عىلىمي نەگىزى جوق ۇرەيلەردىڭ بەلەڭ الۋى اقپارات داۋىرىندە دە ءجيى كەزدەسەدى. سونىڭ ءبىرى – راديوفوبيا. بۇل قۇبىلىس تەك جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس قوعامنىڭ شەشىم قابىلداۋ قابىلەتىنە اسەر ەتەتىن كۇردەلى الەۋمەتتىك فەنومەن. رادياتسيا جونىندەگى قاتە تۇسىنىكتەر ەموتسيانى دەرەكتەن جوعارى قويىپ, قوعامدىق پىكىردى بۇرمالاۋى ىقتيمال.
ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيا ينستيتۋتى فيليالىنىڭ ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اسان ايدارحانوۆ راديوفوبيانى «رادياتسيادان عىلىمي نەگىزى جوق يرراتسيونالدى قورقۋ» دەپ اتايدى. ونىڭ پىكىرىنشە, تاريحي فاكتورلار, چەرنوبىل, فۋكۋسيما سياقتى اپاتتار تۋرالى اقپارات, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ەموتسيالىق جەلەۋ راديوفوبيانى كۇشەيتەدى. ناتيجەسىندە, «رادياتسيا ولىمگە دۋشار ەتەدى», «كەز كەلگەن ساۋلەلەنۋ قاتەرلى ىسىك تۋدىرادى», «رادياتسيا يىسىنەن بايقالادى» دەگەن سەكىلدى ميفتەر قوعامدىق كەڭىستىكتە كەڭ تاراعان.
اسان ايدارحانوۆ مۇنداي پايىمداردىڭ عىلىمي نەگىزىن تەرىستەي وتىرىپ, «رادياتسيا – تابيعاتتىڭ كادىمگى فيزيكالىق قۇبىلىسى. ادام تابيعي رادياتسيالىق فوندى ءاردايىم قابىلداپ جۇرەدى ءارى بۇل قالىپتى دەڭگەيدە ەشقانداي قاتەر تۋعىزبايدى. قاۋىپ دوزامەن بايلانىستى», دەيدى. بيولوگيادا از مولشەردەگى ساۋلەلەنۋدىڭ اعزادا جينالمايتىنى, بيولوگيالىق قالپىنا كەلۋ مەحانيزمدەرىنىڭ جۇمىس ىستەيتىنى بەلگىلى. رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ناقتى نورمالار, ولاردى باقىلاۋ تەتىكتەرى مەن حالىقارالىق ستاندارتتار بار.
ەلىمىزدە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى كوپدەڭگەيلى ادىسپەن قالىپتاسقان. ۇلتتىق زاڭناما, سانيتارلىق نورمالار مەن حالىقارالىق مىندەتتەمەلەر جۇيەلى رادياتسيالىق مونيتورينگپەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەيدى. ەل اۋماعىندا ستاتسيونارلىق بەكەتتەر, ءموبيلدى زەرتحانالار مەن دالالىق قۇرال-جابدىقتار ۇزدىكسىز ولشەۋلەر جۇرگىزەدى. مۇنداي باقىلاۋ توتەنشە جاعدايعا عانا ەمەس, جوسپارلى جۇمىستارعا دا نەگىزدەلگەن.
اسان ايدارحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە الىنعان دەرەكتەر ماگاتە مەن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ادىستەمەسىنە سايكەس كەلەتىن وبەكتيۆتى ولشەمدەرگە سۇيەنەدى. دەمەك, رادياتسيالىق احۋال قاتاڭ باقىلاۋدا.
دەگەنمەن اقپاراتتىق ورتاداعى دۇرلىكپە پىكىرلەر سەنىمگە نۇقسان كەلتىرەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى كەز كەلگەن رادياتسيالىق ولشەۋ نەمەسە جوسپارلى تالداۋ «قاۋىپتى وقيعا» رەتىندە ۇسىنىلىپ كەتۋى مۇمكىن. وسى ورايدا ا.ايدارحانوۆ «قورقىنىشتى جەڭۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – اقپاراتتىق اشىقتىق پەن عىلىمي ءتۇسىندىرۋ. ساراپشىلاردىڭ تۇسىنىكتى تىلىمەن ايتىلعان فاكتىلەرى كۇدىكتى سەيىلتەدى» دەيدى.
بۇل تۇرعىدا اتوم ەنەرگەتيكاسى تۋرالى پىكىرتالاس تا نازار اۋدارارلىق. بۇگىندە الەم كومىرتەكتى ازايتۋ جولىندا اەس-ءتى تومەن كومىرتەكتى تەحنولوگيا رەتىندە قاراستىرىپ وتىر. قازىرگى اتوم ستانسالارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كوپ دەڭگەيلى قاۋىپسىزدىكپەن جابدىقتالادى, ال قورشاعان ورتاعا شىعارىلىمدار بەلگىلەنگەن نورمادان الدەقايدا تومەن. ا.ايدارحانوۆ مۇنى مونيتورينگ دەرەكتەرىمەن راستاي وتىرىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ كليمات ساياساتى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن العا تارتادى.
ەلىمىزدە سەمەي پوليگونىن جابۋ جونىندەگى قوزعالىسقا باستاماشى بولعان ولجاس سۇلەيمەنوۆ رادياتسيادان تۋعان فيزيكالىق جاراقاتپەن قاتار, قوعامداعى نايزاعايداي جارق ەتكەن ۇنسىزدىك پەن قورقىنىشتى دا ەمدەدى. ويتكەنى ەڭ ۋلى قالدىق – كوزگە كورىنبەيتىن ۇرەي. ال پوليگوندى جابۋ ءۇشىن الدىمەن ءدال سول ۇرەيدى جەڭۋ قاجەت ەدى.
بۇگىنگى تالقىلاۋلاردا بەيبىت اتوم, اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن «جەر استىنداعى كۇن» اتالعان ۋران ماسەلەسى قايتادان وزەكتى بولىپ تۇر. بۇل رەتتە ءبىر ماڭىزدى جايت ەستەن شىقپاۋعا ءتيىس: تەحنولوگيا تازا بولۋى ءۇشىن سانا دا تازا بولۋى كەرەك. ولجاس اقىن اتومعا ەمەس, جاۋاپسىزدىققا قارسى بولدى. ول ەنەرگيانى ەمەس, ادامدى قورعادى.
رادياتسيا – تابيعي قۇبىلىس. راديوفوبيا – الەۋمەتتىك قۇبىلىس. قاۋىپ وسى ەكەۋىن اجىراتا الماعاندا پايدا بولادى.
ەلىمىزدە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس قامتاماسىز ەتىلگەن. عىلىم مەن ازاماتتىق مادەنيەت قاتار جۇرگەندە عانا ۇرەي سەيىلىپ, سەنىم قالىپتاسادى. اسان ايدارحانوۆتىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق قىزمەتى – وسى مادەنيەتتىڭ عىلىمي نەگىزى. ال ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ازاماتتىق تاجىريبەسى – ونىڭ رۋحاني تىرەگى.
ۇرەيدەن ارىلۋدىڭ ەڭ سەنىمدى جولى – عىلىمعا نەگىزدەلگەن فاكت پەن ار-وجدانعا نەگىزدەلگەن جاۋاپكەرشىلىك. ەكەۋى دە ۇلتتىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن مادەني دامۋى ءۇشىن اۋاداي قاجەت.
يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى يادرولىق, رادياتسيالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مۇرات تولەگەنوۆ رادياتسيا جونىندەگى ەڭ كەڭ تارالعان قاتە پايىمداردى تارقاتىپ, ولاردىڭ شىن مانىندەگى عىلىمي بەينەسىن ءتۇسىندىردى.
كوپشىلىك اەس-ءتى تۇراقتى رادياتسيا كوزى رەتىندە قابىلدايدى. ال شىن مانىندە, الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, اتوم ستانسالارى ورنالاسقان اۋماقتارداعى رادياتسيالىق فون كەيبىر تاۋلى ايماقتارداعى تابيعي فوننان دا تومەن. سەبەبى اەس اۋماعى ۇزدىكسىز باقىلاۋدا بولادى, ال تابيعي رادياتسيا گرانيتتى جىنىستاردا, تاۋ بەلدەۋلەرىندە جوعارىراق كەزدەسەدى.
تاعى ءبىر كەڭ تارالعان قاتە پىكىر – رادياتسيانىڭ كەز كەلگەن دوزاسى ادام ومىرىنە قاۋىپتى دەگەن تۇجىرىم. عىلىمدا مۇنداي ءابسوليۋتتى ۇعىم جوق. قاۋىپ ساۋلەلەنۋ مولشەرىنە, ياعني دوزاعا تىكەلەي بايلانىستى. كۇندەلىكتى ءومىردىڭ وزىندە ادام از مولشەردە يونداۋشى ساۋلەگە ۇشىراپ وتىرادى. ماسەلەن, جىل سايىنعى فليۋوروگرافيالىق تەكسەرۋ – مەديتسينالىق تۇرعىدان قاۋىپسىز ءارى قالىپتى تاجىريبە.
«رادياتسيا «بارلىق نارسەنى ماڭگىگە جۇقتىرادى» دەگەن تۇسىنىك تە شىندىققا جاناسپايدى. راديواكتيۆتى لاستانۋ تەك بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا عانا ورىن الادى. قازىر الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە ازىق-ت ۇلىكتى رادياتسيالىق ستەريليزاتسيالاۋ ءادىسى كەڭىنەن قولدانىلادى. بۇل – ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, باكتەريا مەن پارازيتتەردەن تازارتۋدىڭ ءتيىمدى جولى. مۇنداي ازىق-ت ۇلىك راديواكتيۆتى بولمايدى ءارى ادام اعزاسىنا قاۋىپ توندىرمەيدى», دەدى م.تولەگەنوۆ.
كەيدە رادياتسيالىق ولشەۋ قۇرالىن كورگەن جۇرت ونى قاۋىپتىڭ بەلگىسى دەپ قابىلدايدى. نەگىزىندە, اسپاپتىڭ بولۋى – قاۋىپتىڭ ەمەس, كەرىسىنشە, باقىلاۋدىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. رادياتسيامەن جۇمىس ىستەيتىن بارلىق نىسانداردا ءدال وسى ولشەۋ قۇرالدارى ارقىلى جاعداي تۇراقتى تۇردە تەكسەرىلەدى.
رادياتسيا تەك ادام قاتەلىگىنەن نەمەسە وندىرىستىك اپاتتان پايدا بولادى دەگەن پىكىر دە بىرجاقتى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ادام الاتىن ساۋلەلەنۋدىڭ نەگىزگى بولىگى تابيعي كوزدەرگە تيەسىلى. كوسموستىق ساۋلەلەر, جەر قويناۋىنداعى رادون گازى, قۇرىلىس ماتەريالدارى – مۇنىڭ ءبارى تابيعي رادياتسيالىق فوننىڭ قۇرامداس بولىگى.
«بۇل – شىندىققا مۇلدە قاراما-قارسى پىكىر. كەرىسىنشە, رادياتسيا – ەڭ قاتاڭ باقىلاناتىن فيزيكالىق فاكتورلاردىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ ەلدە دە, الەمدە دە رادياتسيالىق مونيتورينگتىڭ كوپدەڭگەيلى جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى», دەدى ول.
رادياتسيا تەك اپات كەزىندە عانا پايدا بولادى دەگەن وي دا قاتە. تابيعي رادياتسيالىق فون كەيبىر وڭىرلەردە ادام قىزمەتىنەن تۋىندايتىن ساۋلەلەنۋدەن الدەقايدا جوعارى بولۋى مۇمكىن. بۇل – تابيعاتتىڭ قالىپتى قۇبىلىسى.
قورىتا ايتقاندا, راديوفوبيا رادياتسيانىڭ وزىنەن ەمەس, ونى تۇسىنبەۋدەن تۋىندايدى. عىلىمي دەرەك پەن اشىق اقپارات قوعامداعى ارتىق ۇرەيدى سەيىلتۋدىڭ باستى قۇرالى. سوندىقتان اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى اڭگىمە ەموتسياعا ەمەس, دالەلگە سۇيەنۋگە ءتيىس. بۇل – بۇگىنگى عانا ەمەس, بولاشاق ۇرپاقتىڭ دا قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ماڭىزدى.