جەتكەن قازاق جاۋىنگەرى جۇماعالي كۇدەسوۆ تۋرالى بىرەر ءسوز
جەڭىس جىلى تۋعان بالا دا 70-كە كەلدى. ۇرپاق الماستى. دەگەنمەن, سوعىستىڭ سىزى, اعا ۇرپاق كورگەن ازاپ, توگىلگەن قان ەلدىڭ ەسىنەن شىقپايدى. مايدان دالاسىندا ءبىر-ءبىر تومپەشىك بولىپ قالعان بوزداقتار, تولارساقتان قان كەشكەن اكەلەردىڭ سارعايعان سۋرەتتەرى اۋىر جىلداردىڭ ەلەسىندەي كورىنەدى. ەرلىككە دەگەن تاعزىم كەشە مەن بۇگىننىڭ, ۇرپاقتار اراسىن جالعاپ تۇرعان قاسيەتتى ءتىن سەكىلدى. اۋليەكول اۋدانىنداعى داڭگىرباي اۋىلىندا تۇراتىن ماقسۇت كۇدەسوۆ ءۇيىنىڭ تورىنە جيەكتەمەگە سالعان ەكى العىس حات ءىلىپ قويعان. اينەكتىڭ ار جاعىنداعى سارعايعان قاعاز – وسى ءۇيدىڭ قىمبات دۇنيەسى, كەلگەن كىسىنىڭ ونى قىزىقتاپ قارامايتىنى كەمدە-كەم.
بۇل ماقسۇتتىڭ اكەسى جۇماعالي كۇدەسوۆتىڭ سوعىستان وزىمەن الا كەلگەن العىس حاتتارى بولاتىن. ونىڭ بىرىندە «وت ۆولگي دو ەلبى – پوبەدنىي بوەۆوي پۋت ناشەگو كورپۋسا» دەگەن ءىرى جازۋ جانە ءستاليننىڭ سۋرەتى, بۇيرىعى بار. ەكىنشىسى جۇماعالي كۇدەسوۆكە 2-ءشى بەلارۋس مايدانىنىڭ قولباسشىسى, كەڭەستەر وداعىنىڭ مارشالى ك.ك. روكوسسوۆسكيدىڭ قول قويعان العىس حاتى بولاتىن. بۇل ەكەۋىندە دە «گۆ. سەرجانتى كۇدەسوۆ جۇماعاليعا» دەگەن جازۋ بار.
– اكەم مايدانداعى ەرلىك ىستەرى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن, «ستالينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن», ءۇش «ەرلىگى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», ال تىڭ يگەرۋ كەزىندە «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن», «تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرگەنى ءۇشىن», «ەڭبەك ارداگەرى», تاعى باسقا دا ءبىراز مەدالدارمەن ماراپاتتالسا دا, ولاردى تاعىپ سۋرەتكە ءتۇسپەپتى. وردەن-مەدالدارىن تاعىپ تا جۇرمەيتىن. قاراپايىم, قايىرىمدى كىسى بولاتىن. ال ول كىسىنىڭ سوعىستاعى كورگەن قيىنشىلىقتارى مەن ەرلىگىن مەدالدارىنسىز-اق جاراقاتى-اق ايتىپ تۇراتىن, – دەيدى ۇلى ماقسۇت.
جۇماعالي كۇدەسوۆتى تەك سوعىس عانا ەمەس, بالالىق شاعىن كەرمەك ەتكەن اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىن-اق قاتايتىپ جىبەرگەن ەكەن. ول تۋىپ-وسكەن جاقسىلىق اۋىلى قازانباسى ورمانىنىڭ قويناۋىندا, تال-قايىڭى سىڭسىعان تابيعاتتىڭ ورتاسى بولاتىن. سول جەردە 1914 جىلى دۇنيەگە كەلەدى, مەكتەپتەن ءبىلىم الادى. بۇعاناسى قاتپاعان بالا ەڭبەككە ارالاسادى. 30-شى جىلداردىڭ الاساپىرانى كەلىپ, كامپەسكەلەۋ, ۇجىمداستىرۋ باستالادى دا, اۋىلداستارى كۇن كورىپ وتىرعان بىرەر مالىنان ايىرىلىپ ۇلكەن كۇيزەلىسكە ۇشىرايدى, ەلدە جاپپاي اشتىق باستالىپتى. قازىرگى داڭگىرباي, جاقسىلىق اۋىلدارىنىڭ ىرگەسىندەگى تومپەشىكتەر اشتىقتا ولگەن ادامداردىڭ مولالارى ەكەنىن اقساقالدار ايتىپ وتىراتىن.
وسى كەزدە كوزى اشىق اۋىل ازاماتتارى بۇل كۇيزەلىستەن جۇرتتى الىپ شىعۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. تولەباي ءجۇسىپ ۇلى, فايزوللا احمەت ۇلى دەگەن اۋىلداس اعالارى قازاقتار «ءىش» دەپ اتايتىن رەسەي جاققا جول تارتادى. ەتى ءتىرى ازاماتتار ۋفا توڭىرەگىندەگى بەلورەتسك قالاسىندا ورنالاسقان مەتاللۋرگيا كومبيناتىنا جۇمىسقا كىرەدى. ساۋاتى بار فايزوللا زاۋىتتىڭ كادرلار ءبولىمىن باسقارادى. 1932 جىلى اعالارىنىڭ شاقىرۋىمەن 18-گە جاسى جاڭا تولعان جۇماعالي دا وسى قالاعا كەلەدى. باستاپقىدا تەمىردى جانشىپ قاقتاۋ تسەحىنا قارا جۇمىسقا ورنالاسقان ول ءوزىنىڭ ىلكىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا سول تسەحتىڭ شەبەرى بولادى. «وسى ءۇش ازاماتتىڭ كومەگىمەن ەلدەگى كۇيزەلىپ وتىرعان قىرىق وتباسى بەلورەتسكىگە كوشىپ بارىپ, اشتىقتان امان قالدى», دەيدى جاقسىلىق اۋىلىنىڭ تۋماسى ابدىعالي رايىسوۆ قاريا.
1941 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بەلورەتسك اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتى جۇماعالي كۇدەسوۆتى شاقىرىپ, مايدانعا اتتاندىرادى.
«قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەگەن عوي, جاياۋ اسكەر قاتارىنداعى جاۋىنگەر, گۆارديا سەرجانتى جۇماعالي كۇدەسوۆ وت-جالىن ورتاسىندا ءجۇرىپ, سوناۋ شىعىس ەۋروپا ەلدەرىن دە جاۋ باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋگە قاتىستى. سوعىس قانداي اسكەر قۇرامىنا دا جەڭىل تيگەن جوق, بىراق مايدانداستار جاياۋ اسكەردىڭ كورگەن ازابىن جىر ەتىپ ايتىپ وتىراتىن. جاياۋ اسكەر قۇرامىندا بولعان جۇماعالي دا تالاي كۇن اش-جالاڭاش بولدى, قىستا قار جامىلىپ, كۇزدىڭ سۋىق جاڭبىرىندا قالدى. 2-ءشى بەلارۋس مايدانىندا جۇمەكەڭ ەدىل وزەنىنەن ەلبا وزەنىنە جاياۋ جەتىپ, ۇلى جەڭىستى بەرلين قالاسىندا قارسى العان قازاقتىڭ ءبىرى بولاتىن.
نەگىزى جۇماعالي اعامىز اڭگىمەشىل كىسى بولاتىن, بىراق مايدانداعى كۇندەرىن شەشىلىپ ايتا بەرمەيتىن. «ادام شىعىنى كوپ بولدى» دەيتىن. ازاپتى, قاندى كۇندەردى ەسكە الۋ وزىنە اۋىر تيەتىنىن بايقايتىن ەدىم. تەك ءبىر رەت عانا 1945 جىلدىڭ 16 ساۋىرىندە ەۋروپاداعى ۇلكەن وزەندەردىڭ ءبىرى – ودەردەن ءوتۋ كەزىندە سۋىق سۋدا بىرنەشە تاۋلىك تۇرعاندارىن جانە بۇل شايقاستا كوپ ادامداردىڭ مەرت بولعانىن ايتىپ وتىرعانىن ەستىگەنىم بار ەدى. ونىڭ قينالا ايتقان وسى ءبىر اڭگىمەسىنىڭ وزىنەن سۇراپىل سوعىستاعى جەڭىستىڭ بىزگە قانشالىقتى قىمباتقا تۇسكەنىن كوزگە ەلەستەتەمىز. بەرلين ءۇشىن شايقاس تا وڭايعا تۇسپەپتى. ول تالاي رەت اۋىر جاراقاتتانىپ, اسكەري گوسپيتالداردا دا جاتىپتى. ونىڭ وڭ جاق شەكەسىندە جاناپ وتكەن وقتىڭ ورنى بولاتىن.
1945 جىلدىڭ كۇزىندە جۇمەكەڭ امان-ساۋ ەلگە ورالدى. كەلىسىمەن باس كوتەرەر ازاماتتارى جوق اۋىلىن كوتەرۋگە كىرىستى. اۋدان باسشىلارى جۇمەكەڭدى التى-جەتى ەلدى مەكەندەردى قامتيتىن قوسكول اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە ۇسىندى. وسى ءبىر-بىرىنەن شالعاي جاتقان ەلدى مەكەندەردى, مايدانگەر ءبىر ات جەگىلەتىن قوس دوڭعالاقتى تارانتاسپەن ارالاپ كەتەتىن. كولىكسىز ەشقايدا شىعا الماي وتىرعان جۇرتتىڭ مۇقتاجىن ول سول جەردە شەشىپ, قولدان كەلگەن كومەگىن جاسايتىن. كەم-كەتىك, وتاعاسى سوعىستان ورالماعان وتباسىلارىنا دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە بولاتىن. جۇمەكەڭنىڭ ەڭبەكقورلىعى, ادامگەرشىلىگى مەن قامقورلىعى كوپ ۇزاماي اۋدان باسشىلارىنا دا جەتتى. ونى جاقسىلىق كەڭشارىنىڭ توراعاسى ەتىپ سايلادى.
ءسال كەيىنىرەك وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ونى شارۋاسى شاتقاياقتاپ تۇرعان «جاقسىلىق», «داڭگىرباي» جانە «بەساعاش» كەڭشارلارىنان قۇرىلعان جاڭا «كۋيبىشەۆ» كەڭشارىنا باسشىلىققا ۇسىندى. كەڭشاردىڭ ورتالىعى قاي اۋىل بولادى دەگەن ماسەلە كوتەرىلەدى. بۇل ەلدى مەكەندەردىڭ بارلىعى دا نۋ قاراعايلى ورماننىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان, ولارداعى تۇرعىندار سانى دا تەڭ قاتارلاس ەدى. بەساعاش اۋىلىنىڭ اۋىز سۋى ناشارلاۋ, بىراق وندا اعاشتان بوراپ سالعان استىق ساقتايتىن شاعىن قويما بولىپتى. اۋدان باسشىسىنىڭ وسى بەساعاشقا ءبۇيىرى بۇرىپ تۇرعانىن سەزگەن داڭگىرباي اۋىلىنىڭ جىگىتتەرى جاڭاعى قويمانى ءبىر تۇندە بۇزىپ, داڭگىرباي اۋىلىنا ورناتىپ قويىپتى. ەسكىنىڭ كوزىندەي وسى قويما اۋىلدا وسى كۇنگە دەيىن تۇر.
جاس كەلسە ىسكە دەگەندەي, جۇمەكەڭ بۇل قىزمەتتە ءوزىن جاقسى ۇيىمداستىرۋشى, بىلگىر شارۋا ادامى ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. كادر ماسەلەسىنە ۇلكەن ءمان بەردى, جاستاردى مەحانيزاتورلار, فەلدشەرلەر, باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارى كۋرستارىنا جىبەردى. كەشەگى وگىزبەن جەر جىرتىپ جۇرگەن كولحوزشىلار, بۇگىندەرى حتز, ناتي دەگەن سياقتى تراكتورلارعا, «ستالينەتس» اتتى كومبايندارعا ءمىندى. ورمانبەك شاقكوزوۆ, ونىڭ ءىنىسى ساقتاعان, قابەش جۇمابەكوۆ, مۇحامبەتجان ەسماعامبەتوۆ, سارتاي مۇراتوۆ, اۋباكىر احمەتوۆ, زاعيپا مىرزاعاليەۆا, جانعانىم جۇماعاليەۆا, ايعانىم بيسەكەەۆا سەكىلدى قىز-كەلىنشەكتەردەن كوپ سالالى مەحانيزاتور ماماندىعىن, تراكتور, كومباين سياقتى كۇردەلى تەحنيكانى جەتىك مەڭگەردى. كولحوزدىڭ جالپى شارۋاشىلىعى جاقسارىپ, ەل ءبىر جەلپىنىپ قالدى. اۋىلدا شىمنان سالىنعان جاڭا ۇيلەر ساپ تۇزەدى. شىمنان دەيتىنىم, ول كەزدە قۇرىلىس ماتەريالدارى جوقتىڭ قاسى, جۇرت ۇمەلەپ جەردىڭ قىرتىسىن ويىپ الىپ, سودان ءۇيدىڭ قابىرعاسىن تۇرعىزاتىن. قازانباسىنىڭ قاتتى شىمىنان ەل ازاماتتارى ءبىر كۇندە ءبىر ءۇيدىڭ قابىرعاسىن كوتەرىپ, توبەسىن قامىسپەن جاۋىپ تاستايتىن. سىرت كورىنىسى تارتىمدى بولماسا دا, بۇل ۇيلەر قىستا جىلى, جازدا سالقىن, تالاي قۋانىشتىڭ وشاعى بولدى دەسەيشى.
جۇكەڭ قوناقجاي كىسى ەدى. اعامىز ونەر ادامدارىن, اقىن, جازۋشىلاردى ەرەكشە سىيلايتىن. قازانباسى كەڭشارىنىڭ دەمالىس ۇيىنە كەلگەن اتاقتى ادامداردى ۇيىنە قوناق ەتىپ, ولارمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن. جۇكەڭنىڭ ۇيىنەن اقىن عافۋ قايىربەكوۆ, ءانشى روزا باعلانوۆا, سان قىرلى تالانت يەسى باكىر تاجىباەۆ جانە باسقا دا ەلىمىزگە تانىمال ادامدار ءدام تاتىپ, اعانىڭ اڭگىمەسىن تىڭداعانىنىڭ كۋاسى بولعانىم بار. باكىر تاجىباەۆ قاناپيا باسىقارا ۇلى جايىندا كوپتەگەن ماتەريالداردى جۇكەڭنىڭ اۋزىنان جازىپ العان ەدى. جۇكەڭ ادامداردى ۇلتقا, رۋعا بولمەيتىن, قايىرىمدىلىعىنان, دوستىققا ادالدىعىنان اپپاق جۇرەگى كورىنىپ تۇرعانداي بولاتىن. نازيعا جەڭگەمىز ەكەۋى ۇزاق جىل تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇردى. كوپ كۇتتىرگەن تۇڭعىشى ماقسۇت تا دۇنيەگە كەلدى. وعان جۇكەڭمەن بىرگە بۇكىل تۋىس, ەل بولىپ قۋاندى. بۇگىندەرى بۇل جۇپتان 7 بالا, 21 نەمەرە, 3 شوبەرە تاراعان. ولار جاقسى اكەنىڭ اتىنا كىر كەلتىرگەن ەمەس.
ەدىلدەن ەلباعا جاياۋ جەتكەن جاۋىنگەر جۇماعالي كۇدەسوۆ 1982 جىلى قايتىس بولدى. جاقسىنىڭ اتى كوزى كەتكەن سوڭ دا ۇمىتىلمايدى. ونىمەن قىزمەتتەس, اۋىلداس بولعان, كوزىن كورگەن زامانداستارى ءالى كۇنگە دەيىن جىلى لەبىزبەن ەسكە الادى. كورشى لاۆرەنتەۆ اۋىلىندا شارۋا قوجالىعىن ۇستايتىن ءبىر نەمىس جىگىتىنىڭ ەگىنىنە جاقسىلىق اۋىلىنىڭ جىلقىسى ءتۇسىپتى. الگى جىگىت جىلقىلاردى قاماپ قويادى. مالدى ىزدەپ بارعاندار جاقسىلىق اۋىلىنان ەكەنىن بىلگەندە, الگى جىگىت: «جۇماعالي اعايدىڭ اۋىلىنان ەكەنسىڭدەر, سول كىسىنىڭ ارۋاعىن سىيلاپ, جىلقىلارىڭدى بوساتىپ تۇرمىن, ەندى بايقاڭدار, يە بولىڭدار», دەگەن ەكەن. جۇماعالي قايتقاننان كەيىن كورشى «ورگانيزاتور» شارۋاشىلىعىن كوپ جىل باسقارعان رومان پونامارەۆ جاقسىلىققا كەلىپ قالادى. ول جەڭگەمىز نازيعانىڭ ەسىك الدىندا كارتوپ قازىپ جاتقانىن كورىپ, قولىنداعى كۇرەكتى الىپ قويعان ەكەن. «جۇماعاليدىڭ كوزى كەتسە دە مەن بارمىن. ساعان كارتوپ قازدىرمايمىن, ەرتەڭ ۇيدەگى كارتوپتى بەرىپ جىبەرەمىن», دەپتى. ايتقانىنداي, ەرتەڭىنە كارتوبى, باسقا ءونىمى بار, ماشيناعا ارتىپ جىبەرىپتى.
مىنە, جەڭىستى جاقىنداتقان جۇماعالي كۇدەسوۆ اعامىز وسىنداي ەدى. جاقسىنىڭ ەرلىك ءىسى دە, ءىزى دە وشپەيدى.
عاليحان ماۋلەتوۆ.
قوستاناي.