كورنەكتى عالىم, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ مادەنيەتتانۋشىلىق ەڭبەكتەرى حالىقارالىق اۋقىمدا تانىلعان. اۆتوردىڭ اباي اۋدارماشىلىعى تۋرالى زەرتتەۋلەرى ماسكەۋدەن شىققان ۇجىمدىق جيناقتاردا جاريالانعان, جەكەلەگەن ماقالالارى ورىس, اعىلشىن, فرانتسۋز, اراب, تۇرىك, وزبەك, تاجىك تىلدەرىندەگى گازەتتەردە شىققان. «ليتەراتۋرنايا گازەتادا» باسىلعان «چيتال يا سلادوستنىي كوران» اتتى ماقالاسى جونىندە ءبىز كەزىندە ءىلتيپاتتى ماقالا دا ارناعانبىز. وتكەن جىلى س.ابدراحمانوۆتىڭ حالقىمىزدىڭ ەرەن ويشىلى, كلاسسيك جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ مادەنيەتتانۋشىلىعى تۋرالى جازىلعان «ابىز ءابىش» كىتابى ماسكەۋدىڭ «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنان «كوريفەي» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. ءبىز بۇگىن بەلگىلى اقىن, پۋبليتسيست الەكساندر ءبالتيننىڭ سول كىتاپ جونىندە جاقىندا «ليتەراتۋرنايا گازەتادا» باسىلعان رەتسەنزياسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
اتىرابىن تولايىم تۇركى تايپالارى مەكەندەگەن, سولاردىڭ فولكلورىنىڭ نەگىزىندە العاشقى جازبا تولقىندار قالىپتالعان ءحVى عاسىردان باستاۋ الاتىن قازاقستان ادەبيەتى ميفولوگيالىق بولمىس-ەلەستىڭ عاجاپ سۇگىرەتتەرىن جايىپ سالاتىن تۇركى تىلدەرىندەگى ەجەلگى ەپوستاردان باستاپ – ابىز ابايعا, اسىلتەك شوقان ۋاليحانوۆقا, ايبىندى ءھام ايدىندى ولجاس سۇلەيمەنوۆكە دەيىن الەمگە كوپ-كوپ ءسارۋار كۇنشۋاق سىيلادى.
قازاقستاننىڭ ءسوز ونەرىنىڭ عارىشتىق ساڭلاقتارى توبىندا ءابىش كەكىلباەۆ شوقجۇلدىزى ەرەكشە جارقىراپ, تۇلعالانىپ, تۇعىرلانىپ كورىنەدى: ودان تاراعان ساۋلەلەر حالىقارالىق ىقپال قۋاتىنا يە; كلاسسيكتىڭ كوپتەگەن شىعارماسى باسقا تىلدەرگە اۋدارىلىپ, وقىرمانداردىڭ اقىل-ويى مەن جان-جۇرەكتەرىن باۋراپ الىپ جاتىر... كەكىلباەۆ قاينارى سارقىلمايدى: ول قۇددى كەز كەلگەن ۇلتتىق نۇسقاداعى سياقتى, سوزدە ايشىقتالعان, سوزبەن كەسكىندەلگەن قازاق حالقىنىڭ امبەباپ شىعارماشىلىق جۇمباعىن شەشىپ انىقتاعان, امسە تۋعان جەردىڭ كەستەلى ورنەكتەرىنە ولەردەي عاشىق قارا ءسوزدىڭ ويشىلى جانە مايەكتى ءتىلدىڭ اقىنى.
كەكىلباەۆ-فيلوسوف ادامنىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى, ءتىلدىڭ توتەنشە قىزمەتى جايىندا تولعاندى – ويتكەنى ءبىز تۋعاننان كەيىن ءتاني قۇرىلىسقا عانا ەمەس, تىلدىك قۇبىلىسقا دا – ۇلتتىڭ قالىپتاسۋ تىلسىمىنا جانە حالىقتىڭ قارەكەتى مەن دامۋىن ايقىنداعان تىلدىك جۇيەنى تانۋ قۇرالى رەتىندەگى ادەبيەتتانۋدىڭ ماڭىزىنا شىم باتا بويلايمىز... ول وسى ورايدا ادەبي-تاريحي, فيلولوگيالىق ءھام فيلوسوفيالىق وي ورماندارىن مىسە تۇتپاي, وزىندىك جان-جاقتى كول-كوسىر تۋما دارىنىمەن قوعامدىق جانە ساياسي ومىرگە الاپات قۋاتپەن ەكپىندەي كىردى.
باسشىلىق ونەرىنىڭ ولشەمىن دە كەكىلباەۆ ءسوز قۇپيالارىنان, ولاردىڭ ۇشتاسۋىنان, قاجۋ بىلمەس قاۋقارلى تەتىكتەرىنەن استە كەم تانىپ بىلمەدى.
سونىمەن, ءبىزدىڭ الدىمىزدا – مادەنيەتتىڭ جارىق شۇعىلاسى ءا.كەكىلباەۆقا ارنالعان تولىمدى تراكتات; تاعدىر-تالايى مەن شىعارماشىلىعى تۋىپ-وسكەن ۇلتتىق توپىراعىمەن دە, رەسەيمەن دە تىعىز بايلانىسا ورىلگەن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ كوڭىلگە قونىمدى ماشىق-مانەرمەن بيپازداپ ورىنداپ شىققان تراكتات. «قۇران جانە پۋشكين» – ونىڭ ەلەۋلى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى وسىلاي اتالادى: قۇراننىڭ ارسىداعى سەڭگىرى مەن پۋشكيننىڭ اقىندىق توكپەسى بىرقاتار ۇيلەسىمدەر, ىشكى وت, شىعىسقا ارنالعان پۋشكين شىعارمالارى ارقىلى نازىك جىمداسىپ بايلانىسادى.
ابدراحمانوۆ پۋشكينيستيكا سالاسىندا كوپ شارۋا تىندىردى, كلاسسيكتىڭ ءومىرىن تىرنەكتەپ ءارى سونشالىقتى ايالاپ ىزەرلەي ءجۇرىپ, باسقا زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالعان رەڭكتەردى جانە تۇتاس تاقىرىپتاردى تاۋىپ وتىردى, بۇل رەتتە ول, البەتتە, قانداي نۇر شاشقان شۇعىلالى بولسا دا, ءبىر ەسىممەن شەكتەلىپ قالمادى; ول اباي حاقىندا, پوەتيكالىق اۋدارما حاقىندا, ءارتۇرلى اۆتورلار تۋىندىلارىندا كورىنىس تاپقان مەملەكەتتىلىك مەجەلەرى جايىندا جازدى.
ال ەندى مىنەكي – قازاق ءسوزىنىڭ كلاسسيگى ءا.كەكىلباەۆقا ارنالعان كەتپەكتەي كەرەمەت توم, اقىل-ويدىڭ ماۋەلى باقشاسى الدىمىزعا تارتىلىپ وتىر.
ارينە, ابىزدىڭ شىعارماشىلىعى بارىنشا جان-جاقتى, الۋان سيپاتتا زەردەلەنۋگە ءتيىس. مۇندا ءبىر عانا قىرىن تاڭداپ, سونىمەن شەكتەلۋ وتە قيىن.
ابدراحمانوۆ ءبارىن بايىپپەن باياندايدى – كەكىلباەۆتىڭ كوپتەگەن شىعارماسىندا جارقىن پاراسات كۇيىندەي توگىلگەن ۇيلەسىمدىلىككە جەتەلەيتىن, جۇيكەگە تيەر قايىرىمداردى قايتارىپ تاستايتىن, القىندىرماي العا باستايتىن ءسوز تىزبەگى بايسال اعادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇل تومدى «كەمەڭگەرلىك كوكجيەگى» دەپ اتاعان العى سوزىمەن اشىپ, القاعانىن اتاپ وتكەن ءلازىم.
ادامدىق قاينارلارداعى, الدە سوزدەگى, تاريحتاعى تەرەڭدىككە بويلاۋعا قابىلەتتى اقىل-پاراسات; جان دۇنيەڭدى ارتىق قۇمارلىق بيلەپ الماس ءۇشىن, ونى سىزىپ تاستاپ, مەيىرىم مەن اقسۇيەك بەكزاتتىق شارپىماس ءۇشىن قاجەتتى مومىندىق; امسە, تىپتەن ... زياتكەرلىك ماتەريالدى قايتكەندە دە ۇسىنۋعا قاجەتتى وزگەشە شەبەرلىك – مىنە, كەڭ بايتاق كەكىلباەۆتىق كوكجيەكتەر وسىلار. وسىنىڭ ءبارى ۇشتاسىپ, جيناقتالا كەلە, كەكىلباەۆقا سونشالىقتى ءتان دانالىق ۇعىمىن ايشىقتايدى.
ابدراحمانوۆ كىتابىنىڭ تاراۋلارعا ءبولىنۋى دە كوڭىلگە قونىمدى. سولاردىڭ ءبىرىنشىسى – «نەيسچەرپاەمىي» ءوز تاعدىر جولىنىڭ كەكىلباەۆ تاعدىرىمەن قيىلىسۋى جايىندا بايىپتى بايانداي كەلە, سوناۋ 1974 جىلى مەملەكەتتىك كينوكوميتەتكە جۇمىسقا ورنالاسۋىنان باستالعان اراقاتىناستارىن ساباقتاستىرا جىپتىكتەپ, اۆتوردىڭ شىعارماشىلىق الەمىنەن دە حابار بەرەدى.
ابدراحمانوۆ كەكىلباەۆتىڭ اقىندىق تالانتىن دا از-كەم سيپاي قامشىلاپ وتەدى, وسى «سيپاي قامشىلاۋدىڭ» ءوزى وقىرمان جۇرەگىنەن ىستىق ىقىلاس وتتارىن ۇشقىنداتارىنا كامىل سەنىمدىمىن. سەبەبى ورىسشا جولما-جول اۋدارماسى كەلتىرىلگەن شۋماقتار وڭدەۋدى ەش قاجەت ەتپەيدى, ءنارلى, كوركەم, مايەكتى شىعارما. ء(بىز بۇل ارادا تۇپنۇسقانى ۇسىنايىق – اۋدارماشى)
«قۋانتتى ءبىزدى سول كۇنى
ءسابيدىڭ تۇڭعىش اششى ءۇنى.
جىلاتتى ءبىزدى سول كۇنى
پوچتاشىنىڭ قاپشىعى.
كوڭىلدى كوكتەم قۇشىپ قاپ,
اجىراتتى قىس قايتا.
تۇسكە دەيىن قۇتتىقتاپ,
باتا وقىدى ەل ءتۇس قايتا».
سەزىم كۇيلەرى, ءومىر ورنەكتەرى كۇمىس ساۋلەلەرىن شاشىپ, جارقىراعان جارىعى شۋماقتاردى شۋاقتاندىرا تۇسەدى.
تاراۋلاردىڭ وزەكتەي وتكىر اتاۋلارىنىڭ ءبىرى – «مادەنيەت مايەگى»... ەشقانداي توقمەيىلسۋ رايى جوق: قوعامنىڭ قاتپارلانىپ جىكتەلۋى دە, اكە مەن بالا اراسىنداعى داۋ-شارلار دا, حالىق توپىراعىن نارلەندىرەتىن مادەنيەت وزەندەرىنىڭ, وكىنىشكە قاراي, قۇرعاپ تارتىلۋى دا – سونىڭ ءبارى بۇلىڭعىر-بۇلدىر شىندىق الەمىنە سايكەس قاراستىرىلادى.
سودان دا – كەكىلباەۆ بەينەسىنە جۇگىنگەندە كەز كەلگەن ناسىرعا شابار قۋىس كەۋدە, بوس بەرەكەسىزدىككە ونىڭ سومداعاي دۇنيەتانىمى قيسىندى تۇردە قارسى قويىلادى: «قالامگەردىڭ جازعاندارىندا مادەنيەت ەشقاشان تار ايادا قاراستىرىلمايدى». «بيىك تالعامسىز بيىك پاراسات جوق. ال بيىك پاراسات – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. بۇگىنگى ۇلكەن وزگەرىستەر ونسىز جۇزەگە اسا المايدى. رۋحاني بەدەرسىزدىك ساياسي تاۋەلسىزدىكتى دە تارك ەتەدى. تويعان توعىشارلىققا حالىقتىڭ, ادامنىڭ ازاتتىعى ەمەس, ءناپسىنىڭ ازاتتىعى كەرەك».
كەكىلباەۆ ءسوزىنىڭ كەمەلدىگىن ايقىنداعان دانالىق وسىلاي دەيدى.
ادام ءتۇپ-تەگىنىڭ دۇنيەگە ناسىلدىك-ۇلتتىق تۇرعىدان ءسىڭىسۋىن زەردەلەگەن پايىمنىڭ قۋاتى اسا زور: «ناسىلدەر ارعى تەگى ءبىر ادامداردىڭ عاسىرلار بويى بەلگىلى ءبىر تاريحي-گەوگرافيالىق ايادا تابان اۋدارماي ءومىر ءسۇرۋى ارقاسىندا قالىپتاسقان مورفولوگيالىق جانە فيزيولوگيالىق تۇزىلىمدەر نەگىزىندە پايدا بولعان».
ابدراحمانوۆ كلاسسيكتىڭ تاعدىر-تالايىنا مەيلىنشە ءىلتيپاتتى; ونىڭ ۇلاعاتتىلىعى تۋرالى كۋرستاسى مۇحتار ماعاۋيننىڭ پىكىرلەرىنەن باستاپ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تولىمدى باعالارىنا دەيىنگى كوپتەگەن ءارتۇرلى ايعاقتاردى كەلتىرەدى; جارقىن بوياۋلار باسىم شىققان الۋان پىكىرلەردىڭ توعىسى قۇددى وسىناۋ بىرەگەي تۇلعانىڭ اينالاسىندا الدەبىر شۋاقتى ءورىس تۋدىرعانداي.
كىتاپتىڭ جەكە تاراۋىندا ارنايى توقتالىپ, جان-جاقتى قامتىلعانداي, انا ءتىلىنىڭ جاناشىرى بولعان ءا. كەكىلباەۆ ءتىل ۇلتتىڭ باستى دارالىق ەرەكشەلىگى ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ءتىلدىڭ, ايتكەنمەن, ادامزاتقا بەيمالىمدەۋ شىعۋ تەگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى.
سوعان قاراماستان...
ءوزىنىڭ وي-تولعانىستارىن ىنجىلدىك, كونە وسيەت زاماندارىنان تارتىپ, دۇنيەدە بولعان تىلدەردىڭ سانىن تالداي كەلە, كەكىلباەۆ «بۇرىنعى ۇستەم تىلدەر ەكسپانسياسىنىڭ ءالى كۇنگە بوركى داعاراداي ەكەنىن, مۇنداي جاعدايدا قالعان تىلدەردىڭ بىرتە-بىرتە قولدانىستان شىعىپ كەتۋ قاۋپى وتە-موتە زور ەكەنىن» ايتادى.
ءيا, بۇل ارادا وي ءدىڭىن تولتىراتىن شىرىنى مول, بەينەلەر اۋەنى اۋەلەگەن ءتىل باقشاسىنىڭ گۇلدەنۋى قاجەت. ويتكەنى بارلىق مۇمكىن بولعان ءمان-ماعىنالار سيمفونياسىن تۇزىلدىرگەن ادامزاتتىڭ تامىر-تەگى تىلدەن دە باستاۋ الادى.
جازۋشىنىڭ ءوزىنىڭ شىعارمالارى دا – «اڭىزدىڭ اقىرى» رومانى دا, «كۇي», «قۇس قاناتى», «حانشا داريا حيكاياسى», «شىڭىراۋ», «باسەكە» حيكاياتتارى دا وسىنداي بولدى. ول ادامداعى جاقسى اتاۋلىنىڭ باستاۋىنداي تۇنىققا باعدار ۇستاپ, ادام جانىنىڭ شىڭىراۋلارىنا ءۇڭىلدى. ايتالىق, قازاق حالقىنىڭ ءحVىىى عاسىرداعى تولاعاي تۇلعاسى تۋرالى «ابىلاي حان» تاريحي-كوسەمسوزدىك دراماسىن دۇنيەگە كەلتىرىپ, تاريح تۇڭعيىعىنا بويلادى... دالانىڭ ۇلى باھادۇرلەرىنىڭ ىزگىلىكتى ىزدەرىن تاريح شاڭداعى جاسىرا المايدى.
كەكىلباەۆ العان «تاريح تاعىلىمى» تۋرالى, بويعا ءسىڭىرىپ, پايىمدالعان ءھام الاپات قالامگەرلىك شەبەرلىكپەن پروزالىق شىعارمالاردىڭ قاتارىنا كىرگىزىلگەن تاعىلىمدار تۋرالى ارنايى تاراۋ باياندايدى.
ول مىقتى تاريحشى بولار ەدى, بىراق تاريحي پايىم-تولعانىستارىن ءتىلدىڭ كوركەم شۇرايىن پايدالانا وتىرىپ جەتكىزۋدى مۇرات تۇتتى. سەبەبى كوركەمدىك مۇراتتى ارقاشان بارىنەن دە جوعارى قويدى.
ابدراحمانوۆ كىتابىنىڭ سوڭعى تاراۋى – «ولكە ورنەگى» ادەمى ورىلگەن. تۋعان ولكە! – ءاربىر اياۋلى جۇرەكتە قاسيەتتى ءدام-تۇزداي, ءازيز اناداي ايالاناتىن جىلى سوزدەر.
كەكىلباەۆ ءتىپتى اجەپتاۋىر قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى بار ادامداردىڭ, كەي-كەيدە, تامىر-تەكتەرى دە, اسپانى دا يگىلىكتى ونەگە ورنەكتەپ, تىلسىمدى تۇردە ۇشتاساتىن تۋعان جەردى زەرتتەپ زەردەلەۋگە ق ۇلىقسىزدىعىنا ناليدى.
جازۋشىنىڭ جان-جۇرەگىندەگى اسىلدارى تۋرالى وي-تولعانىستارى سوپىلاردىڭ دۇنيەتانىمى سياقتى كەڭ بايتاق. وسىناۋ دانالاردىڭ ەسىم-سويلارىن ءوز جادىنىڭ قۇپيا قاباتتارىندا جاڭعىرتا بىلگەن ول سولار جايلى دا تولعانادى. بۇل ارادا تاريح ناقتى اقيقاتپەن, قازىرگى زامانمەن ۇشتاسادى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى شارتتى ۇعىمدار – ۋاقىت جىلدامدىعى بارشامىزعا بەلگىلى. بىراق ادەبيەت, اسىرەسە, ويمەن نارلەنگەن ءھام تاڭداۋلى سوزدەرمەن سارالانعان ادەبيەت اسا ماڭىزدىنى اسقاقتاتۋدىڭ ەڭ جاقسى امالى...
سونىمەن, «كوريفەي» تومى قولىمىزدا. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ ءابىش كەكىلباەۆ حاقىنداعى تولعامدى تراكتاتى; ءومىر بويى جالعاسقان ادامي ەرلىكتىڭ ءمان-ماعىناسىنا تولى كىتاپ; تاريحي تۇلعانى ۇلىقتاۋعا جانە ءبىزدىڭ ورتاق مادەنيەتىمىزگە قىزمەت ەتۋشى كىتاپ.
اۋدارعان
قورعانبەك امانجول