قازاق قىلقالامىنىڭ قارلىعاشى

باتىس قازاقستان وبلىسى ەنتسيك­لوپەدياسىندا زاۋرەش مۇحا­مەدكەرەيقىزى جايىندا «1867 جىلى بوكەي ورداسىندا تۋعان, 1956 جىلى تاشكەنتتە قايتىس بولدى. جاڭگىر حان اۋلەتىنەن. اكەسىنىڭ ءىنىسى شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ قولىندا تاربيەلەنگەن. ونىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن كەلگەن يتاليالىق سۋرەتشىدەن ءدارىس العان. بىرنەشە شەت ءتىلىن مەڭگەرگەن. جاھانشا سەيدالين, احمەت ءبىرىمجانوۆ, الپىسباي قالمەنوۆ, عۇمار قاراش سەكىلدى قازاق زيالىلارىمەن پىكىرلەسىپ تۇرعان. زاۋرەش سالعان سۋرەتتەر ازامات سوعىسى جىلدارىندا جانە ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە جوعالىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتپەدى» دەگەن ازعانتاي عانا اقپارات جاريالانعان.

بۇل جولداردىڭ اۆتورى شولپاناي امانجولوۆا زاۋرەش اجەسىن ەگدە تارتقان شاعىندا كورگەن, ءتالىم-تاربيەسىن العانىن ايتادى.  

– زاۋرەش اپا – مەنى باققان ادام. ول كىسىنىڭ سۋرەت سالعانىن ءوز كوزىممەن كوردىم. ءبىز بالا كەزىمىزدە تاشكەنتتە تۇردىق قوي, ۇلكەندەر شارۋامەن ءار جاق­قا كەتكەندە ءبىزدى تەرەك اپا (زاۋرەش اپاي­دى سولاي اتاعان ەكەن – ق.ق.) قاراپ قا­لا­تىن. سول كەزدە بىزگە ءتۇرلى ەرتەگى ايتادى. ءار ايتقان ەرتەگىسىنە وراي سۋرەت سالىپ وتىراتىن. ايۋ تۋرالى ايتسا, ايۋدىڭ سۋرەتىن, تىشقان تۋرالى ايتسا تىشقاننىڭ سۋرەتىن سالا قوياتىن. ءبىز تۇرعان ءۇيدىڭ قابىرعاسىندا زاۋرەش اجەمىز سالعان ەكى كارتينا ءىلۋلى تۇراتىن. ونىڭ ءبىرى – ا.پۋشكيندى باققان ارينا روديونقىزىنىڭ بورەنەدەن قيىپ سالعان ءۇيى ەكەنى ەسىمدە قالدى. قازىر مەنىڭ قولىمدا زاۋرەش اجە توقىعان كىشكەنتاي سۇلگى بار, قاستەرلەپ ساقتاپ وتىرمىن, – دەيدى شولپاناي اسقارقىزى.

زاۋرەشتىڭ اكەسى مۇحامەدكەرەي – شاڭ­گەرەي بوكەەۆتىڭ تۋعان اعاسى. شاڭ­گەرەيدىڭ ءوز بالاسى بولماعان سوڭ زاۋ­رەشتى كىشكەنتايىنان باۋىرىنا باسىپ, ءوز قىزىنداي وسىرگەن. شولپاناي اپاي زاۋرەشتىڭ كىشكەنتايىنان قاتا­رىنان وزىق تاربيە العانىن, ءتىپتى يتا­ليادان ارنايى الدىرىلعان كاسىبي سۋرەت­شىدەن كوركەمسۋرەت ونەرىنىڭ الىپپەسىن ۇيرەنگەنىن ايتادى. زاۋرەش قاسىم دەگەن كىسىگە ۇزاتىلىپ, باكەش ەسىمدى بالالى بولعان. بىراق قاسىم ەرتە قايتىپ, زاۋرەش شاڭگەرەي ۇيىنە قايتىپ كەلگەن. ءسويتىپ, شاڭگەرەي قايتىس بولعانعا دەيىن جانىندا بولعان.

جاڭگىر حاننىڭ نەمەرەسى شاڭگەرەي بوكەەۆ – ورىنبور كادەت كورپۋسىندا, استراحان گيمنازياسىندا وقىعان كوزى اشىق ادام بولعانىن, حان اتاسىنىڭ جاز­عى ورداسىندا – سارىتاۋ (ساراتوۆ) مەن سامارا ارالىعىنداعى اتا قونىسى كولبورسىدا سالتاناتتى ءومىر كەشكە­نىن, اڭشىلىق-ساياتشىلىقتى, تابيعات سۇلۋ­لىعىن, ءان-كۇيدى, كوركەم ءسوز ونەرىن ۇناتىپ, ءوزى دە ولەڭ جازعانىن, اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرىپ, ەگىنشىلىكپەن اينا­لىسقان وزىق ونەرلى ادام بولعانىن, ءتىپتى قازاقتان شىققان تۇڭعىش فوتوگراف دەگەن انىقتاۋىش تا وسى كىسىگە تيەسىلى ەكە­نىن كوزى­قاراقتى وقىرمان جاقسى بىلەتىن شىعار.

«ول ء(امينا) جاڭگىر حاننىڭ زايىبى فاتيما حانىمنىڭ پاريجدەن ارنايى الدىرعان پيانينوسىن كورىپ قالعان ادام. جاقىن تۋىسى, اتاقتى اقىن شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ زاۋرە دەگەن قارىنداسى­­نىڭ سۋرەتشىلىگىن ايتا الماي وتىراتىن. شاڭگەرەي ولەڭ جازىپ, كىتاپ جيناۋمەن بىرگە جۇيرىك ات باپتاپ, تازى جۇگىرتىپ اڭ اۋلاعان. مالتسەۆ دەگەن سۋرەتشىنى ارنايى شاقىرىپ, قاراعاي ءۇيىنىڭ توبە­سىن اشىپ, اينەكتەتىپ, گالەرەيا جاساتىپ, سۋرەت سالدىرعان. ءوزى دە سۋرەت سالىپ, فوتو­عا تۇسىرەتىن, ويۋ وياتىن» دەپ جازادى مەرەكە قۇلكەنوۆ 1990 جىلى 29 شىلدەدە «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جارىق كورگەن «اققان جۇلدىز» اتتى ماقالادا.

«شاڭگەرەيدىڭ سۋرەت ونەرىنە ايرىق­شا بۇيرەك بۇرىپ, مالتسەۆ سياقتى سۋرەت­­شىلەردى ۇيىندە ايلاپ جاتقىزىپ سۋرەت سالدىرۋى, ءۇيدىڭ ساۋلەسى مەن كولەڭ­كەسى ۇيلەسپەي قالعاندا ءبىر بولمەسىنىڭ توبەسىن الدىرتىپ تاستاپ, اينەكتەتىپ گالەرەيا جاساتىپ بەرۋى اب­دەن زاڭدى. ...وسى ءداستۇردىڭ ىقپال كۇ­شى شاڭگەرەي شا­ڭى­راعىندا توتەن بول­عاندىعى سونشا, اقىن­نىڭ قولىندا وسكەن مۇحاممەدكەرەي قىزى زاۋرەنىڭ مايلى بوياۋمەن, اكۆارەلمەن سالعان سۋرەتتەرىن كورگەن جۇرت ايتا المايدى ەكەن. سول سۋرەتتەر بەرتىنگە, ەلۋىنشى جىلدارعا دەيىن ساقتالىپ كەلگەن. ەندەشە زاۋرە شاڭگەرەيقىزىن قازاق قىزدارىنان شىققان العاشقى كاسىپقوي سۋرەتشىمىز دەپ تانۋىمىز كەرەك» دەيدى زەرتتەۋشى ماقسات ءتاجىمۇرات («شاڭگەرەي. جاسامپازدىق ءومىرى» الماتى: ولكە, 1998). شاڭگەرەي­دىڭ سۋرەتشى مالتسەۆپەن دوس بولۋى, ءبىر بولمەسىنىڭ توبەسىن الدىرىپ تاستاۋى – نۇعمان ماناي ۇلىنىڭ 1934 جىلعى ماقالاسىنان قالعان دەرەك.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن ەستەلىكتەر زاۋرەش بوكەەۆانىڭ سۋرەتشىلىك ونەرىنە كۇمان كەلتىرمەيدى دەپ ويلايمىز. تەك شىعارمالارى ساقتالماي قالعانى بولماسا...

دەگەنمەن, وسى جەردە وقىرمانمەن وي بولىسەتىن ءبىر ماسەلە بار. ول – 1933 جىلى نۇعمان ماناي ۇلى قۇراستىرعان شاڭگەرەيدىڭ ولەڭدەر جيناعىنداعى سۋرەت. الماتىداعى قازاق كوركەم ادەبيەت باسپاسىنان جارىق كورگەن اقىننىڭ تۇڭعىش جيناعىنا قارت شاڭگەرەيدىڭ ءسال سول جاق قىرىنان سالعان گرافيكالىق سۋرەتى باسىلعان. سۋرەت اۆتورى كورسەتىل­مەگەن.

بۇل سۋرەتتى كىم سالۋى مۇمكىن؟ كا­سىبي مامانداردىڭ پىكىرىنشە, سۋرەت قولتاڭ­باسى قالىپتاسقان, توسەلگەن, وزىنە سەنىمدى سۋرەتشىنىڭ قولىنان شىققان. بۇل تۋىندىنىڭ اۆتورى زاۋرەش بولۋى مۇمكىن بە؟

وسى ساۋالدىڭ سوڭىنان ىندەتىپ, شاعىن زەرتتەۋ جاساپ كوردىك.

شاڭگەرەيدىڭ كوزى تىرىسىندە تۇس­كەن 2-3 سۋرەتى بەلگىلى. ەڭ تانىمالى – 1910 جىلى عۇمار قاراشتىڭ قۇراس­تى­رۋى­مەن ورىنبور قالاسىندا شىق­قان «شا­يىر» جانە «كوكسىلدەر» جيناق­تارىن­دا باسىلعان فوتوسۋرەت. 1905 جىلى تۇسى­رىلگەن دەلىنەتىن بۇل فوتودا قۇن­دىز بورىكتى, قاسقىر جاعالى تون كيگەن شاڭگەرەي اسا سالتاناتتى كورىنەدى. ال نۇعمان قۇراستىرعان جيناقتاعى سۋرەتتەن قارتايعان, قاجىعان, اق شاشتى قاريانى كورەمىز.

جاڭگىر حاننىڭ جازعى ورداسىندا ءسان-سالتاناتتى تۇرمىس كەشكەن شاڭگەرەي ءومىرىنىڭ سوڭى تراگەدياعا تولى بولعان. 1918–1919 جىلدارى ەلدە ازامات سوعىسى ءورشىپ, بوكەيلىكتە اق پەن قىزىلدىڭ ايقاسى كۇشەيگەندە اسىرەسە شەكاراداعى قازاق بايلارى كوپ شاپقىنعا ۇشىراعان. شاڭگەرەي دە وسىنداي قىستالاڭدا ۇيىنەن قاشىپ شىعىپ, جايىقتىڭ سول جاعىنا – بۇقار بەتكە وتۋگە, تايپاق, جىمپيتى, قاراتوبەدەگى تورە اعايىندارىن پانا­لاۋعا ءماجبۇر بولادى. شولپاناي اپاي 1996 جىلى كولبورسىعا تاياۋ پاللاسوۆ اۋدانى زەلەنىي دول اۋىلىندا تۇراتىن ءمادينا عايسيناعا جولىعىپ, وسى كوشتىڭ ءمان-جايىن وقيعا كۋاگەرىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن. ءمادينا اپاي ول كەزدە 8 جاسار ەكەن, قۋعىن كەزىندە زاۋرەش اپاي مەن ءمادينا (مۇحامەدكەرەيدىڭ اقىش دەگەن ۇلىنان تۋعان) – تايپاق جاعىنا, شاڭگەرەي مەن باكەش (زاۋرەش پەن قاسىمنىڭ بالاسى) – جىمپيتى جاعىنا بولەك كەتكەن. كەيىن 1920 جىلداردىڭ باسىندا, قىس ايىندا اقباقايدا كەزدەسكەن كەزدە شاڭگەرەي دە, باكەش تە اۋرۋ مەڭدەپ, تيتىعىنا جەتكەن ەكەن. ەكەۋى زاۋرەشتىڭ قولىندا, اراسىنا ءبىر كۇن سالىپ بىرىنەن سوڭ ءبىرى قايتىس بولعان.

مىنە, زاۋرەش – شاڭگەرەيدىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جانىندا بولعان جالعىز ادام. نۇعىمان ماناي ۇلى «شاڭگەرەيدىڭ ءومىربايانى تۋرالى كورگەن, بىلگەن, ادامداردان ەسىتكەن فاكتىلەرىمىزدى قالدىرماي جازدىق» دەيدى. ارينە, شاڭگەرەي تۋرالى دەرەك بەرگەن ادامداردىڭ ەڭ باستىسى – زاۋرەش بوكەەۆا بولعانى انىق. 

بوكەيلىك تاريحىن كوپ زەرتتەگەن, ءومىر بويى تىرنەكتەپ دەرەك جيناعان زەرتتەۋشى مۇستافا ىسماعۇلوۆ اعامىز بولاتىن. سول مۇستافا اعايعا 1965 جىلى قازاقتان شىققان العاشقى دارىگەردىڭ ءبىرى قاجىعالي مامەكوۆ حات جازىپتى. «جولداس مۇستافا, ءسىز بىزدە بولعاندا اۋىزداي ايتاتىن ءبىر ماسەلەنى ۇمىتىپپىن. ەندى سونى قاعازبەن جازىپ وتىرمىن: شاڭگەرەي سەيىتكەرەي ۇلى بوكەەۆتىڭ بىرگە تۋعان قارىنداسى كۇ­يەۋى قاسىم ولگەن سوڭ ءبىر بالاسىمەن شاڭ­گەرەيدىڭ قولىندا بولعان. بالاسى باكەش 20 جاستارعا كەلگەندە تۋبەركۋلەزدەن ءولىپ, زاۋرەش جالعىز شاڭگەرەيدىكىندە بولعان. اعاسى شاڭگەرەيدە قاتىن-بالا جوق. بۇل زاۋرەش تىم ءتاۋىر حۋدوجنيك بولعان. مەن ونىڭ سالعان سۋرەتتەرىن كورگەنىم جوق. شاڭگەرەيدىكىنە جازدا قىمىز ىشۋگە بارىپ جاتقان ورىستاردان ەسىتتىم: جاز ايلارىندا جەر-جەردەن كەلىپ, شاڭگەرەيدىڭ يمەنيە­سىندە تۋريستەر جاتادى. ىشىندە حۋدوجنيكتەر دە بار. شاڭگەرەي ءوزى ينتەلليگەنت, كۋلتۋرنىي ادام بولعان عوي. 1919 جىلى بورسىدان ىعىسىپ, جىمپيتى رايونىنا قارىنداسى زاۋرەشپەن بىرگە بارعاندا, بۇلارمەن بىرگە تالوۆكا­داعى مۇحامەدراحىم قاراباەۆ تا بارعان. شاڭگەرەي بارعاسىن كوپ كەشىكپەي وپات بولعان. مولاسى سوندا عوي. مۇنداعى دوكتور داۋلەتشە كۇسەپقاليەۆتىڭ ايەلى – شاڭگەرەيدىڭ تۋعان قارىنداسى, ءىنىسى, ۆەتەرينارنىي ۆراچ شاحبازگەرەيدىڭ ايەلى – تالوۆكاداعى پراۆيتەل نۇ­رىم قاراباەۆتىڭ قارىنداسى بولا­تىن. زاۋرەش ۇلكەيسە دە پاناسىز قال­عاسىن ۋچي­تەل مۇحامەدراحىم قارا­باەۆقا تي­گەن, بۇ دا تورە تۇقىمى. شاڭگە­رەي­دىڭ قالعان جەڭىل-جەلپى زاتتارى, كيىم-كەشەك, تاعىسىن-تاعى وسى ۇيدە قال­عان. 1928 جىلى مەن ورال قالا­سىن­دا مۇحا­مەدراحىمدىكىندە قوناق بولعا­نىم­دا, زاۋرەش تە بار. سوندا كوريدوردا تۇرعان حۋدوجنيك جاساعان شاڭگەرەيدىڭ سۋرەتىن كوردىم. باسىندا كامشات بورىك, ۇستىندە بۇحارلىق سارى جىبەك شاپان, كولەمى كۆادراتنىي ءبىر ارشىن شاماسىنداي. قاراباەۆ الماتى جاعىنا كوشىپ بارعاسىن, 1930 جىلدارى ايدالىپ كەتكەن. سودان قايتىپ كەلگەسىن, 1936 جىلى مەن استراحان وبلىسىندا تۇرعانىم­دا مۇحامەدراحىمنان حات كەلدى. سوندا ماعان «زاۋرەشتەن سالەم» دەپتى, بار بولعانى عوي. ارتىنان مۇحامەدراحىم ەكىنشى رەت ۇستالىپ, حابارسىز كەتۋلى. زاۋرەشتىڭ قايدا قالعانىن بىلمەيمىن. توركىندەرى عوي, بوكەيحانوۆتاردىڭ بىرەۋىنىڭ ۇيىندە قالعان بولار دەيمىن. الدىندا ماحامبەت بوكەيحاندىكىندە بول­دى دەپ ەستىپ ەدىم. بۇل كۇندە زاۋرەش جوق بولار, جاسى ءبىر ءجۇزدى قۋسىرىپ جۇرگەن بولار. ويتكەنى بالاسى باكەش بىزبەن شامالاس ەدى. شاڭگەرەيدىڭ حۋدوجنيك جاساعان سۋرەتىن ەشكىم بىلمەي مە, زاۋرەشتىڭ قايتقان ۇيىندە بولۋعا ءتيىس... شاڭگەرەيدىڭ سۋرەتى تاريحقا قادىرلى نارسە بولار, ءارى قازاقتا ايەلدەن حۋدوجنيك بولعانى جوق, سالعان سۋرەتى تابى­لا قالسا, ول دا ءبىر قادىرلى عوي. ءسىزدىڭ تاپسىرمالاردى جەرىنە كەلتى­رۋ نيەتىندە جاتىر­مىن. حاجي-الي مامەكوۆ. 10 يانۆار, 1965 جىل. P.S. بۇل تۋرالى مەنى حابارسىز تاستاماس دەپ يشانامىن. ح.م.مۇحامەدراحىم مەن سەيىتقالي مەڭ­­دەشەۆ – مەنىڭ بىرگە وقىعان توۆاريششتارىم. ح.»

پروفەسسور قابدەش ىدى­رىسوۆ اعا­مىز بو­لىسكەن وسى حاتتا دا زاۋ­رەش­تىڭ قا­زاق ايەلدەرىنەن شىققان تۇڭ­عىش سۋرەت­شى بولعانىن ناقتى ايتى­لادى. اۆتوردىڭ ­سيپاتتاۋىنا قارا­عاندا مۇحا­مەدراحىمنىڭ ۇيىندەگى سۋرەت نۇعمان ماناي ۇلى جاريالاعان تۋىن­دىعا ۇقسا­مايدى. ياعني 1933 جىلى كىتاپتا باسىل­عان گرافيكالىق جۇمىستان بولەك, شاڭ­گەرەيدىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن سا­لىنعان پورترەتى دە بولعان. الايدا ساقتالماعانى, بىزگە جەتپەي قالعانى عانا وكىنىشتى...

ايتپاقشى, نۇعمان ماناي ۇلىنىڭ ماقالاسىندا ايتىلاتىن سۋرەتشى مال­تسەۆتىڭ دە دەرەگىن دە ىزدەپ كوردىك. ورىس پەن يتالياندارعا ورتاق مالتسەۆ گري­گوري پاۆلوۆيچ دەگەن سۋرەتشى بولعان ەكەن. بىراق شاڭگەرەيدەن دە, ءتىپتى زاۋرەش­تەن دە جاسى كىشى بولىپ شىقتى. بىراق 1900 جىلى استراحاندا ەڭبەك جولىن باستاعانى, 1914 جىلدىڭ باسىندا يتالياعا كەتكەنى جايلى دەرەكتەر ءتۇرلى ويعا جەتەلەيدى. مالتسەۆتىڭ 1912 جىلى سالىنعان «ناماز وقىپ جاتقان قازاقتار» اتتى كارتيناسى دا بار ەكەن. شاڭگەرەيگە قوناق بولاتىن وسى مالتسەۆ پە, باسقا ما, زەرتتەۋشىلەر انىقتاي جاتار. ال ءبىز قازاق ايەلدەرى ىشىنەن شىققان تۇڭعىش سۋرەتشى زاۋرەش بوكەەۆا تۋرالى ءسوزىمىزدى وسىمەن اياقتايمىز.

باتىس قازاقستان وبلىسى