قيا – ءبىزدىڭ ويىمىزشا حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-سالتىمەن بىتە قايناسقان تومەن قاراي قۇلدىراپ قۇلديلاۋ ەمەس, كەرىسىنشە, العا ۇمتىلۋ مەن بيىككە قول سوزۋ تۇسىنىگىن بەرە الاتىن ماعىناسى مول ءسوز. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنىڭ كەيبىر تاراۋلارى وردە, قيادا دەپ كەلمەۋشى مە ەدى. بۇل بالا ابايدىڭ ءوسۋ جولى ەكەنى دە ەكىنىڭ بىرىنە بەلگىلى. سول سەكىلدى شالعايداعى شىڭعىرلاۋ اۋدانىنا جولىمىز تۇسكەن كەزدە بۇل ءوڭىردىڭ جانە ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ قياعا بەت الىپ كەلە جاتقاندارىنا كوز جەتكىزگەندەي بولدىق.
سونىڭ ەڭ باستى كورىنىسى – ساپالى ءومىر مەن وركەنيەتكە دەگەن ۇمتىلىس. العا قاراي قۇيىنداتىپ اعىپ بارا جاتقان زامانا كوشىنەن قالىپ قويىپ جۇرمەسەك ەكەن دەگەن ءورشىل رۋح. مۇنىڭ ءوزى كوپ ەتنوستى اۋدان حالقىنىڭ ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن قوعامدىق قۇندىلىق دەسە دە بولادى. بۇعان دەيىنگى اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىندا نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى, ەگىن ەگىپ, مال باعۋ باسىم سيپات الىپ كەلسە, بۇگىندە ونى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتى ۇستالىپ وتىرعانى دا ايقىن بايقالادى.
بۇل – ءوز كەزەگىندە تازا شيكىزاتتىق سەكتوردان ءازىر ونىمگە, ياعني ءونىمدى وندىرۋدەن ونى وڭدەۋگە بەتبۇرۋ دەگەن ءسوز. بۇگىندە رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق شالعاي اۋداندارىنا ءتان كورىنىس – مال ونىمدەرىن وڭدەپ تۇرعىندارعا ۇسىناتىن قۇرىلىمدار مەن نۇكتەلەردىڭ بولماۋى. ەت پەن ەت ونىمدەرىن ايتپاعاننىڭ وزىندە ايران, سارى ماي, ىرىمشىك, قايماق, قۇرت سەكىلدى ءسۇت ونىمدەرىنە تۇرعىندار تاراپىنان سۇرانىس قاي كەزدە دە بولاتىنى انىق. الايدا, ەل ىشىندە بۇل ىسكە بەل بۋاتىن اعايىندارىمىز نەكەن-ساياق. نەمەسە كوكونىس ءونىمدەرىن الايىق. مۇندا دا سولاي. وسى ارادا شەكارالاس اۋداندا ارنايى شاعىن تسەحتار اشۋ جونىندەگى ماسەلەلەردىڭ ويلاستىرىلۋى, مال سويۋ ورىندارى, توڭازىتۋ قوندىرعىسى جانە كوكونىس ساقتاۋ قويماسىن سالۋ جونىندەگى ماسەلەلەرگە كوڭىل اۋدارىلۋى وزگەلەرگە دە وي سالاتىنداي ءىس.
سونداي-اق, شىڭعىرلاۋدا قۇس فەرماسىن اشۋ جونىندەگى جوبا دا ءوز شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى ەكەن. ەڭ بىرىنشىدەن, ونى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلگەن. عيماراتى دا تۇرعىزىلعان. بۇل تۇرعىدا جەرگىلىكتى كاسىپكەر جاسقايرات ايسيەۆتىڭ قولعا العان قادامى تەك قۇپتاۋعا لايىقتى. ەندەشە, شىڭعىرلاۋلىقتار كەلەشەكتە قۇس ەتىنەن دە, تاۋىق جۇمىرتقاسىنان دا ءزارۋ كورمەيتىنى انىق. اۋدان ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ءبىر مىسالى دا وسى دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, وركەنيەت پەن جوعارى مادەنيەتكە ۇمتىلۋدىڭ ءبىر كورىنىسى اۋدان ورتالىعى شىڭعىرلاۋ اۋىلىندا بۇگىنگى زامانعى بيىك تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن ساۋدا ۇيلەرى مەن سۋپەرماركەتتەر, ويىن-ساۋىق ورتالىعى مەن ءزاۋلىم مەيرامحانا عيماراتى سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلۋى. وسى ارقىلى اتالعان جاڭا نىسانداردىڭ ارقايسىندا كوپتەگەن جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلعان. مۇنداي جاعىمدى جاڭالىقتىڭ تۇرعىندارعا تيگىزەتىن پايداسى جونىندە بىزگە شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى الديار حالەلوۆ بىلاي دەدى.
– قازىرگى كۇنى ءبىزدىڭ ۇدايى نازارىمىزدا تۇرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – ازىق-ت ۇلىك باعالارىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ. بوي كوتەرگەن سۋپارماركەتتەردە ونى رەتتەپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بار. مۇندا مەرزىمى وتكەن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن مۇلدەم كەزدەستىرە المايسىز. كوپ جاعدايلاردا وبلىس ورتالىعىنان شالعاي اۋىلدارعا جەتكىزىلگەن قولجەتىمدى تاۋارلارعا ۇستەمە قوسىلادى. ال سۋپەرماركەتتە ولاي ەمەس. باعالارى قالامەن ءبىردەي. ءارى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى كۇن سايىن جاڭعىرتىلىپ وتىرادى. سوندىقتان دا ساپاسىن جوعالتپايدى. كونۆەيەردەن شىققان كۇيىندە ساقتالادى. سونىمەن ءبىرگە, مەنشىك يەلەرى مەن جەرگىلىكتى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن دە ءتيىمدى باعامەن ساتۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلۋدەمىز.
بۇدان كەيىن ءبىز اۋدان باسشىسىمەن اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا شىڭعىرلاۋ ءوڭىرىنىڭ باي تاريحى مەن كەمەل كەلەشەگى, ۇلكەن الەۋەتى, ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا قاجەتتى تارتىلىمدىعى جونىندە وي تارقاتتىق. راسىندا دا بۇل وڭىردە تالاي تاريحي تۇلعالاردىڭ ءىزى قالعان. حالقىمىزعا تيگىزگەن شاپاعاتى مەن جاقسىلىعى, ايشىقتى ءىسى قالعان. ونىڭ ءبارىن شاعىن ماقالانىڭ ىشىندە تىزبەكتەپ شىعۋ ەش مۇمكىن ەمەس. سونىڭ ءبىر-ەكەۋىنە عانا توقتالىپ وتسەك, بۇل توپىراقتا ءبىر كەزدە ابىلقايىر حاننىڭ بەكىنىسى قونىس تەپكەنى تاريحتان بەلگىلى.
قازاق حاندىعىنىڭ تۇما باستاۋى بولسا, ونىڭ ودان ءارى دامۋى مەن قالىپتاسۋى, ارقيلى كەزەڭدەرى, تاريح ساحناسىنا ءورشىل سىيپاتپەن شىققان تۇستارى, قازاق دەگەن حالىقتى جەر بەتىنەن جوعالتپاي, امان ساقتاپ قالۋ جونىندەگى تاكتيكاسى مەن ستراتەگياسى دا بولادى. بۇل تۇرعىدا ابىلقايىر حاننىڭ تاريحتاعى ورنى مەن ءرولىن ەشكىم جوققا شىعارا الماسا كەرەك. ال وسى وڭىردە قول باستاعان بوگەنباي باتىردىڭ رۋحى بۇگىنگى ۇرپاعىنا قانشاما رۋح بەرگەنىن قالايشا ايتپاسقا. سوندىقتان دا, ەل تۇرعىندارىنىڭ ورتاق ۇيعارىمىمەن وسى باي تاريحتى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە سەپتىگىن تيگىزە الاتىن مۋزەي جوباسىنىڭ قولعا الىنعانى دا ءوڭىردىڭ تاريحي-رۋحاني الەۋەتىنىڭ تەرەڭدىگىن تانىتادى.
وتكەنسىز بۇگىن جوق. بۇگىنسىز ەرتەڭ جوق. ال بۇگىن دەپ وتىرعانىمىز, الداعى دامۋ باعىتىمىزدى ايقىنداۋ, ەرتەڭگى ۇرپاق سۇيسىنەتىندەي ءتالىمدى دە تاعىلىمدى ءىس قالدىرۋ ەمەس پە؟! وسى تۇرعىدا رەسپۋبليكاداعى مونوقالالار تىزىمىندەگى كەنشىلەر كەنتى اقسايعا تاياۋ ورنالاسقان شىڭعىرلاۋ اۋدانىن ودان ءارى كوركەيتۋدىڭ ءتيىمدى تۇتقالارى جوق ەمەس. ايتالىق, بىرنەشە شەتەلدىك كومپانيا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن ءوندىرىپ جاتقان وڭىرگە شەكتەن تىس تۇسەتىن سالماقتىڭ بار ەكەنىنە كۇمان كەلتىرە المايمىز. وندا ورنالاسقان ءىرى شەتەلدىك جانە وتاندىق كومپانيالار مەن ۇيىمداردىڭ اراسىندا تىعىزدىق پەن شيەلەنىستەن تۋاتىن كەرەعارلىقتار دا كەزدەسپەي تۇرمايدى. وسىنى ءسال دە بولسا ازايتۋدىڭ جولى كەنشىلەر قالاسى اقسايمەن ىرگەدەگى شىڭعىرلاۋعا سول تىعىزدىق پەن شيەلەنىستىڭ ون پايىزىن اۋىستىرسا, ونداعى باسقارۋ جۇيەسى دە ءسال جەڭىلدەپ قالار ما ەدى, قايتەر ەدى. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, بۇل كەندى وڭىردەگى كەيبىر وندىرىستىك قۇرىلىمداردى ونىڭ كورشىسىنە قاراي باعىتتاۋ بولماق. مۇنداي قادام ەلباسىمىز ۇستانىپ وتىرعان وڭىرلەردىڭ الا-قۇلا بولماي بىرقالىپتى دامۋى جونىندەگى ساياساتىنا دا سايكەس كەلمەك.
– وسىنداي كوزقاراس ۇستەم تۇسسە بۇل ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولار ەدى. وسى ارقىلى وڭىردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءورىسىن ودان ءارى وسىرۋگە, سالىق بازاسىن ۇلعايتۋعا دا مۇمكىندىك تۋماق. جوعارى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن شەتەلدىك كپو (بۆ) كومپانياسى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وسىنداي باعدارلاما جوباسىن ويلاستىرا الساق, بۇدان ەشكىم دە ۇتىلمايدى دەپ ويلايمىن. وسىنداي ومىرشەڭ ىسكە قوزعاۋ سالۋ نيەتىمەن شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا شەتەلدىك اليانس وكىلدەرى مەن اقسايداعى ءىرى كاسىپكەرلەردى شاقىرىپ وبلىستىق دەڭگەيدەگى فورۋم وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەدى وسى تۇستا اۋدان باسشىسى.
ارينە, كەڭ ويلاعاننان ەشكىم دە كەم بولمايدى. ءبىز ونىڭ ويلى پىكىرى ابدەن قۇپتاۋعا تۇرارلىق ەكەنىن تۇيسىندىك. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ءبىز اڭگىمە جاساپ وتىرعان وڭىردە بۇعان قاجەتتى فاكتورلار مەن العىشارتتار جەتكىلىكتى دەۋگە بولادى. ويتكەنى, شىڭعىرلاۋ تەمىرجولدىڭ بويىندا ورنالاسقان. سونداي-اق, ىرگەلى ەلدى وبلىس ورتالىعىمەن جانە اقساي قالاسىمەن جالعاستىراتىن اۆتوجولعا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلگەن. وڭىردە جىلۋ, ەنەرگەتيكا, گاز جانە اۋىز سۋ سەكىلدى ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەلەر دە ءبىرشاما جەتىلدىرىلگەن. سوندىقتان دا, بۇل وي جىعىلساڭ ناردان جىعىل دەگەندىك ەمەس, ناقتى ەسەپتەر مەن تالداۋلارعا سۇيەنگەندىكتەن تۋعان دەپ بىلەمىز.
جۋرناليستىك ءىسساپار بارىسىندا ءبىز شىڭعىرلاۋ جەرى ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا تارتىمدى ەكەنىنە كوز جەتكىزە تۇستىك. اۋدان اۋماعىنداعى تورىاتباسى, قىزەمشەك, سارقىراما, اققۇم ءۇستىرتتەرى, وزەندەر مەن كولدەر, جامىراي اققان بۇلاقتار ونى تاماشالاعان جاننىڭ ءبارىن تاڭعالدىرماي, تاڭداندىرماي تۇرا المايدى. ونىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر تاريح. ءبىر-ءبىر شەجىرە.
مۇنداعى جەر-سۋ اتاۋلارى ەلدىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىنىڭ بەت-بەينەسى مەن كورىنىسىن ايقىن بەلگىلەپ بەرە الادى. ايتالىق, قىزەمشەك شوقىسى الىستان قاراعاندا قىزدىڭ قاز ومىراۋىنان اۋماسا, تورىاتباسى بيىكتىگى زەردەلەي ۇڭىلە قاراعان ادامعا جىلقىنىڭ باسىنان ءبىر ايىرعىسىز. ەندەشە, تابيعاتتىڭ ءوزى – ءمۇسىنشى, تابيعاتتىڭ – سۋرەتشى دەمەي كورىڭىز. ال بار سىرىن ىشىنە بۇگىپ تۇراتىن لاندشافتى قورىقشا اققۇمدا قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن دالا تىشقانى, قابان جانە ەلىكتىڭ مەكەندەۋى دە ءوز الدىنا ءبىر بولەك اڭگىمە.
ءتۇيىندى تۇستا تاعى دا تورىاتباسقا ورالساق ونىڭ ەتەگىندە تۇشى سۋ كوزىنەن تۇراتىن بۇلاق سىلدىر قاعىپ اعادى. ەرتەدە عاشىقتار وسى تابيعاتتىڭ قايتالانباس قويناۋىنا كەلىپ ءبىر-بىرىنە سىرلارىن اقتارادى ەكەن. تورىاتباسى – ماحاببات پەن سۇيىسپەنشىلىك سالتانات قۇرعان قازاقتىڭ كيەلى قونىسى. ءدال وسى جەردە جۇرەك قىلىن شەرتەتىن حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ نە ءبىر شۇرايلى ۇلگىلەرى ومىرگە كەلىپ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جەتكەن كورىنەدى. سونىڭ ءبىرى تومەندەگىدەي.
دەگەندە تورىاتباسى, تورىاتباسى,
قاسىڭا قاڭقۋ ءسوزدى جولاتپاشى.
قاۋىشىپ قالقاتايمەن جاتقان كەزدە,
ەلىڭدى جاۋ شاپسا دا, وياتپاشى.
عاجاپ ەمەس پە؟! مىناۋ جالعان دۇنيەدە عاشىقتىق پەن ماحابباتقا تەڭ كەلەر تەرەڭ سەزىم بار ما ەكەن, ءسىرا؟!
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى,
شىڭعىرلاۋ اۋدانى.