ارامىزدان كەتكەنىنە سەكسەن جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, ماڭعىستاۋ حالقى ءۇشىن ورازماعامبەت تۇرماعامبەت ۇلىنىڭ ەسىمى اياۋلى. بىرەۋ ونى كەن ىزدەگەن كەمەڭگەر دەسە, بىرەۋ اعارتۋشى, ۇشىنشىلەرى باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداعانعا قولۇشىن بەرەتىن ەمشى, تورتىنشىلەرى ۇلكەن ءدىني عۇلاما ەسەبىندە بىلەدى. ارينە, بۇلاردىڭ ءبارى دە تەك ايتىلا سالعان اڭگىمە ەمەس ەدى. ويتكەنى ول كوزىنىڭ تىرىسىندە وسى ايتىلعان سالالاردىڭ قاي-قايسىسىن دا جەتە مەڭگەرگەن بولاتىن. ەڭ باستىسى, ورازماعامبەت – ەلىنىڭ ازاتتىعى جولىندا ايانباي كۇرەسكەن قايراتكەر, ماڭعىستاۋ ولكەسىندەگى الاشوردا ۇيىمىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى.
ول وسى توپىراقتاعى قىزىلسۋ جەرىندە 1882 جىلى ومىرگە كەلدى. بولاشاق عۇلامانىڭ بالالىق شاعى دا, بىلىمگە دەگەن العاشقى قادامى دا سول قىزىلسۋدا ءوتتى. ونىڭ جان-جاقتى ءبىلىمدار بولۋىنا بالكىم اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقان اسىل ءتىننىڭ بەرىكتىگى دە اسەر ەتكەن بولار. اتاقتى قاشاعان كۇرجىمان ۇلى «ورازماعامبەت احۋنعا» دەگەن ارناۋىندا ورازماعامبەتتىڭ ۇلى اتاسى توقمىرزانىڭ تۋعان توپىراقتىڭ تۋلاقتاي جەرىنىڭ دە جات قولىندا كەتپەۋى ءۇشىن ارپالىسىپ, سونىڭ جولىندا شەيىت كەتكەنىن, ونىڭ بالاسى سارىبەك قىرىق جاسقا كەلگەندە باسىنا پايعامباردىڭ ءتاجىن وراپ ءدىن ءۇشىن قىزمەت ەتكەن, الدىن بولجاي بىلەتىن كورەگەن ەكەندىگىن ايتادى. ال سارىبەكتەن تۋعان تۇرماعامبەت زامانىندا تەك ماڭعىستاۋ عانا ەمەس, ورتا ازيا ءدىني ورتالارىنا بەلگىلى تۇلعا بولدى. كونە ۇرگەنىشتە قاراقالپاق ومار احۋننان ءدارىس الىپ ەلگە ورالادى. مەشىت اشىپ بالا وقىتادى. ورازماعامبەت يرانعا بارعاننان كەيىن رەزا شاح پەحلەۆيگە جازعان حاتىندا ء«بىز قازاقستان, اداي تايپاسى, ماڭعىستاۋ اۋدانى قىزىلسۋ اۋىلىنان «دارول ۇلىم» مەدرەسە-مەشىتىنەن كەلگەنبىز. ءدىني باسقارمانىڭ №132 بۇيرىعى بويىنشا اكەم تۇرماعامبەت وسى مەدرەسەنىڭ نەگىزىن قالاعاننان بەرى يمام ءارى كامىل ءمۇرشىت-ۇستاز ەدى. ول 1918 جىلى باقيلىق بولدى. اكەم ومىردەن وتكەن سوڭ شاما-شارقىم كەلگەنشە ۇستاز بولىپ ەلدى ساۋاتتاندىرۋ جۇمىسىنا كىرىستىم» دەپ جازادى. ورازماعامبەت سول ۋاقىتتاعى ۇلكەن ءدىني ورتالىقتار شوعىرلانعان ورتا ازياعا بەت الادى. يران شاحىنا جازعان الگى حاتىندا «مەن جاسىمنان عىلىم قۋدىم. ءوز ايماعىمدا, سوسىن بۇحارا مەن حيۋادا وقىدىم. سۇپىلىق زىكىر سالۋدى ءارى ۇيرەتۋدى ۇرگەنىش قالاسىندا حازىرەت مۇحاممەد زيا يبن زاكىرجاننان ۇيرەندىم. سونداي-اق ءتافسير عىلىمىن, جاعرافيا, يلاھي حيكمەت, بيولوگيا, استرونوميا, گەومەتريا وقىدىم», دەيدى.
اكەسى تۇرماعامبەت زامان اعىمىن تەرەڭ تۇسىنەتىن جان-جاقتى ادام بولسا كەرەك. ءحىح–حح عاسىر باسىندا ماڭعىستاۋدىڭ بايلىعىن زەرتتەۋگە ساياحاتشى, عالىمدار كەلە باستادى. اسىرەسە ورىس عالىمى نيكولاي يۆانوۆيچ اندرۋسوۆ 1887 جىلى اياق باستى. 1907–1908 جىلدارى ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. تۇرماعامبەت حازىرەت پەن اندرۋسوۆ اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناس ونىڭ بالاسى ورازماعامبەتتىڭ ءۇندىستاننىڭ بومبەي قالاسىنا وقۋعا كەتۋىنە ىقپال جاسايدى. رەسەيدىڭ, بولماسا ەۋروپانىڭ باسقا ءبىر ەلدەرىنە كەتپەي, ۇندىستانعا كەتۋى – مۇسىلماندىق ءدىني ورتالىقتاردىڭ بولۋى.
قولىمىزعا ورازماعامبەتتىڭ بومبەي قالاسىندا وقىعان قۇجاتتارى ءازىر تۇسە قويعان جوق. ولكەمىزدە كەڭەس وكىمەتى ورناپ, قۋعىن-سۇرگىن باستالعاندا ونىڭ كوپتەگەن كىتاپتى, وزىنە بايلانىستى قۇجاتتاردى وسى جەردەن ونشا قاشىق ەمەس ساحاردىڭ, بايسارىنىڭ تاۋىنا جاسىرعانى بەلگىلى. «قايتىپ كەلەرمىن, پايداعا اسىرارمىن» دەگەن ءۇمىت بولسا كەرەك, وسىناۋ التىنعا بەرگىسىز قازىنانى ەشكىمگە بىلدىرمەي جاسىرعان.
اشحابات قالاسىنداعى تۇرمەگە تۇسكەننەن كەيىن قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە بەرگەن جاۋابىندا: «مەن ءدىني ورتانىڭ وكىلىمىن, ءدىن مۇسىلمان جولىنىڭ قىزمەتكەرىمىن. سونىمەن قاتار 16 جاسىمنان 19 جاسىما دەيىن ينديادا بومبەي قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ, ونىڭ ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق فاكۋلتەتىن اياقتادىم. كەزىندە ماڭعىستاۋدى زەرتتەۋشى عالىم م.بايارۋناسپەن تۇرىكمەنستانعا, قارابۇعازعا وتكەنمىن. ايتۋلى گەولوگ جانە مەنىڭ انتتاسقان دوسىم بايارۋناس ەكەۋمىز ماڭعىستاۋ جەرىندەگى جۇمىستى جالعاستىرماقشى ەدىك. سول كەزەڭنىڭ جاعدايلارى ءبىزدىڭ جۇمىس جاساۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرمەدى», دەيدى.
قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە وتىرىك ايتا المايتىنى, ولاردىڭ ورازماعامبەتتىڭ ءومىرى تۋرالى ونسىز دا بىلەتىنى بەلگىلى. وسى تۇرىكمەنستان قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سۇلتان بالحاەۆ اعامىزعا 1991 جىلعى 17 شىلدەدە بەرگەن انىقتامالىعىندا «تۋر مۇحاممەتوۆ وراز مۇحامبەت باتىس قازاقستاننىڭ ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ تۇيەسۋ, قىزىلسۋ جەرىندە 1882 جىلى تۋعان. ۇلتى قازاق. كسرو ازاماتى. بومبەي ۋنيۆەرسيتەتىن ينجەنەر-گەولوگ ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن جوعارى ءبىلىمدى. ۇستالعانعا دەيىن ارناۋلى جۇمىسى بولماعان. تۇرىكمەنستاننىڭ نكۆد ورگاندارى 1937 جىلعى 1 قىركۇيەكتە ب ۇلىكشىل قىزمەتى ءۇشىن دەگەن جالامەن قاماۋعا العان. 1938 جىلى 29 قازاندا ەڭ جوعارعى جازا – اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, 30 قازاندا ورىندالدى», دەپ انىق كورسەتكەن.
ماڭعىستاۋ ولكەسىنىڭ كەن بايلىعىن زەرتتەۋشى, اكادەميك ن.اندرۋسوۆتىڭ شاكىرتى م.بايارۋناس 1907 جىلدان 1938 جىلعا دەيىن ماڭعىستاۋ تۇبەگىنىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىسىن, تەكتونيكاسىن, كەن بايلىعىن جەتە زەرتتەگەن عالىم. كسرو عا-نىڭ گەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ گەولوگى سياقتى قىزمەتتەردە ىستەگەن م.بايارۋناستىڭ ماڭعىستاۋ جەرىنە كەلگەندە ورازماعامبەتپەن بىرلەسە جۇمىس ىستەگەنى ونىڭ تەرگەۋ ورىندارىنا بەرگەن جاۋاپتارىندا انىقتالىپ وتىر.
ەكى عالىمنىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەگەندىگى, ءبىر-بىرىنە دەگەن ادال دوستىعى جونىندە ونىڭ بالالارى دا ايتادى. 2006 جىلى يرانعا بارعان ساپارىمىزدا گورگان قالاسىندا تۇراتىن پارسى ءجۋرناليسى مۋسا جورجانيمەن كەزدەسكەنىمىزدە, ورازماعامبەت تۋرالى ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرگەنىن ايتتى. ونىڭ ورازماعامبەت بالاسى شارعيدان العان سۇحباتىندا بىلاي دەپتى: «اكەمىز اراب, پارسى, ورىس, تۇركى تىلدەرىن جەتىك بىلگەن. بايارۋناس بۇل وڭىرگە ات باسىن تىرەسە بىزدىكىنە كەلىپ, اكەمىزدى قاسىنان قالدىرمايتىن. ال اكەمىز بولسا ءوزى بايقاعان قازبا بايلىق تۇرلەرىن كورسەتىپ, ەرەكشە ءۇمىتتى جەرلەرگە الىپ باراتىن».
ال 2007 جىلى يرانعا بارعان ەكىنشى ساپارىمىزدا ونىڭ بالالارىنىڭ قولىندا ساقتالعان مۇراعاتتاردى الىپ كەلگەن ەدىك. وندا قۇندى بولىپ ەسەپتەلەتىنى عالىمنىڭ قولجازبالارى ەدى. ءسوز باسىندا ايتىلعان رەزا شاح پەحلەۆيگە جازعان حاتىندا ءوزىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە تۇسۋىنە سەبەپشى بولعان مىنالار دەپ اتاپ كورسەتەدى. ولار: باي بولعانىم ءۇشىن, ەكىنشى مولدا احۋندىعىم ءۇشىن, ءۇشىنشى اكەمنىڭ قاجى يشان بولۋى, ءتورتىنشى يسلام شاريعاتىن ۇگىتتەگەنىم ءۇشىن, بەسىنشى ويى بۇزىق, ياعني ماڭعىستاۋ تاۋلارىنداعى كەن شىعاتىن جەرلەردى بىلە تۇرا بولشەۆيكتەر پايدالانادى دەپ ايتپادى دەگەن جالا, التىنشى, تاس كومىر مەن سۋلفاتتى جالاقى ورنىنا العانىم ءۇشىن.
ەكىنشى حاتى يران ۇكىمەتىنىڭ ونەركاسىپ باس باسقارماسىنا جازعان حاتى. وندا ورازماعامبەت «بەندەر شاح قالاسىنداعى زاۋىتتىڭ سولتۇستىگىندە بەس ءجۇز مەتر جەردە مۇناي قورى بار, تەرەڭدىگى ءتورت ءجۇز ەلۋ مەتر. بۇل جەردەگى مۇنايدى شىعىنىنان قاشپاي يگەرسە مول بايلىققا جەتۋگە بولادى. ارينە, وعان جۇمسالاتىن قاراجات مولشەرى كوپ. بىراق ءبىر جىل مۇناي وندىرگەننەن كەيىن جۇمسالعان قاراجاتتىڭ اقتالاتىنىنا سەنىمدىمىن. بۇل جەردەگى مۇناي قورى شىعا باستاعاندا مينۋتىنا التى مىڭ فۋنت شاماسىندا بولادى. مۇناي قۇرامىندا بەنزين, كەروسين, كۇكىرت بار» دەپ جازعان. بۇل حاتتار ورازماعامبەتتىڭ ءوزى تەرگەۋدە جاۋاپ بەرگەن «قازاقستاندا, تۇرىكمەنستاندا, يراندا مەنى گەولوگ رەتىندە دە تانيدى» دەگەنىن ناقتىلاي تۇسەدى.
يراندا تۇراتىن اقساقالداردىڭ, بالالارىنىڭ ايتۋى بويىنشا يران ۇكىمەتى ورازماعامبەتتىڭ حاتىنان كەيىن سول جەردى يگەرۋ ماقساتىندا كەلگەن. وكىنىشكە قاراي, ول ۋاقىتتا ورازماعامبەت الداۋ ارقىلى قولعا ءتۇسىرىلىپ, اشحابات تۇرمەسىندەگى ادام توزبەس ازاپتى كۇندەردى باستان كەشىرىپ جاتقان-دى.
وقۋ-ءبىلىمنىڭ قادىرىن بىلگەن ورازماعامبەت 1928 جىلدارى قىزىلسۋدا جەرگىلىكتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدالانىپ مەكتەپ سالىپ, فورت-شەۆچەنكودان وتەس قارابالاەۆ دەگەن وقىتۋشىنى الدىرتىپ, ەكەۋى جيىرمادان اسقان بالالاردى وقىتقان. ولاردىڭ ىشىنەن بەلگىلى ازاماتتار شىققانى جونىندە سۇلتان بالحاەۆ پەن ومىرزاق وزعانباەۆ اعالارىمىز جازعان ەدى.
حالىق اراسىندا ورازماعامبەتتىڭ تاعى ءبىر قىرى, ەمشىلىگى جونىندە كوپ ايتىلادى. ونىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزىندە اۋىرىپ قالعان بايارۋناستى ەمدەگەنى, بولماسا كۇيىپ قالىپ, ءيا ءۇستى-باسىن جارا قاپتاپ كەتكەن ادامداردى قۇلان-تازا ايىقتىرعانى تۋرالى كەزىندە جازىلدى دا. ناقتى ەمشى-دارىگەر بولعانىنا يران ساپارىندا كوزىمىز جەتە ءتۇستى. ءبىزدىڭ قولىمىزعا ەبجان اعامىز عۇلامانىڭ اتى-ءجونى جازىلعان ءموردى ۇسىندى.
– ءموردى قايدا باساتىن ەدى, – دەپ سۇراعانىمىزدا ەبجان: – بىرەۋگە جازعان حاتتارىندا باساتىن. كوبىنە وسى قالادا وزىمەن قارايلاس ءبىر پارسى دارىگەرى بولدى. اكەم الدىنا كەلگەن ادامدارعا ءارتۇرلى شوپتەردەن قالاي ءدارى جاساۋ كەرەكتىگى جونىندە قاعاز جازىپ بەرەتىن دە, الگى پارسىعا جۇمسايتىن. پارسى دارىگەرى اكەمنىڭ بەرگەن رەتسەپتىسى بويىنشا جاسالعان ءدارىنى اۋرۋعا قولداناتىن, – دەپ ەدى. وسىعان قاراپ ورازماعامبەتتىڭ حالىق مەديتسيناسىن جەتە مەڭگەرگەن ادام ەكەنىن, ءارتۇرلى شوپتەردى پايدالانا بىلۋىنە قاراپ ءوزى ايتقانداي بيولوگيادان دا كوپ حابارلى بولعانىن بىلەمىز.
ەل باسىنا كەلگەن قاسىرەتتى جىلدار كەزىندە ءبىزدىڭ مىڭداعان قانداسىمىزعا تۋعان جەردەن جىراق كەتۋگە تۋرا كەلدى. مۇنداي قيىن كەزدە ورازماعامبەت قانداستارىنىڭ ورتاسىنان تابىلدى. قالىڭ پارسى, ىزعىنداي تۇرىكمەن اراسىندا جوق بولىپ كەتپەۋدىڭ جالعىز جولى ءار جەردە بىتىراپ جۇرگەن قازاقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ بولاتىن. سوندا عانا ءداستۇرىن, ءتىلىن, ءدىلى مەن ءدىنىن ساقتاپ قالاتىنىن بىلگەن عۇلاما يران پاتشاسىنا حات جازادى. تارىداي شاشىلعان از عانا ۇلتتى ەكى-ءۇش قالاعا شوعىرلاندىرىپ, ورنالاستىرۋدى سۇرايدى. بۇرىن جەر تىرناپ, ەگىن ەكپەگەن ولارعا وگىزبەن, سوقامەن, تاعى دا باسقا كەرەك-جاراقپەن كومەكتەسۋدى وتىنەدى.
وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە ورازماعامبەتتىڭ 1936 جىلى مامىر ايىنىڭ 25-ىندە گورگان قالاسىنىڭ اكىمى سەيت جورجان مىرزاعا جازعان حاتى بار. باستاپقىدا قورعانىشى جوق ازىپ-توزىپ بارعان قازاقتارعا جەرگىلىكتى تۇرعىندار قىسىم جاسايدى. ورازماعامبەت وزىمە قاۋىپ كەلەدى-اۋ دەمەي, وسى ب ۇلىكتى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ اتى-جوندەرىن تولىق اتاپ, قالا اكىمىنەن ولاردى جونگە سالۋدى, جازا قولدانۋدى تالاپ ەتەدى. ونىڭ بۇل ءوتىنىشى دە جەردە قالماپتى.
ورازماعامبەت تۇرماعامبەت ۇلى 1938 جىلدىڭ 29 قازانىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. ۇكىم 30 قازاندا ورىندالعان. الايدا سول 1938 جىلدىڭ 28 اقپانىندا تۇرمە دارىگەرىنىڭ «دەنساۋلىعى جاقسى, قول ەڭبەگىنە جارامدى» دەپ بەرگەن قاعازى جانە كراسنوۆودسك قالالىق زاگس ءبولىمى بەرگەن №191977-ءولىمى تۋرالى كۋالىكتە ورازماعامبەت 1942 جىلدىڭ 30 قازانىندا 61 جاسىندا قايتىس بولدى دەگەن انىقتاماسى ول تۋرالى ءالى دە ىزدەنە ءتۇسۋدى كەرەك ەتەدى. بۇل ۇكىمەت ورگاندارى ورازماعامبەتتى اتپاي ءوز جۇمىستارىنا پايدالاندى دەگەن اڭگىمەلەردىڭ شىندىق ەكەنىن بىلدىرەدى. تاشكەنتتىڭ, اشحاباتتىڭ قاۋىپسىزدىك كوميتەتتەرىندەگى ارحيۆتەردەگى ول تۋرالى ءىستى قۇزىرلى ورگاندار ارقىلى الدىرتسا ءبىراز نارسەگە قول جەتەرى انىق.
ءسوز باسىندا ورازماعامبەت الاشوردا مۇشەسى بولعانىن ايتتىق. ول تەرگەۋگە بەرگەن جاۋاپتارىندا: «مەن «الاشوردا» ۇيىمىنا 1926 جىلى كىردىم, ۇستالعانعا دەيىن وسى ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولدىم», دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
كەيىنگى ەكى جىلدان بەرى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇرىن ەسىگى جابىق بولعان ورىنداردان كوپكە بەلگىسىز دەرەكتەردى اقتارۋعا قول جەتتى. سول قۇجاتتاردىڭ اراسىندا يرانداعى ورازماعامبەتتىڭ گەرمانيادا جۇرگەن مۇستافا شوقايمەن بايلانىستا بولعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. مۇستافا شوقاي سول جاقتا ءجۇرىپ 1929 جىلى «جاس تۇركىستان» جۋرنالىن شىعاردى. جۋرنالدى يرانداعى ورازماعامبەتكە جەتكىزىپ, ونى ورازماعامبەتتىڭ بايلانىسشىلار ارقىلى جان-جاققا تاراتقانى جونىندە 1937 جىلى يراننان قازاقستانعا كەلگەننەن كەيىن ۇستالىپ, تەرگەلگەن قادي سۇلتانوۆ, تاعى سول سياقتى بىرنەشە ادامنىڭ جاۋاپتارىنان كورۋگە بولادى.
وتىنشى كوشباي ۇلى,
جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى