شىعىس-تيبەت مەديتسيناسى – ادامزاتتىڭ مىڭداعان جىلدار بويى عىلىمي-تاجىريبەلىك زەرتتەۋلەرىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان ەمدەۋ سالاسى. بۇگىندە ونىڭ كوپتەگەن قۇپيا سىرلارى بار. الايدا, ول كادىمگى كلاسسيكالىق مەديتسيناعا قايشى ەمەس, ونى كەرىسىنشە تولىقتىرادى.
شىعىس-تيبەت مەديتسيناسىنىڭ تاسىلدەرى, سونىڭ ىشىندە ينە تەراپياسى كادىمگى مەديتسينادا كەڭىنەن قولدانىسقا ەنۋدە. دەي تۇرعانمەن, بۇل ەمدەۋدىڭ تاسىلىنە ەلىمىزدەگى عىلىمي-زەرتتەۋ دەڭگەيى ءالى دە جەتكىلىكسىز.
ءبىز اڭگىمەلەگەلى وتىرعان جاسان زەكەي ۇلى 1967 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تارباعاتاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1989 جىلى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ, شىڭجاڭنىڭ كۇيتىن قالاسىندا ەڭبەك جولىن باستاعان. كەيىننەن بەيجىڭ, تيان-جين قالالارىندا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, «جوعارى دارەجەلى اعا زەرتتەۋشى-دارىگەر» مارتەبەسىن العان.
وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى ەدى. كەڭشاردىڭ قويىن باعىپ جۇرگەن اكەم اياق استىنان جينالىپ اتىراۋ قالاسىنا تارتىپ كەتتى. «قىتاي ايەلىنە بارام, سول كىسىدەن التىن ينە الىپ قايتامىن» دەدى. ارادا 7-8 كۇن وتكەن سوڭ اكەمىز قايتا ورالىپ, جۇمىسىنا كىرىسەدى. ارتىنان قىتاي ايەلىنە اجەمىز دە بارعىش بولىپ الدى. كوكتەمدە جانە كۇزدە قىتاي ايەلىنە بارام دەپ جۇرەتىن. وسىنىڭ اسەرى مە, الدە دەنساۋلىقتارى مىقتى ما, اكەمىز 80, اجەمىز 105 جاسادى. شىعىس-تيبەت مەديتسيناسى جونىندە جازۋعا وقتالعاندا, مەنىڭ ەسىمە وسى جايلار تۇسكەن-ءدى.
سوناۋ 5 مىڭ جىلدىق تاريحى بار شىعىس-تيبەت مەديتسيناسى حالىق اراسىندا قازىر دە كەڭ قولداۋ تاۋىپ وتىر. بىراق ۋاقىت ىرعاعىنا قاراي, ادامداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءداستۇرلى مەديتسيناعا ويىسىپ كەتتى دە, تاريحى ارىدە جاتقان مەديتسينا تاسادا قالىپ قويا جازدادى. بىراق, ايتا كەتەيىك, ەۋروپالىق مەديتسينانىڭ جاسى بار بولعانى 300 جىل. بۇرىنعى كەزدەرى اتا-بابامىز انتيبيوتيك دەگەن ۇعىمدى بىلمەيتىن. ال, قول-اياعىن جاراقاتتاپ السا, جاراسىنا جاپىراق تاڭىپ, ەمدەلەتىن.
بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەڭ مىقتى مەديتسينا – قىتايدا دەگەندى ءجيى ەستيمىز. ءبىزدىڭ ەلدە تۇرماق, ەۋروپادا ەمدەلۋگە كەلمەيتىن ناۋقاستار اسپاناستى ەلىنە بارىپ ايىعىپ كەتىپ جاتادى.
ەگەر سىزدە «شىنىمەن دە ەم بولادى ما؟» دەگەن كۇماندى سۇراقتار پايدا بولسا, وندا وسى ورتالىققا كەلۋشىلەر نەگە كوپ؟ نە سەبەپتەن قاراپايىم حالىق تۇگىلى, تانىمال تۇلعالاردىڭ وزدەرى شىعىس-تيبەت مەديتسيناسىنا كەلىپ ەمدەلۋدە؟
شىعىس-تيبەت مەديتسيناسىنىڭ وتانى سانالاتىن قىتايدا ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزگە دەيىنگى III عاسىردا-اق جۇيەلى مەديتسينالىق ەڭبەكتەر جارىق كورە باستاعان.18 تومدىق «حۋاڭدى نەتسۋزين», 12 تومدىق «ون تسزين» ەڭبەكتەرى – سونىڭ دالەلى. سونداي-اق, 1026 جىلى جارىق كورگەن «قولا ادام نۇكتەلەرىنىڭ اتلاسى» دەيتىن كىتاپتىڭ ورنى ايرىقشا. اتالمىش كىتاپتا ەمدەۋگە باعىتتالعان ينە قويۋ نۇكتەلەرى ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتالادى. سول ءداۋىردىڭ ايگىلى عالىمى ۆان بەن-ن ادامنىڭ قولادان جاسالعان مۇسىنىنە 600 ەمدەۋ نۇكتەسىن 12 سىزىققا (مەريديانعا) ورنالاستىرىپ, حاتقا تۇسىرگەن. ونىڭ ويىنشا, ءار سىزىق ادام دەنەسىنىڭ پەريفەريالىق بولىگىن ىشكى اعزالارمەن بايلانىستىرادى.
سول زامانداردان بەرى ينە ەمى ءوزىنىڭ ەرەكشە دارۋلىك قاسيەتىمەن ادامزاتتىڭ امان-ساۋلىعىنا قىزمەت جاساپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىر. ءتىپتى, بەرتىنگى 200-300 جىل كولەمىندە ينە تەراپياسى ەرەكشە دامۋعا قول جەتكىزدى. دەيتۇرعانمەن, ينەمەن ەمدەۋدى تەك قانا قىتاي نەمەسە تيبەت حالىقتارىنا مەنشىكتەپ قويۋعا بولمايدى. بۇل ادامزاتتىڭ ورتاق قازىناسى. وعان اتا-بابالارىمىز دا وراسان زور ۇلەس قوستى. قازاقتىڭ قاراپايىم ەمشىلىگىندە شىعىس-تيبەت مەديتسيناسىمەن ۇقساستىقتار وتە كوپ. ماسەلەن, جوعارى قان قىسىمى بارلاردىڭ باسىنان قان الدىرۋ, ادامنىڭ سىنعان سۇيەكتەرىن وتاشىلىق شەبەرلىكپەن قيۋلاستىرىپ, ەمدەپ جازۋى, وكپە اۋرۋىنا شالدىققانداردى قىمىز, شۇباتپەن قۋاتتاندىرۋ, قاتتى تۇماۋراتقانداردى ءسۇت قوسىلعان سۋىق سۋمەن ۇشىقتاپ ەمدەۋى, ت.ب. ەرەكشە ەمدەۋ تۇرلەرى عىلىمي نەگىزدەرمەن استاسىپ جاتىر. اتاقتى يبن-سينانىڭ ءوزى ەمدەۋدە نۇكتەلىك ماسساجدى كوپ پايدالانعان ەكەن.
...مامىر ايىنىڭ ءىشى ەدى. اينالا بالاۋسا كوككە ورانعان, كەرىلگەن كەڭ دالا. تاۋ ەتەگىندەگى سان الۋان مايسا كوكتىڭ حوش ءيىسى! جازعى ەڭبەك دەمالىسىن العان جاس دارىگەر جاسان اعايىنداردىڭ جاسىل جايلاۋ تورىندەگى كەلىن تۇسىرگەن تويىنا بارادى. اۋىلداستارىمەن, تۋعان-تۋىستارىمەن ساعىنىسىپ كورىسكەن جاكەڭ ات بايگەسى مەن كوكپار تارتۋدىڭ, قىز قۋ مەن تەڭگە ءىلۋدىڭ قىزىعىن تاماشالايدى. تويدىڭ دۇركىرەپ ءوتىپ جاتقان ءدال سول ساتىندە ءبىر كەلىنشەك كەرمەدەگى ءوز اتىنىڭ شىلبىرىن شەشىپ, شىدەرىن الۋعا ەڭكەيە بەرگەندە, قاتارلاس تۇرعان تارپاڭ مىنەز ءبىر جىلقى الگى كەلىنشەكتى تۇپ-تۋرا باستان تەبەدى. بۇكىل دەنەسىن قان جاۋىپ كەتكەن ايەلدى كورگەن جۇرتتىڭ زارەسى ۇشىپ الاساپىران بولادى دا كەتەدى. مۇنداي جايسىز حاباردى ەستىگەن جاسان دا جەتەدى جارالى ايەل جاتقان جەرگە. نە ىستەۋ كەرەك؟ دايىن ءدارى-دارمەك جوق. ويلانۋعا ۋاقىت تىعىز. ءارى-ءسارى بولماي كەز كەلگەن ساتتە ادام ءومىرىن قۇتقارۋ – دارىگەردىڭ بۇلتارماس بورىشى. ول ەمدەۋ شاراسىنا شۇعىل كىرىسەدى. ماقتا مەن داكەنىڭ تابىلعانىن مەدەت تۇتقان دارىگەر كادىمگى كەستە تىگەتىن قاراپايىم ينە-جىپپەن جارالى ايەلدىڭ باس تەرىسىن تىگە باستايدى. تۇپ-تۋرا 23 ساباق جىپپەن ءبىر ساعاتتان استام ۋاقىتتا كۇردەلى وتانى ءساتتى اياقتايدى.
...جاسان زەكەي ۇلىنىڭ اعا دارىگەر اتانىپ, كۇيتىندەگى ۇلكەن ەمحانانىڭ 80 ورىندى پالاتاسىنىڭ كوكىرەك-كەۋدە-باس بولىمىنە جاۋاپتى بولعان كەزى. بىردە ەمحانانىڭ جەدەل جاردەم قىزمەتى تۇنگى كەزەكشىلىك اتقارىپ وتىرعان جاكەڭە ءبىر اۋىر جارالى ادامدى الىپ كەلدى. بۇل وقيعا بىلاي بولعان ەكەن. ءبىر توپ ۇرى كۇزەتشى بولىپ قىزمەت اتقاراتىن الگى ادامدى پىشاقتاپ, ءوز پيعىلدارىن كوكسەيدى. جاندارمەن ساقشى بولىمشەسىنە حابارلاپ ۇلگەرگەنشە ول قانسىراپ جىعىلادى. تەكسەرۋ بارىسىندا پىشاقتىڭ جۇرەك قابىنان ءوتىپ, جۇرەك بۇلشىق ەتىنە 0,3 مم. تەرەڭدىكتە زاقىم كەلگەنى انىقتالدى. ول جىلدارى حيرۋرگيالىق جولمەن جۇرەك قابىن اشۋ, ۇيىعان قاندى تازارتۋ بۇكىل شىڭجاڭ بويىنشا بىرەن-ساران عانا ەمحانانىڭ ەنشىسىندەگى تاجىريبە ەدى. بۇل اۋىر جارالىنى ورتالىققا جىبەرسە, كوزدەگەن جەرگە جەتكەنشە جول ءۇستى كوز جۇمۋى مۇمكىن. وسىنداي ساتتە جاكەڭ كومەكشى دارىگەرلەرمەن تاۋەكەلگە بارىپ, وتاعا كىرىسەدى. ۇيىعان قان تازارادى. وتا ءساتتى اياقتالادى. نەبارى 10 شاقتى كۇن عانا دارىگەرلەردىڭ باقىلاۋىندا بولعان كۇزەتشى كوڭىلىن سۇراپ كەلگەن باسشىلار مەن تىلشىلەرگە:
– ماعان ەكىنشى ءومىر سىيلاعان جاسان سىندى بىلىكتى دارىگەرگە ماڭگى قارىزدارمىن, – دەگەن جۇرەكجاردى ءسوزىن ايتادى.
اتامەكەنگە ورالا سالىسىمەن جاسان «جاس-اي» شىعىس-تيبەت مەديتسينالىق ورتالىعىن اشادى.
– قىتايداعى وقۋ جۇيەسى مۇلدەم بولەك, – دەيدى ءبىزدىڭ كەيىپكەر. – ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەنىمىزدە ينە سالۋ, شوپپەن ەمدەۋ تاسىلدەرىن دە قوسا ۇيرەندىك. قىتايدا 7 اتاسىنان بەرى ينە سالۋ ءادىسىن قولدانىپ جۇرگەن, وسى ءىلىمدى تۇبىنە دەيىن زەرتتەپ, توم-توم كىتاپ جازعان قۇن سۇن دەگەن عالىم-دارىگەر بار. ينەمەن ەمدەۋ ءتاسىلى قولدانىلا باستاعالى بەرگى تاريحتى ءداۋىر-داۋىرگە ءبولىپ, جىلىكتەپ بەرەتىن, التىن ينەنىڭ قۇدىرەتىن الەمگە تانىتقان عالىمنىڭ قىتايدا مىڭداعان شاكىرتتەرى بار. ۇلى ۇستازدىڭ قازاقتان شىققان تالىمگەرى مەن عانامىن. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەننەن كەيىن ەڭبەك جولىمدى حيرۋرگ بولىپ باستادىم. تۇسكە دەيىن ءبىر ادامعا وتا جاساساق, تۇستەن كەيىن شىعىستىڭ مەديتسينا تاسىلىمەن جۇزدەگەن ادامعا سەپتىگىمىز تيەتىن. سونىڭ مىڭنان ءبىرى عانا قازاق, قالعانى قىتاي. ەلگە ورالىپ, وسى ءادىستى تاراتۋ تۋرالى كوپ ويلانا باستادىم. بىراق ەلگە قايتۋ ءۇشىن ءبىر سەبەپ تابۋ كەرەك. قىتايلىقتاردىڭ تەگىننەن-تەگىن جىبەرمەسى انىق. ءسويتىپ, ماماندىعىما قاتىستى تۇستاردى العا تارتىپ, قازاقستانعا عىلىمي جۇمىسىمدى جالعاستىرۋ ءۇشىن بارسام دەگەن ۇسىنىس جاسادىم. سونىڭ الدىندا ادامداردىڭ قىلتاماق اۋرۋىنا شالدىعۋ سەبەپتەرى جايلى عىلىمي جۇمىسىم ءۇشىن, مەملەكەتتىك سىيلىقپەن ماراپتاتتالعانمىن. راسىن ايتۋ كەرەك, وسى دەرتپەن اۋىراتىندار, نەگىزىنەن, قازاقتار. وزگە ۇلت وكىلدەرى بۇل اۋرۋعا كوپ شاعىمدانبايدى. وسى اۋرۋدىڭ شىعۋ تەگىن وسى ەلدە زەرتتەپ كەلەيىن دەگەن سەبەپپەن قازاقستانعا كەلۋگە سۇراندىم. اتامەكەنگە وسىلاي جەتتىم. ارينە, مۇندا ءبارىن جاڭادان باستاۋعا تۋرا كەلدى. اۋەلى اسپيرانتۋراعا ءتۇستىم. وزگەلەر 3 جىل وقىسا, مەن 4 جىل وقىدىم. ءبىرىنشى جىلىم ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋگە كەتتى. ا.سىزگانوۆ اتىنداعى حيرۋرگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا قازاقستاندا تۇڭعىش رەت «حيرۋرگيالىق اۋرۋلاردىڭ جانە وپەراتسيادان سوڭ بولاتىن اسقىنۋلاردى قىتاي مەتوديكاسىن قولدانۋ ارقىلى الدىن الۋ جانە ەمدەۋ» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. ماعان الماتىداعى №12 ورتالىق اۋرۋحانادا وتادان كەيىنگى اسقىنۋلاردى شىعىس-تيبەت تاسىلىمەن ەمدەۋگە رۇقسات ەتىلدى.
ەندى مەنى قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جۇرت ىزدەپ كەلە باستادى. ورتالىق اۋرۋحانادا ولاردىڭ بارلىعىن قابىلداۋعا مۇمكىندىگىم جوق ەدى. ءتارتىپ بويىنشا مەن بوستاندىق اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىن عانا قاراۋىم كەرەك. سوندىقتان, مەن جەكە كلينيكا اشقاندى ءجون كوردىم. نەسيە الىپ, 2004 جىلى وسى ورتالىقتى اشتىم.
ءبارى اياق استىنان باستالدى. ەرتەڭگىلىك جۇمىسقا كەلگەنىمدە تەلەفونىم شىرىلداپ جاتىر ەكەن. كوتەرسەم پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ ءىنىمىز بولىپ شىقتى. از-كەم اماندىق سۇراسقاننان كەيىن ول شارۋاسىنا كوشتى. «الماتىدا «جاس-اي» شىعىس-تيبەت ورتالىعى اشىلىپ جۇمىس ىستەۋدە. ءسىز وسى ورتالىققا كەلىپ نەگە ەمدەلمەيسىز. جانە ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى قازىر سىزبەن سويلەسەدى» دەپ, تەلەفون ترۋبكاسىن جاسان زەكەي ۇلىنا ۇستاتتى. ول دا سارسەنبايدىڭ ءسوزىن قايتالاپ, ورتالىققا كەلىڭىز دەپ ايتتى. كوپ كەشىكپەي, كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىمدى الىپ, زايىبىمدى ەرتىپ الماتىعا جول تارتتىم. ورتالىق الماتىنىڭ ادەمى جەرلەرىنىڭ ءبىرى ءال-فارابي داڭعىلى مەن ا.روزىباقيەۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىنا ورىن تەۋىپتى. تۇسكە جاقىن «جاس-اي» ورتالىعىنا كەلدىك. تومەندە وتىرعان كەزەكشى جۋرنالىن قارادى دا, ءبىزدىڭ № 27-ءشى پالاتاعا ورنالاساتىنىمىزدى ايتتى. ورتالىق قىزمەتكەرلەرى باس ديرەكتوردىڭ 1-2 كۇن بولمايتىنىن, ساپارلاپ قىتايعا كەتكەنىن حاباردار ەتتى.
مەن «جاس-اي» ورتالىعىندا 15 كۇن ەم الدىم. شىعىس-تيبەت ءادىسى جاقسى اسەر ەتتى. شيپاگەرلەر ءبىر ايدان كەيىن ەمدى جالعاستىراتىنىن دا ايتۋدى ۇمىتقان جوق.
ورتالىقتان كەتىپ بارا جاتىپ «كەلگەن جاننىڭ بارىنە كىشىپەيىلدىلىكپەن, مەيىرىممەن قاراڭدار! جانىنا دەمەۋ بولىڭدار! بۇل – سەندەردىڭ مىندەتتەرىڭ!» دەگەن جازۋعا كوزىمىز ءتۇستى. شىركىن, وسىنداي جازۋ بارلىق ەمحانالاردا بولسا ادامداردىڭ كوڭىلىن ەشقاشان دا كىربەڭ شالماس ەدى-اۋ.
قۇتتىگەرەي سماديار,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.