اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى شاعىن قوجالىقتارعا مەملەكەتتىك قولداۋ ءالى كۇنگە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جەتپەي وتىر. بۇل ماسەلە پرەزيدەنت دەڭگەيىندە دە كوتەرىلدى. قازىر ۇكىمەت كووپەراتيۆتەرگە, ياعني شارۋالار بىرلەستىگىن قۇرۋعا قايتا ورالۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىر. كووپەراتيۆتەر ەڭبەك ونىمدىلىگىن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى دەگەن سەنىم بار.
ەلىمىز قازىر اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋدى اۋىل كووپەراتسياسىن دامىتۋ ارقىلى شەشۋدى قولعا الدى. سوعان سايكەس سۋبسيديالاۋ تاسىلدەرى دە قايتا قارالىپ, تۇراقتاندىرىلا تۇسپەك.
كووپەراتسيا تيىمدىلىگىن ەل ىشتەي سەزىپ وتىر. بەلگىلى بيزنەسمەن ەركىن ءتاتىشوۆ ەلدىڭ ءاربىر ازاماتى فەرمەر بولۋى كەرەك دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كاسىپكەرلەر ەلدىڭ باعالانباعان اكتيۆى سەكىلدى, ولاردىڭ جەكە بيزنەسى ءتيىستى دەڭگەيدە باعالانبايدى. بۇل كوزقاراس اۋىل بيزنەسىنىڭ دە مۇمكىندىگىن شەكتەيدى. «اۋىلداعى شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ قالا بيزنەسىمەن ينتەگراتسيالانۋى كووپەراتسيانىڭ دەڭگەيىن كوتەرىپ, ەكونوميكالىق, گەوگرافيالىق سيپاتىن ءارتاراپتاندىرادى. سول كەزدە عانا اۋىل شارۋاشىلىعى وركەندەي تۇسەدى», دەيدى ە.ءتاتىشوۆ
بىراق شاعىن شارۋاشىلىقتار ىرىلەنبەي, اۋىل كوركەيمەيتىنىن ساراپشىلار ءجيى ايتادى. بىزدەگى كەدەرگى – ءىرى شارۋاشىلىقتار مەن شاعىن شارۋاشىلىقتار اراسىن جالعاستىرىپ تۇراتىن ورتا تاپ ءالسىز. كووپەرتسيانىڭ جەكە سەگمەنت رەتىندە دامۋىنا دا – وسى بوگەت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بىزدەگى بارلىق اۋىلدا تابىستى كووپەراتسيا قۇرۋعا نەگىز بولاتىن العىشارتتار جەتكىلىكتى. فەرمەرلەر جازدا مالىن باعىپ, ءسۇت, ەت, تەرى جيناپ, ونى وڭدەۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋى كەرەك. «كووپەراتسيا وزىنەن ءوزى پايدا بولا سالمايدى. ەل ىشىندە ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرۋ مەن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ قاجەت. الايدا بىرلەستىك قۇرۋ ءىسىن ناۋقانعا اينالدىرىپ, جۇرتقا قىسىم كورسەتۋگە, ولاردى ماجبۇرلەۋگە جول بەرىلمەيدى», دەپ اتاپ كورسەتتى پرەزيدەنت.
ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسى تۋرالى ايتىلا باستاعانىنا ءبىراز جىل بولدى. بىراق تۇسىنىكسىز تۇستارى كوپ. ساراپشى ب.زيابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, شاعىن شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىپ, جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋىنە ۋاقىت بەرۋ كەرەك. ءىرى شارۋاشىلىقتار مەن شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ تابىسىن ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. جەرى مەن مالى ازدار كوپ مالى بارلارعا جۇتىلىپ كەتۋدەن سەسكەنەدى. سۋبسيديا دامىعىسى كەلەتىن فەرمەرلەرگە جاقسى كومەك بولعانىمەن, تالاپتارى ءىرى شارۋاشىلىقتىڭ ىڭعايىنا قاراي جازىلعان. ال شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ نارىقتىق-قۇقىقتىق مارتەبەسىن ناقتىلاۋ جاعى كەشەۋىلدەپ جاتىر. مىسالى, كەمى 90 باس ءىرى قارا مالى, كەمى 500 گەكتار جەرى بارلار بىرلەستىك نەمەسە ىرىلەندىرىلگەن شارۋاشىلىق رەتىندە تانىلادى. جايىلىمدىق جەرىنىڭ جوقتىعىنان مال باسىن كوبەيتە الماي جۇرگەندەر بارشىلىق. ولاردىڭ سۋبسيديادان شەتتەلىپ قالۋىنا دا وسى فاكتور سەبەپ بولسا كەرەك.
ب.زيابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن شاعىن شارۋاشىلىقتار سۋبسيدياعا قولى جەتپەي كەلەدى. باسىمدىق تەك ىرىلەرگە بەرىلەدى. سوندىقتان كووپەراتسيا بىرلىك پەن جاسامپازدىق يدەولوگياسى دەپ تە قاراستىرىلىپ ءجۇر. «اگروسەكتوردى سۋبسيديالاۋ يگەرىلگەن قاراجات كولەمىنە ەمەس, ناتيجەگە باعدارلانسا, اۋىل ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ ورداسىنا اينالادى. ناتيجەنى بۇرمالاۋ قيىن, بىراق باقىلاۋ وڭاي. كەزىندە قىتايدا يندۋستريالاندىرۋ اگروسەكتوردان باستالدى. مەملەكەتتىڭ زاڭى شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ ىرىلەنۋىنە جاعداي جاسادى. قازىر قىتاي اگروسەكتوردان شىققان وليگارحتاردىڭ كوپتىگى جاعىنان الەمدە العاشقى ۇشتىكتە تۇر», دەيدى ب.زيابەكوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدا 50 جىلقى, 200-دەي قوي ۇستاپ وتىرعان فەرمەر مالىن «بەسىككە بولەپ» باعاتىنداي جاعدايدا. ء«بىز شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ جاعدايىن تەك سۋبسيديامەن شەشەتىن جاعدايدان ءوتىپ كەتتىك. جايىلىمدىق جەر ماسەلەسى شەشىلسە, قالعان شارۋانىڭ 90 پايىزىن فەرمەردىڭ ءوزى رەتتەي الادى. قازىر جايىلىمدىق جەر 20 پايىزدى ۇستاپ وتىرعان شارۋاشىلىقتىڭ نەمەسە ءىرى جەر يەلەنۋشىلەردىڭ يەلىگىندە. مەملەكەت يەلىگىنە قايتارىلعان جەرلەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى انىقتاۋ جاعى كەشەۋىلدەپ جاتىر. كوپ كوڭىلىندە ول جەرلەر بۇرىنعى يەلەرىنە قايتارىلىپ كەتەدى دەگەن قاۋىپ بار. بۇل – ءبىر-بىرىنەن بولۋگە كەلمەيتىن كۇردەلى ماسەلە», دەيدى ب. زيابەكوۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, باستى تاۋەكەلدەردىڭ ءبىرى – باسەكەلەستىك ورتانىڭ بۇرمالانۋى. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى جۇمىس ىستەمەيدى. پرەزيدەنت ايتىپ وتكەندەي, «قاعاز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ بارىنەن دە ماڭىزدى».
بيزنەستىڭ مەملەكەتتىك قولداۋعا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋدىڭ كىلتى ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى. دەمەك, مەملەكەتتىك قولداۋ شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ ءىرى بىرلەستىكتەرگە اينالۋىنا باعىتتالۋى كەرەك. سول كەزدە ىرىلەندىرۋ ۇدەرىسى نارىقتىق جولمەن قالىپتاسادى. «شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ ىرىلەنۋى نەمەسە بىرىگۋى ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى. سول سەبەپتى مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىن عانا ەمەس, اگروسەكتوردى رەفورمالاۋ – جاڭا اگرارلىق ساياساتتىڭ ەكىنشى باعىتى», دەيدى ساراپشى.
بۇل پىكىردى اۋىل شارۋاشىلىعى ساراپشىسى تولەۋتاي راحىمبەكوۆ تە قولدايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بارلىق تەتىگى ءىرى ءوندىرىستى ىنتالاندىرۋعا ارنالعان. 2003 جىلدان 2005 جىلعا دەيىن ءۇش جىلعا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا 3,5 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. 2018–2019 جىلدارى سۋبسيديانىڭ كولەمى 350 ملرد تەڭگەگە جەتتى, ياعني ءجۇز ەسە ءوستى. مەملەكەت شارۋالارعا كومەك قولىن سوزۋدا ەشۋاقىتتا تارتىنعان ەمەس. بىراق سول كومەك ءتيىستى جەرىنە جەتپەي جاتىر. ال اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمىنىڭ جارتىسىن وندىرەتىن 1,7 ملن-عا جۋىق جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق مەملەكەتتىك قولداۋدى الۋدان ۇمىتكەرلەر قاتارىنان الىنىپ تاستالعان.
ونىڭ ايتۋىنشا, شاعىن شارۋاشىلىقتار – اگروسەكتوردىڭ كۇرەتامىرى. ءبىرىنشى كەزەكتە شاعىن شارۋاشىلىقتاردى نەسيەلەۋ مەن سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرىن وزگەرتۋ كەرەك.
ء«بىزدىڭ باعالاۋىمىزشا, 2025 جىلى تەك ءاربىر 30 فەرمەردىڭ تەك 3 پايىزى عانا جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە قولى جەتتى. ال قالعان 97 پايىزىنىڭ كەپىلگە قوياتىن ەشتەڭەسى جوق, اۋدان ورتالىقتارىندا نەسيەلەۋمەن اينالىساتىن بانكتىك فيليالدار دا جوق. مۇنداي تۇيىقتالعان شەڭبەرمەن كووپەراتسيانى ۇزاققا اپارا المايمىز», دەيدى ساراپشى.
الماتى