اقتوبە. 29 ماۋسىم. اقتوبە وبلىسىنىڭ ايتەكە بي اۋدانى, قارابۇتاق اۋىلىندا بىلشىق ءبيدىڭ كەسەنەسى اشىلىپ, اس بەرىلدى. بىلشىق بي (قۇتاياق) سەيىت ۇلى زامانىندا اتاعى باتىس وڭىرىنە كەڭ تانىمال بولعان, ءادىل بيلىگىمەن الىس-جاقىنداعى اعايىن اراسىنداعى داۋلاردىڭ ءتۇيىنىن تۇيتكىلسىز شەشكەن, كىشى ءجۇزدىڭ كەنجە ءبيى اتانعان. بۇل تۋرالى egemen.kz حابارلادى.
حالىق جاۋى رەتىندە 1928 جىلى ۇستالىپ, 1933 جىلى اقتوبە تۇرمەسىندە كوز جۇمعان, ايتقان ءسوزى ءباتۋالى ايتۋلى بي, ارداقتى شەشەننىڭ اسىل سۇيەگى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى كومىلگەن تۇيەتوبەدە قالعان. ەگەمەندىك العاننان كەيىن بىلشىق بي تۋرالى اراكىدىك بولسا دا اۋىزعا الىنىپ, سوڭعى جىلدارى جۇيەلى ايتىلا باستادى. وسىنداي كوشەلى اڭگىمەلەردىڭ ادەمى ءتۇيىنى قارابۇتاق جەرىندە وتكەن «بەكزات بابا بىلشىق بي» اتتى سالتاناتتى جيىن ەكەنىن ايتۋ ورىندى بولماق.
بىلشىق ءبيدىڭ ەسىمىن حالقىنا قادىرلى قالپىندا ورالتۋ باعىتىنداعى اۋقىمدى ءىس-شارانىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, كوپ شارۋانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن بەلگىلى اقىن, كورنەكتى كوسەمسوزشى, «شامشىراق-اقتوبە» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى مەيىرحان اقداۋلەت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, وسىنداي ەلدىك شاراعا حالىقتىڭ ءوزى باستاما كوتەرىپ, قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەن. ارالارىندا 200 تەڭگەدەن باستاپ, 2 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ۇلەس قوسقاندارى بار كورىنەدى. «اڭگىمە ادامدار بەرگەن قارجىنىڭ از-كوپتىگىندە ەمەس, حالىقتىڭ بي بابالارىنا دەگەن ىقىلاسىندا», – دەيدى مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى.
«ەلباسىمىز اتاپ كورسەتكەندەي, «تاريح تاعىلىمدارىن تولىق زەردەلەمەي, قوعامنىڭ العا جىلجۋى مۇمكىن ەمەس», – دەپ باستادى ءسوزىن ايتەكە بي اۋدانىنىڭ اكىمى امانعالي بەردالين. ول بىلشىق ءبيدىڭ ۇرپاققا ۇلاعات ءومىرى مەن يگى ىستەرىنىڭ ءىزى ۋاقىت كوشى ىلگەرىلەگەن سايىن ءمانى ارتىپ, ماڭىزى ايشىقتالا بەرەتىنە توقتالدى, اۋداندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن تانىستىردى, حالىقتىڭ تۇرمىسى تۇزەلىپ, جاعدايى جاقسارىپ كەلە جاتقانىنا ناقتى مىسالدار كەلتىردى. سونداي-اق, ول الىس-جاقىننان اسقا جينالعان قاۋىمعا وبلىس باسشىسى ارحيمەد مۇحامبەتوۆتىڭ حاتىن وقىپ بەردى.
بىلشىق بي كەسەنەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز العان فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانگەلدى ايتالى «بىلشىق ءبيدىڭ ءبىتىم بيلىگى» دەگەن تاقىرىپتا اڭگىمە ءوربىتتى. بەلگىلى عالىمدار ۇكىتاي بايجومارتوۆ, التاي تايجانوۆ, ارداگەر جۋرناليست نۇقى قارتباي ۇلى, ەڭبەك ارداگەرى اعىباي بەردىمۇراتوۆ بىلشىق بي تۇلعاسىن ءومىر جانە زامان اعىمدارىمەن بايلانىستىرا باياندادى. قاشاندا ەلدىك ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرەتىن يگىلىك ساعيەۆكە حالىق تا, ۇيىمداستىرۋشىلار دا ريزا كوڭىلدەن العىس ايتتى.
شارانى وتكىزۋ بارىسىندا اقىن مەيىرحان اقدالەت ۇلىنىڭ قۇراستىرۋىمەن «بىلشىق بي» اتتى كىتاپ جارىق كوردى, «بىلشىق بي جانە ءداستۇرلى قازاق قوعامىنداعى بيلەر ينستيتۋتى» دەگەن تاقىرىپتا وڭىرلىك عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. كەسەنەنىڭ تىكەلەي قۇرىلىس جۇمىسىن, ارحيتەكتۋرالىق جوباسىن ورىنداۋدا عيبات قىدىرالين, اياپبەرگەن كارپەكوۆتىڭ ۇلەسى مول ەكەنىن ايتۋ ءلازىم.
وسى اۋداندا ۇزاق جىلدار قۇرىلىس سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن بىلشىق ءبيدىڭ نەمەرەسى انەس تولەگەنوۆ بىزبەن اڭگىمەلەسىندە بيگە كەسەنە تۇرعىزىپ, اس بەرىپ جاتقان جەرلەستەرىنە ءدان ريزا ەكەنىن جەتكىزدى.
قارابۇتاق وڭىرىمەن كورشىلەس جاتقان شالقار, ىرعىز, مۇعالجار, حرومتاۋ, قارعالى اۋداندارى كيىز ۇيلەرىن تىكتى, ونەرپازدارى اسقا جينالعان قاۋىمنىڭ كوڭىلىن انمەن تەربەدى, كۇيمەن كوتەردى. «بىلشىق ءبيدىڭ بەينەسى» اتتى قويىلىم دا كوپشىلىكتى ءتانتى ەتتى. ال «دوستىق سازى» فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ ونەرى اسقا جينالعان قۋىمنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. جىرشى وسەربايعا, عاريفوللا ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى كۇمىس كومەي ءانشى قايرات حاكىموۆكە قول سوعىپ, قوشەمەت كورسەتكەن كورەرمەندەر ءبىر جەلپىنىپ قالدى. ايتىسقا قاتىسقان سەگىز اقىن ءسوز قادىرىن تۇسىنەتىن زەردەلى جانداردىڭ ايىزىن قاندىردى. ون جەتى بالۋاننىڭ ىشىنەن قارسىلاستارىنا قارىمدىلىعى مەن قايراتتىلىعىن كورسەتكەن اقتوبە قالاسىنىڭ بالۋانى شىڭعىس شوقپىتوۆ باس بايگەگە تىگىلگەن اق تۇيەنى جەتەلەپ قايتتى.
وبلىستىڭ ءار اۋماعىنان جۇيرىكتەرىن ۇكىلەپ اكەلگەن اتبەگىلەردىڭ وتىزعا جۋىق سايگ ۇلىك اراسىنان الامان بايگەدە ايتەكە بي اۋدانىنىڭ جۇيرىگى وزىپ كەلىپ, يەسى باس جۇلدەگە تىگىلگەن «لادا-گرانتا» ءاۆتوموبيلىن يەمدەندى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي.
دەرەك: egemen.kz.
سۋرەت: حايرەدين راۋشانوۆ.