قازىرگى تاڭدا اقمولا وبلىسى بويىنشا 14 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ سانى 184 506 ادامدى قۇراسا, ونىڭ 85 مىڭنان استامى قالالاردا, ال قالعانى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. وسى ورايدا, ولاردىڭ بوس ۋاقىتتارىندا نەمەن اينالىساتىنى, اسىرەسە جۇمىسپەن قامتىلۋى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.
وكىنىشكە قاراي, جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ايتىلىپ جۇرگەنىمەن, ناقتى شەشىمى ءəلى كۇنگە دەيىن تابىلماي كەلەدى. وسىدان التى جىل بۇرىن قولعا الىنعان «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى دا وڭ ناتيجە بەرمەي وتىر. اتالمىش باعدارلاما ارقىلى كوتەرمە اقشا الىپ, كەيىن اۋىلدان كەتىپ قالعان جاس ماماندار از ەمەس. سول سياقتى, «جاستار تاجىريبەسى» باعدارلاماسى دا جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتى جويۋعا قاۋقارسىز. ويتكەنى, اتى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل باعدارلاما جوعارى وقۋ ورنى تۇلەكتەرىنە ءوز سالاسى بويىنشا تاجىريبە جيناقتاۋعا ارنالعانى بەلگىلى. قۇجاتتا «جاس مامان تاجىريبەدەن وتكەننەن كەيىن ونى مىندەتتى تۇردە جۇمىسقا الۋ كەرەك» دەپ جازىلماعان. سوندىقتان دا جۇمىس بەرۋشىلەر تاجىريبەدەن ءوتۋشىنى ءارى قاراي ءوز مەكەمەلەرىندە الىپ قالا ما, الدە ارقاسىنان قاعىپ شىعارىپ سالا ما, ونى وزدەرى بىلەدى.
جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن قالاي شەشەمىز؟
وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسىنىڭ بىزگە بەرگەن مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, سوڭعى ءۇش جىلدا «جاستار تاجىريبەسى» باعدارلاماسىنا 3361 ادام قاتىسىپ, وعان 330 ميلليون تەڭگە قاراجات جۇمسالعان ەكەن. ناقتىراق ايتساق, 2012 جىلى – 1157, 2013 جىلى – 1107, وتكەن جىلى 1097 تۇلەك ءتۇرلى مەكەمەلەردە ءىس-تاجىريبەدەن وتكەن. ال بيىلعى جىلى 500 جاس مامانعا عانا سۇرانىس تۇسكەن كورىنەدى. الايدا, باسقارماداعىلار جىل اياعىنا دەيىن بۇل مولشەردى ەسەلەي تۇسەمىز دەپ سەندىردى. بۇل سولقىلداق جاۋاپ. سەبەبى, وتكەن كەزەڭدەردەگى ءىس-تاجىريبەگە تارتىلعان, بىلايشا ايتقاندا, ۋاقىتشا جۇمىسپەن قامتىلعان جاس مامانداردىڭ سانى مىڭنان ازەر اسادى. ەگەر, بيىلدىڭ وزىندە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردى جەتى مىڭعا جۋىق جاستىڭ بىتىرگەنىن ەسكەرسەك, بۇگىنگى ءبولىنىپ وتىرعان بوس ورىندار جۇمىس ىزدەۋشى جاستاردىڭ, ءتىپتى, جارتىسىن دا قامتي المايتىنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
بۇل ورايدا, وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسىنىڭ اتىنا سىن ايتۋدان باسقا امالىمىز جوق. اكىمدىكتە وتكەن جيىنداردىڭ بىرىندە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان نۇركەنوۆ تە اتالعان باسقارما وكىلدەرىنىڭ قىزمەتىنە كوڭىلى تولماي, جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋداعى جۇمىستى جانداندىرا ءتۇسۋدى, «جاستار تاجىريبەسىنە» تۇلەكتەردى مەيلىنشە كوپ قاتىستىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ سول مەكەمەلەردە قالۋىن قاداعالاۋدى قاتاڭ تاپسىرعان ەدى.
بۇل ورايدا, ءبىز باعدارلاماعا قاتىسقان بىرەن-ساران جاستى دا اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. وسىدان ەكى جىل بۇرىن وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىندا ءىس-تاجىريبەدەن وتكەن راۋشات ماحامبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, باعدارلاما جولداماسىن العان جاستار كەيبىر مەكەمەلەردىڭ «بارىپ كەل, شاۋىپ كەلىنە» اينالعانعا ۇقسايدى. ءسويتىپ, جاس مامان راۋشات التى اي بويى ءوزىنىڭ ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا كىرىسە الماي, ءوز مىندەتىنە جاتپايتىن شارۋانى اتقارۋعا ءماجبۇر بولعانىن ايتتى. اقىر سوڭىندا, ءىس-تاجىريبەنىڭ ءوتۋ مەرزىمى دە اياقتالىپ, ول جەرگە جۇمىس ىستەۋگە قالدىرىلماعانىن, قازىر مۇلدە باسقا وبلىستا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءوز مىندەتىمىزدى باسقاعا سىلتەۋدى قاشان قويامىز؟
وبلىستىق ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ سايتىن قاراعانىمىزدا مىنا ءبىر دەرەكتەردى كوزىمىز شالدى. جالپى, 2015 جىلعى 1 قاڭتارداعى مالىمەت بويىنشا, ەسەپتە تۇرعان جۇمىسسىزداردىڭ سانى 859 ادامدى قۇراسا, بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعا قاراعاندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ 45,3 پايىزعا تومەندەگەنىن كورسەتىپ وتىر. 2014 جىلدىڭ باسىنان بەرى جۇمىسقا ورنالاسۋ ماسەلەسى بويىنشا 10883 ادامنىڭ ءوتىنىشى تىركەلسە, 8500 ادام نەمەسە بارلىق ءوتىنىش بىلدىرگەندەردىڭ 78,1 پايىزى جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ ىشىندە قانشاسى جاستار ەكەنىن بىلە المادىق. بۇل ىسكە جاۋاپتى وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسىنا حابارلاسقانىمىزدا, ولار بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋدەن جالتارىپ, «جاستارعا قاتىستى ماسەلەمەن جاستاردىڭ ءوزى اينالىسسىن» دەگەنگە كەلتىرىپ, تۇتقانى قويا سالدى.
ولار ايتپاسا دا, جاستاردىڭ بۇگىنگى تاڭدا نەمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن, ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە قانداي ۇلەس قوسىپ جۇرگەنىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. جاسىراتىن نەسى بار, تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاسقا جەتسە دە, اتا-اناسىنىڭ تابىسىمەن كۇن كورەتىن, شىبىق باسىن سىندىرمايتىن ۇل-قىزدار دا ارامىزدا از ەمەس. دەگەنمەن, سولاردى ەڭبەككە شاقىرىپ, باعىت-باعدار بەرەتىن زامانداستارىنىڭ بارىن اتاپ وتپەسكە بولماس. ايتا كەتەيىك, وتكەن جىلى وبلىسىمىزدىڭ ەكى قالاسى مەن ون جەتى اۋدانىندا اشىلعان جاستار رەسۋرستىق ورتالىعى ءبىراز جاستى ەڭبەكپەن قامتۋعا مۇمكىندىك جاسادى. وبلىستىق جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ وزىندە وننان استام جاس مامان قىزمەت ەتسە, اۋداندارداعى فيليالداردا دا ۇجىم تەك جاستاردان عانا قۇرالىپ, كەمىندە وتىز مىڭ تەڭگە جالاقى الادى. سونداي-اق, ورتالىقتىڭ عالامتوردا اشقان سايتىنا ءتۇرلى مەكەمەلەر بوس جۇمىس ورىندارى جايلى اقپارات قالدىرىپ, بۇل دا جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن تۇزەتۋگە ءوز سەپتىگىن تيگىزىپ جاتقان كورىنەدى. وسى ورتالىقتىڭ ەگىندىكول اۋداندىق فيليالىنىڭ ادىسكەرى عاليا اسيلوۆا اۋدان بويىنشا 1478 جاس بار ەكەنىن, ونىڭ 85-ءى جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەنىن ايتتى.
– قازىرگى جاستار جۇمىسقا ق ۇلىقسىز. سول سەبەپتى, ماۋسىمدىق جۇمىستارعا قاراي ۇمتىلادى. ەكى-ءۇش اي عانا ەڭبەك ەتىپ, كەيىن تاعى جۇمىسسىزدىڭ كەبىن كيەدى, – دەدى ەگىندىكولدىك عاليا اسيلوۆا. جاس ماماننىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. قازىرگى كەيبىر جاستار شىنىمەن دە ءار ءىستىڭ جەڭىلىن تاڭداۋعا اۋەس. مۇنىمەن كوپكە توپىراق شاشايىن دەگەن ويىمىز جوق, دەگەنمەن دە, جۇمىسى جەڭىل, جالاقىسى جوعارى قىزمەتكە بارعىسى كەلەتىن, جۇمىستا قانداي دا ءبىر قيىندىق تۋىنداپ قالسا, قىزمەتىنەن كەتۋ جونىندە ءوتىنىشىن الا جۇگىرەتىن جاستاردى كوزىمىز تالاي كوردى. الەمدى داعدارىس, جۇمىسسىزدىق جايلاعان زاماندا ءبىر قىزمەتتەن ەكىنشى ءبىر جەرگە اۋىسا بەرۋ, اقشاسى از جۇمىستى مەنسىنبەۋ پايدا اكەلمەيتىنى انىق.
وبلىستىق مەدياورتالىق ۇيىمداستىراتىن بريفينگتەردە اۋدان اكىمدەرىنە وسى سۇراقتى ۇنەمى قويىپ وتىرامىز. جاۋاپ بىرەۋ: «اتقارۋشى ورگاندار جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتى جويۋدى ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت سانايدى. بۇل باعىتتا ناسيحاتتىق, ماتەريالدىق شارالاردىڭ بارلىعى جۇمىلدىرىلعان. جاستار مەملەكەت ۇسىنعان قامقورلىقتى پايدالانا ءبىلۋى كەرەك». راس-اۋ... سونداي-اق, بۋراباي اۋدانىنىڭ پروكۋرورى اسحات جاقىپبەكوۆتىڭ مىنا سوزدەرى دە ءتيىستى ورىنداردىڭ نازارىندا بولۋى كەرەك دەپ سانايمىز. «كامەلەت جاسقا تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاي وتىرىپ, بىلتىر 37 تۇلعانى اكىمشىلىك, تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتتىق,– دەيدى ول. – ءبىز وقۋ ورىندارى شاكىرتتەرى اراسىندا قىلمىستىق ارەكەتتەرگە باراتىنداردىڭ بارلىعىن جاسىرمايمىز. ماسەلەن, 1996 جىلى تۋعان جەتكىنشەكتىڭ №3 ورتا مەكتەپتىڭ وزىنەن ەكى جاس كىشى وقۋشىسىنان اقشا بوپسالاپ جۇرگەندىگىن انىقتادىق. وعان قاتىستى قىلمىستىق كودەكستىڭ 181-بابىنىڭ 1-بولىمىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعانىمەن, تاراپتار ءوزارا كەلىسىمگە كەلگەننەن كەيىن ءىس توقتاتىلدى». توقتاتىلعانى جاقسى دەيىك. بىراق, اتا-انالار ونى جىلى جاۋىپ قويا سالماي, الدىن الۋ شارالارىن جاساعاندا ودان دا جاقسى بولار ەدى عوي.
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
ۆەنەرا تالعاتقىزى,
جۋرناليست.
اقمولا وبلىسى.