مەزگىلدە وزگەرتۋگە رۇقسات ەتىلەدى. باسقا تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرى كەزىندە تالاپ قويۋدىڭ ءمانىن جانە نەگىزدەمەسىن وزگەرتۋگە جول بەرىلمەيتىندىكتەن, سوت مەدياتسياسىن قولدانۋدىڭ ارتىقشىلىعى – تالاپتىڭ ءمانىن جانە نەگىزدەمەسىن وزگەرتۋ ءۇشىن جاڭادان تالاپ-ارىز بەرمەستەن, تۋىنداعان داۋدىڭ توڭىرەگىندە وسى داۋعا بايلانىسى بار بىرنەشە ماسەلەلەردى (تۋىنداعان سۇراقتاردى, تالاپتاردى) تۇپكىلىكتى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اسىرەسە, بۇل بالالاردىڭ تاربيەسى, تۋىستار اراسىنداعى مۇراگەرلىك تۋرالى, كورشىلەر, ەڭبەك ۇيىمدارى اراسىنداعى تۋىنداعان جانە تاعى باسقا داۋلاردى شەشۋ كەزىندە ءتيىمدى قۇرال بولىپ تابىلادى. مىسالعا, بالانى اسىراۋ ءۇشىن اليمەنت ءوندىرۋ تۋرالى ءىستىڭ شەڭبەرىندە قوسىمشا تالاپ-ارىز بەرمەي-اق, بالانىڭ تۇرعىلىقتى جەرىن انىقتاۋ, ورتاق م ۇلىكتى ءبولۋ سياقتى ماسەلەلەردى سوت مەدياتسياسى شەڭبەرىندە ءبىرجولاتا شەشۋگە بولادى.
سونىمەن قاتار, مىندەتتى تۇردە جوعارى زاڭ ءبىلىمى بار ادامداردىڭ وكىل رەتىندە سوتقا جىبەرىلۋى تۋرالى پروگرەسسيۆتى ەرەجەلەر ساقتالىپ قالدى. تاراپتاردى پروتسەستىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە بىتىمگەرشىلىككە كەلۋگە ىنتالاندىرۋ ءۇشىن تولەنگەن مەملەكەتتىك باجدى كەرى قايتارۋ تاسىلدەرى كوزدەلىپ وتىر. سوت تاجىريبەسىنەن كورسەتكەندەي, كەيبىر قۇقىقتىق ءبىلىمى جوق ادامداردىڭ وكىل رەتىندە سوتقا قاتىسقانىندا زاڭ نورمالارىن دۇرىس بىلمەگەندىكتەن, سەنىم بىلدىرگەن تاراپتاردىڭ مۇددەسىن ءتيىستى دارەجەدە قورعاي الماي, سول تاراپتىڭ وزىنە قارسى ۇستانىمدار جاساۋى نەمەسە پروتسەسسۋالدىق قاتەلىكتەرگە جول بەرۋى جاعدايلارى كەزدەسەدى. جاڭا كودەكستىڭ جوباسىندا تاراپتاردىڭ وكىلى رەتىندە تەك قانا جوعارى زاڭ ءبىلىمى بار ادامداردىڭ سوت پروتسەسىنە قاتىسا الاتىنى قارالىپ وتىر. ال سوت پروتسەسىندە تاراپتار تاتۋلاسىپ نەمەسە بىتىمگەرشىلىك كەلىسىمگە كەلىپ جاتسا, ءىس بويىنشا تولەنگەن مەملەكەتتىك باج كەرى قايتارىلادى. بۇل نورمانىڭ ءوزى تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋعا ماتەريالدىق تۇرعىدان ىقپال جاساپ وتىر. ماسەلەن, قولدانىستاعى ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىندە داۋدى بىتىمگەرشىلىك كەلىسىممەن اياقتاعان كۇننىڭ وزىندە مەملەكەتتىك باجدىڭ قايتارىلۋى كوزدەلمەگەن. كوپتەگەن داۋلار ءىس بويىنشا تولەنگەن مەملەكەتتىك باج شىعىندارى جەڭىلگەن تاراپقا جۇكتەلەتىن بولعاندىقتان, تاتۋلاسۋعا مۇمكىندىك بولا تۇرا, بىتىمگەرشىلىكپەن اياقتالمايدى, ياعني تاراپتار قانداي جولمەن بولسىن سوت پروتسەسىن جەڭىپ شىعۋعا تىرىسادى. مۇنىڭ ءوزى وسى داۋدىڭ بىرنەشە سوت ساتىلارىندا ايلاپ, جىلداپ قارالۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى.
ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن سوت-قۇقىقتىق رەفورما اياسىندا وسىدان 14 جىل بۇرىن مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتتار قۇرىلىپ, كاسىپكەرلەر مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق داۋلاردى قاراۋ ماسەلەسى ءوز دەڭگەيىندە شەشىلىپ كەلەدى. جىل سايىن ەكونوميكالىق سوتتارعا ءتۇسىپ جاتقان تالاپ-ارىزدار سانىنىڭ ارتۋى ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامىپ كەلە جاتقانىنىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالاردىڭ بارلىعىن جاساپ وتىرعانىن ايعاقتايدى. جوعارعى سوت 2014 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا ەكونوميكالىق سوتتاردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا ەكونوميكالىق سوتتاردا ىستەرى قارالىپ جاتقان كاسىپكەرلەر بۇل سوتتاردىڭ جۇمىسىن جاقسى جاعىنان باعالاپ, جاۋاپ بەرگەن رەسپوندەنتتەردىڭ 84,6 پايىزى ىستەرىنىڭ ساپالى جانە ۋاقتىلى قارالىپ جاتقانىن, ەكونوميكالىق سوتتاردىڭ سۋديالارىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتكەن.
ەل ەكونوميكاسىنداعى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىندا جانە ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن وبلىستىق سوت دەڭگەيىندە مامانداندىرىلعان ينۆەستيتسيالىق سوت قۇرۋ ءىسى قولعا الىنۋدا. بۇل سوت قۇرىلعان جاعدايدا سوت پروتسەستەرىن قىسقا مەرزىمدە, بارىنشا جەڭىلدەتىلگەن جاعدايدا جۇرگىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. سەبەبى, ينۆەستورلاردىڭ ىستەرىن قارايتىن سوتتار ولاردىڭ التىن ۋاقىتتارىمەن ساناسا وتىرىپ, ىستەردى قىسقا مەرزىمدە جانە ساپالى قاراۋعا مىندەتتى.
دەمەك, ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ جاڭا نۇسقاسى قابىلدانعان جاعدايدا ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن جانە ولاردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن سوت ارقىلى قورعاۋ تەتىكتەرى ودان ءارى دامىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلعان قوعامىمىزدا زاڭ ۇستەمدىگى ءاردايىم سالتانات قۇرادى دەپ سەنەمىز.
نۇرجان قايىپجان,
جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى.