مەكتەپ اسحاناسىنداعى وزگەرىس

بالا اعزاسى ەندى قالىپتاسىپ, دامي­تىن كەزەڭدە قۇنارلى تاماق­تانۋدى قاجەت ەتەتىنى راس. سوندىقتان وقۋشىنىڭ تاماقتانۋىنا اتا-انامەن بىرگە مەكتەپ تە, مەملەكەت تە جەتكىلىكتى كوڭىل ءبولۋى كەرەك.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى سانيتار­لىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ كومي­تە­تى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇر­قان سادۋاقاسوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ستاندارت بالاباقشا, مەكتەپ, كوللەدج بەن ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىن قوسا العاندا, بارلىق ءبىلىم ۇيىمدارىنا ەنگىزىلەدى.

– 2023 جىلدان باستاپ مەملەكەت باس­تاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىن, مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋعا قۇقىعى بار جەكەلەگەن ساناتتاعى بالالاردى تەگىن ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. الايدا جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەسى مەك­تەپ وقۋشىلارىنىڭ تاماقتانۋىندا تۇز, قانت جانە مايدىڭ مولشەرى تىم جو­عارى ەكەنىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار راتسيوندا كوكونىستەر, جەمىس-جيدەكتەر مەن ءسۇت ونىمدەرى جەتكىلىكسىز. وسىنداي تاماقتانۋ بالالار اراسىندا سەمىزدىككە, قانت ديابەتىنە جانە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ ەرتە جاستان دامۋىنا اكەلۋى مۇمكىن, – دەيدى كوميتەت وكىلى.

ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ستاندارت قازىرگى زامانعى حالىقارالىق تاسىلدەرگە نەگىزدەلىپ جاسالعان. اتاپ ايتقاندا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى, قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى, يۋنيسەف جانە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى (ددسۇ) سەكىلدى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ ازىرلەنگەن.

– بۇعان قوسا, جاڭا ستاندارتتا العاش رەت شاعىن جيناقتى مەكتەپتەگى تاماقتانۋدى ۇيىمداستىرۋ تالاپتارى مەن ارنايى ديەتا­لىق قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ ەرەجەلەرى ەنگىزىلدى, – دەدى ول.

مەكتەپ ءمازىرى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋ­گە ءتيىس. ويتكەنى وقۋشىلاردىڭ وسى كەزدە قا­لاي تاماقتاناتىنى ولاردىڭ دەن­ساۋ­­لى­عى­نا, كوڭىل كۇيىنە, ۇلگەرىمىنە, بولا­شا­عى­نا تىكەلەي اسەر ەتەدى.

قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى اقكۇمىس سالحانوۆانىڭ ايتۋىن­شا, وسى كۇنى بالالار اراسىندا ارتىق سالماق ماسەلەسى ۋشىعىپ تۇر.

– دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەگىنە سايكەس, سەمىزدىككە شالدىققان بالالار سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. بۇل XXI عاسىردىڭ جاھاندىق ەپيدەمياسى دەپ اتالادى.

وكىنىشكە قاراي, قازاقستان دا بۇل ۇردىستەن تىس ەمەس. قازىر ەلىمىزدە 6–9 جاس ارالىعىنداعى ءاربىر بەسىنشى بالادا ارتىق سالماق بار. ەگەر بۇل ءۇردىستى توقتاتپاساق, 2035 جىلعا قاراي ارتىق سالماعى بار بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ سانى 1,9 ميلليوننان اسادى دەگەن بولجام بار.

بۇل – ەرتە جاستا ديابەت, جۇرەك-قان تامىر اۋرۋلارى جانە باسقا دا سوزىلمالى دەرتتەردىڭ دامۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. وسىلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەلىمىزدە العاش رەت مەكتەپ ءمازىرىنىڭ قۇرامىن اۆتوماتتى تۇردە ەسەپتەيتىن ونلاين-كالكۋلياتور ازىرلەندى. بۇل جۇيە تاعامنىڭ كالورياسىن, اقۋىز, ماي, كومىرسۋ مەن دارۋمەندەر قۇرامىن شىعارىپ بەرەدى. قىزمەت بارلىق ادامعا اشىق ءارى تەگىن. مۇنى اتا-انالار, ءتىپتى بالالاردىڭ وزدەرى دە قولدانا الادى, – دەيدى اقكۇمىس سالحانوۆا.

سونىمەن قاتار قازاق تاعامتانۋ اكادە­ميا­سىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى «Balaman.kz» اتتى جاڭا سايتتىڭ ىسكە قوسىلعانىن حابارلادى. مۇندا نورماتيۆتىك قۇجاتتار, ۇسىنىمدار, ءمازىر كالكۋلياتورى جانە اتا-انالار مەن مۇعالىمدەرگە ارنالعان ماتەريالدار ورنالاستىرىلادى. تاعامنىڭ «جەۋگە جارامسىزدىق يندەكسى» دە نازارعا الىنادى. بۇل كورسەتكىش بالالاردىڭ تاباقتارىندا قانشا تاعام قالعانىن كورسەتەدى. ەگەر دەڭگەي 30%-دان جوعارى بولسا, ءمازىردى تۇزەتۋ قاجەت دەگەن ءسوز.

وسى ماسەلە تۋراسىندا دارىگەرلەر مەن پەداگوگتەر دە دابىل قاعىپ وتىر. ويتكەنى ارتىق سالماق – تەك سىرتقى بەينەگە ەمەس, بالانىڭ دەنساۋلىعىنا, ءتىپتى پسيحولوگياسىنا دا ۇلكەن سوققى. قيمىل از, ءتاتتى كوپ, ال گادجەت ەكرانىنان كوز المايتىن ءومىر سالتىنىڭ سالدارى وسى.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالار قۇقى­عىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ باس ساراپ­شىسى اقمارال ماقۇلبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءار مەكتەپتە تاماقتانۋ ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ جونىندەگى كوميسسيا (براكەراجدىق) جۇمىس ىستەيدى.

– كوميسسيانىڭ مىندەتتەرى تاماق ونىمدەرىنىڭ, دايىندالعان تاعام­دار­دىڭ ساپاسىنا, ازىق-ت ۇلىكتەردىڭ جارام­­دى­لىعىنا, دايىن تاعامداردى ساقتاۋ, جەتكىزۋ مەرزىم­د­ەرى مەن شارتتارىنىڭ ساقتالۋىنا, بالالاردىڭ ناقتى تاماقتانۋ راتسيونىنىڭ كۇندەلىكتى, پەرسپەكتيۆالىق اس مازىرىنە سايكەستىگىنە, اسحانانىڭ سانيتارلىق جاع­دايىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ. 2025–2026 وقۋ جىلىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەملەكەتتىك مەكتەپ­تەر­دەگى 1,7 ملن وقۋشىعا, ونىڭ ىشىندە 1,4 ملن-نان استام باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا جانە الەۋمەتتىك ساناتتىڭ 285 مىڭ 5–11 سى­نىپ وقۋشىلارىنا تەگىن ىستىق تا­ماق ۇيىمداستىردى. وقۋ­شى­لارعا ءبىر رەتتىك تاماقتاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 2025 جىلعا 192,1 ملرد تەڭگە قارجىلاندىرۋ قاراستىرىلعان. استانا قالاسىندا 1 بالاعا ءبىر رەتتىك ىستىق تاماقتىڭ ەڭ جوعارى قۇنى – 1 090, الماتى قالاسىندا – 963 تەڭگە, اقمولا وبلىسىندا – 882 تەڭگە, ەڭ تومەنگى قۇنى جامبىل, ال­ماتى – 550 تەڭگە جانە اباي وبلىس­تارىندا – 578 تەڭگە, – دەيدى اقمارال ماقۇلبەكوۆا.

جاڭا ستاندارتتىڭ قالاي ىسكە اسىپ جاتقانىن ءوز كوزىمىزبەن كورمەككە اباي قۇنانباي ۇلى اتىنداعى №87 مەكتەپ-گيمنازياسىنا ارنايى بارىپ, اسحانا جۇمىسىمەن تانىسىپ قايتتىق. اسحا­نانىڭ كىرەبەرىسىندە ارنايى كامەرا ورناتىلعان ەكەن. ياعني ءار بالا ەسىك الدىنا كەلىپ, كامەراعا قارايدى. ەگەر ول مەكتەپ وقۋشىسى بولسا, ەكراندا ونىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلىپ, «قوش كەلدىڭىز!» دەگەن جاسىل ءتۇستى جازۋ شىعادى. ال بوگدە ادام بايقالسا, قىزىل بەلگى جانادى. بۇل – ءبىر جاعىنان قاۋىپسىزدىك جۇيەسى, ەكىنشى جاعىنان تاماقتانعان وقۋشى سانىن ناقتى ەسەپتەيتىن باقىلاۋ قۇرالى.

ءبىز اسحاناعا كىرە بەرگەنىمىزدە باس­تاۋىش سىنىپ بالالارى تاماقتانىپ بولعان ەكەن. ولار­دىڭ پىكىرى بارىنەن ماڭىزدى. جانعوجا, جاننۇر, اقگ ۇلىم ەسىمدى 3-سىنىپ وقۋ­شى­لارىنىڭ ايتۋىنشا, ارقاي­سىسىنا ءار­تۇرلى تاماق ۇنايدى ەكەن. اسىرەسە الما بەرەتىن دۇيسەنبى مەن سارسەنبى كۇندەرىن اسىعا كۇتەتىن كورىنەدى. «تارەلكەدە جارتى اس قالدىرمايمىز» دەيدى بالالار. بىراق سالاتتى تاۋىسىپ جەمەيتىندەرىن دە جاسىرمادى.

ال جوعارى سىنىپتىڭ وقۋشىلارى ءۇزىلىس كەزىندە قالاعان تاماعىن وزدەرى ساتىپ الىپ ىشەدى. 7-سىنىپ وقۋشىسى جاناتحان راحماتۋللانىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ سىنىپتاستارى سىرتتان ەمەس, وسى مەكتەپ اسحاناسىنان تاماقتانعاندى ءجون سانايدى ەكەن.

– ويتكەنى مۇنداعى باعا قولجەتىمدى. كۇنىنە 500–1000 تەڭگە اراسىندا تويىپ تاماقتانامىز. ءوزىم كوبىنە پيۋرە نەمەسە پيتستسا الامىن. جيدەك كيسەلى جانە بار. اسحاناعا ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ساباق اراسىنداعى ون مينۋتتىق ۇزىلىستە بارامىز, – دەيدى ول.

سونىمەن, بالالاردىڭ سوزىنەن بايقا­عا­نىمىز, تاماقتىڭ پايدالى بولۋى جەتكىلىكسىز, ونىڭ ءدامدى بولۋى دا ماڭىزدى. ويتكەنى اس-اۋقات قۇنارلى بولعانىمەن, وقۋشى ونى جەمەسە تاعامنىڭ ەشقانداي قۇنى جوق. سول ءۇشىن ءمازىردى جاساعاندا تەك دارۋمەن قۇرامىنا ەمەس, بالانىڭ تالعامىنا دا ءمان بەرۋ كەرەك سەكىلدى...