جامبىل ايتىستارىن بۇرمالاۋ – يكەمسىز يدەولوگيا «جەمىسى»

جامبىل مەن قۇلمامبەت ايتىسىنىڭ بىزگە بەلگىلى نەگىزگى ءۇش نۇسقاسى بار. العاشقى نۇسقانى س.سەيفۋللين 1931 جىلى «قازاقتىڭ ەسكى ادەبيەت نۇس­قالارى» اتتى فولكلورلىق جيناقتا جا­ريالا­عان. ايتىستىڭ جالپى كولەمى – 221 جول. ال اقىن ءۇ.كارىباەۆ تاپسىرعان نۇسقانىڭ كولەمى – 466 جول. 1946 جىلعى اكادەميالىق تومدىق­تا­عى نۇسقا جوعارىداعى ەكى نۇسقادان كولەم­دىرەك, ياعني 482 جولدى قۇرايدى. بۇل نۇسقا جامبىل ولەڭدەرىنىڭ 1982, 1996, تاعى باسقا جىلدارداعى جيناقتارىندا ازداعان رەداكتسيالاۋمەن باسىلعانى بەل­­گىلى. اتالعان ءۇش ايتىستى مۇقيات سا­لىستىرىپ, بايقالعان ءبىراز ايىرىم-بەل­گىلەردى سارالاپ, وي قورىتىپ كورگەن ەدىك. ءبىرىنشى – 1946 جىلعى نۇسقادا جام­بىلدىڭ كەزەكتى جاۋابىندا ايتىلىپ, بايلىعى سيپاتتالاتىن قۇدايمەندە, قۇتتىقسەيىت بايلارعا قاتىستى تۇستار قىسقارتىلعان. اتالعان ادامدار ءوز كەزىندە اسا ءىرى, بەدەلدى جاندار بولعا­نى بەلگىلى. مۇنداعى قۇتتىقسەيىت – جام­بىلدى وسى ايتىسقا قاتىستىرۋشى قۇدايبەرگەن بولىستىڭ اكەسى. ءوز كەزەگىندە قۇلمامبەتتىڭ: «و, جازعان, البان باي ما, دۋلات باي ما؟» دەي كەلىپ, قاسقاراۋداعى وتەگەن, وتەگەن ۇلى نۇراقان, قاناي, ساتىبالدى, ەستەمەس, الماق, سالماق, ت.ب. بايلاردى اتاپ, ولاردىڭ مالىن سانامالاپ, كوسىلە جىرلايتىن تۇسى ءۇ.كارىباەۆ نۇسقاسىندا: «ەل بايلىعىن قاپتاتسام» دەپ ەلگە تەلىنىپ, باسقا كەزەككە اۋىسىپ كەتكەن. مىسالى, 1931 جىلعى نۇسقادا جامبىل: «ەشنارسە قانشا ايتقانمەن ايتا ال­مايسىڭ, بۇلتارىپ مەن تۇر­عاندا كەتە المايسىڭ. قۇداي­مەندە, قۇتتىقسەيىت جىل­قى­سىنىڭ, شەتىنە ون كۇن ءجۇر­سەڭ جەتە المايسىڭ», دەيدى. 1946 جىلعى نۇسقادا جام­بىل: «ەشنارسە قانشا ايت­قانمەن ايتا المايسىڭ, بۇلتارىپ مەن تۇرعاندا كەتە المايسىڭ. ادامدىقتى ايت, ەرلىكتى ايت, باتىرلىقتى ايت, ەل بىرلىگىن ساقتاعان تاتۋلىقتى ايت...» دەپ وي تۇيگەن. ءۇ.كارىباەۆ نۇسقاسىندا ۇلى جىراۋ: «مەنىڭ دە قۇت­تىق­سەيىت بايىم بار, قاي­تە­تۇعىن ويىڭ بار. قالىڭ بايدى قاپتاتسام, بولاتىن ءالى-اق تويىڭ بار», دەگەن ەكەن. ەكىنشى – 1946 جىلعى نۇسقادا جام­بىلدىڭ بوتباي رۋىنىڭ باتىرى سىپاتاي الىبەك ۇلىن (1781-1868) جىر­لاۋى ماعىنالىق, مازمۇندىق تۇرعى­دان وزگە نۇسقالاردان وقشاۋ تۇر. ەكى نۇسقادا سىپاتايدىڭ كول-كوسىر باي­لىعى كەڭىرەك سيپاتتالعان. ەرلىگى مەن قايىرىمدىلىعىنا باسا ءمان بەرىلىپ, «قايىرى قاراشاعا سونداي جاقسى», «ەرلىگى مەن جومارتتىعى ەلدەن اسقان», «قايىرىمدى ەر» كەيپىندە كورسەتەدى. ەكىنشى نۇسقادا جامبىل: «ولاي دەسەڭ بارايىن كۇنباتىستا سىپاتايعا, ايتپاي ونى كەتپەيمىن تەگى جايعا. جىلقىسىنىڭ ەسەبىن ادام بىلمەس, ءمالىم شىعار جالعىز-اق ءبىر قۇدايعا» دەيدى. وسى جولدار 1946 جىلعى نۇسقادا: «بارايىن ەندى اياڭداپ سىپاتايعا, ايتپاي ونى كەتپەيمىن تەگى جايعا. ۇلى ءجۇزدىڭ تىرەگى باتىرىم عوي, ءبىر بولماعان ىعاي مەن سىعايىنا. قايىرى قاراشاعا سونداي جاقسى, قاندىرار سۋسىنداتىپ قانت پەن شايعا», دەپ تۇيگەن. بۇل ءۇ.كارىباەۆ نۇسقاسىندا:  «بارايىن ەندى اياڭداپ سىپاتايعا, بۇل جامبىل سىپانى ايتپاي كەتپەس جايعا. قايىرى قاراشاعا سونداي جاقسى, قاندىرار سۋسىنداتىپ, قانت پەن شايعا», دەپ كەلەدى. ءۇشىنشى – جامبىلدىڭ 1946 جىلعى شىعارمالار جيناعىنىڭ تۇسىنىكتەمەسىندە مەدەۋ بايدىڭ ەسىمىن: «بۇل مەنىڭ ءسوزىم ەمەس», دەپ الدىرىپ تاستاعانى جازىلادى. سودان با مەدەۋ بايدىڭ ايتىستاعى اعىل-تەگىل جىرلاناتىن داۋلەتى كىمگە تيەسىلى ەكەندىگى بەلگىسىز بوپ قالعان. ءماتىندى ۇڭىلە وقىساق قىزىلجار مەن سەمەي, تاشكەنت پەن نامانگان, ءاندىجان مەن مارعۇلان قالالارىندا قايناعان ءىرى ساۋدا-ساتتىق, بازارمەن قازاق ساۋداگەرلەرىنىڭ بايلانىسى بۇرىنعىداي مال ايىرباسىمەن ەمەس, اقشامەن باعالاپ ۇيرەنۋى, سول كەزدەگى الماتىنىڭ مادەني-الەۋمەتتىك ءومىرى مەن ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ جاقسارا باستاعانىنان مول دەرەك بەرەدى. جامبىل شىعارمالارىنىڭ كەيىنگى باسىلىمدارى 1940 جىلعى نۇسقاعا نەگىزدەلگەندىكتەن ايتىستىڭ وسى بولىگى تاۋەلسىزدىككە دەيىن دەرلىك قايتا باسىلماعان. تەك 1996 جىلعى جيناقتى قۇراستىرۋشىلار وندا ايتقان ءماندى مالىمەتتەردى ەسكەرىپ, سيرەك قورداعى ءۇ.كارىباەۆ نۇسقاسىن قوسقان. ماسەلەن, 1931 جىلعى نۇسقادا جامبىل: «...ال­ماتىدا بارامىن مەدەۋ بايعا, سونداي بايىڭ بار ما ەدى بار ەلىڭدە؟ الماتىداي شارىڭە, ون بەس مىڭ تەڭگە توكتىرىپ, كوك كۇمبەز ءۇيدى سالدىرعان...» دەيدى. جىراۋ 1946 جىلعى نۇسقادا: «الماتىنىڭ شاھارىندە, «كوك كۇمبەز» ءۇيدى سالدىرعان, قاراساڭ كوزدى تالدىرعان. ارعى شەتىن ايتايىن..» دەسە, ءۇ.كارىباەۆ نۇسقاسىندا: «الماتىدا اياڭداپ, مەدەۋ بايعا جەتەيىن. پار كەلمەس سەنىڭ بايىڭ مەدەۋ بايعا, بۇل جامبىل مەدەۋدى ايتپاي كەتپەس جايعا», دەگەن ەكەن. ءتورتىنشى – س.سەيفۋللين نۇسقاسىنداعى بايسالبايدىڭ استا-توك جىرلاناتىن باي­لى­عى 1946 جىلعى نۇسقالار­مەن ءۇ.كارىباەۆ نۇسقالا­رىن­دا قىسقارىپ قالعان ەكەن. مىسالى: «ەكەيدە شىققان وزىپ بايسالباي-دى, جىل­قى­سى وڭكەي جورعا تايپالماي­دى», – دەي كەلە: «اڭىرىپ انىمە اڭدار قالاتۇعىن, (؟) ولەڭدى ءبۇيتىپ جىرشى ايتا المايتىن (؟)», دەپ شولاق قايىرىلىپ, باي­لىققا قاتىسسىز باسقا ارناعا اۋىسىپ كەتكەن. سول سەكىلدى 1931 جىلعى نۇسقاداعى بايعابات, بايسەركە, اسىلبەك, وسپان سەكىلدى ءىرى بايلاردىڭ بايلىعى جىرلاناتىن تۇستار ايتىستىڭ وزگە ەكى نۇسقاسىندا مۇلدە جوق. جامبىل مەن قۇلمامبەت ايتىسىنىڭ ءۇش نۇسقاسىن سالىستىرا كەلگەندە, 1931 جىلعى نۇسقادا كەزدەسەتىن رۋ بەدەل­دىلەرىنىڭ ەسىمى 1946 جىلعى نۇسقا­دا قىسقارىپ قالعانى كوزگە ايقىن تۇسەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ايتىستىڭ ىشكى ساباق­تاستىعى مەن بايلانىسى بۇزى­لىپ, جۇيەسىزدىك, رەتسىزدىك ورىن العان. العاشقى نۇسقا 1931 جىلى جامبىل­دىڭ ءوز اۋزىنان جازىلىپ الىنعان­دىقتان, وزگە نۇسقالارداعىداي ايتۋ­شى, تاراتۋ­شىلار قوسقان باسى ارتىق بايان­داۋلار باي­قال­مايدى جانە كولەمىنىڭ شا­عىن­دىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. جام­بىل مەن قۇل­مامبەت ايتى­سىنىڭ 1931, 1940, 1946 جىل­عى جيناقتاردا باسىل­عان­ نۇسقالارىن كەزىندە پروفەسسور س. سادىرباەۆ تەكس­تولوگيالىق سالىس­تىرا, تالداي كەلە كەيىنگى ەكى نۇس­قا­لارداعى كەيبىر سوزدەردىڭ قولدان وزگەرتى­ل­گەنىنە, بۇرمالانعانىنا باسا نازار اۋدا­رادى. سونداي-اق, زەرتتەۋشى 1931 جىل­عى نۇسقانىڭ قۋاتتى پوەتيكاسىن, ەستە­تي­كالىق ءارى مەن ءنارىن اتاپ كورسەتەدى. جامبىل مەن قۇلمامبەت ايتىس­تا­رىنىڭ ارقيلى نۇسقالارىنان بايقالعان ايىرماشىلىقتار مەن قايشىلىقتى قىسقارتۋلار – قۇراستىرۋشىلاردىڭ قوعامدىق-ساياسي احۋالعا بويسۇنعان شا­راسىزدىعى دەسەك ادىلەتتى بولادى. ەكىن­شى تۇستان رەسمي يدەولوگيانىڭ جام­بىلدى تەك باي-باعلاندار مەن شەندى-شەكپەندىلەردى سىناپ-مىنەۋشى تۇلعا جاساۋعا ۇمتىلعان بىرجاقتى كوز­قاراسىنىڭ «جەمىسى» بولۋى بەك مۇمكىن. جىر الىبىنىڭ توڭكەرىستەن بۇرىنعى شىعارمالارىنىڭ, اسىرەسە, كەڭ ارنالى ايتىستارىنىڭ «ەسكە تۇسكەن» كەي­بىر بولىكتەرىنە تەرەڭ قاراپ, مۇقيات تەكس­تولوگيالىق تەزدەن وتكىزۋ – كۇن ءتارتى­بىندەگى كەلەلى ماسەلە دەپ بىلەمىز. مەرۋەرت ساتىنبەك, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى. الماتى.

 جىر جولبارىسى

نازىكەن الپامىسقىزى. دارا تۇر داۋىلپاز جىر دابىل قاققان, وزەگىن قالىڭ قازاق جالىنداتقان. قۋات بار – جامبىل سىندى جىر الىبى, جاۋ تۇگىل ۋاقىتتى دا مويىنداتقان. مايتوبە ونەر تۇنعان بالۋان قىر, سىيىپتى اقىندىققا الۋان سىر. سەرپىلگەن كوكتى ءتىلىپ جىر – جولبارىس ءبىر عاسىر اسىپ-تاسقان كەرۋەن-جىر! باتىرلىق اقىندىقپەن ءورىلىپتى, تەكتىلىك ءسوز ساپتاۋدان كورىنىپتى. كوگىمەن تاسقىن شابىت شەندەسكەندە جارقىلداپ جاسىن جىرلار توگىلىپتى. ءور جامبىل ورتشە لاۋلاپ شابىستاردا, الدىنا جان سالماعان اعىستاردا دەم بەرىپ تالاي اقىن, تالاي باتىر الماعان ءبىر عاسىردا جارىس بار ما! دارا اقىن, دانا حالقىم – دارحاندارىم, لايىقتى ءبىر-بىرىنە جايساڭدارىم, جىر جامبىل قازاق رۋحىن اسپانداتىپ مىڭ جىلدىق داڭق سىيلاعان بار مەن باعىم.