«Egemen Qazaqstan» گازەتىندە ج.قورعاسبەكتىڭ «ادەبي شىعارمالار نەگە وقىلمايدى؟» (28.01.2025) اتتى ماقالاسى شىققالى, بىرقىدىرۋ ۋاقىت وتىڭكىرەدى. وزىندىك كوڭىل تولعامىنان تۋعان ويلارعا – وي ۇزەڭگىلەستىرۋدىڭ ەندى عانا ورايى كەلدى. ءسوز نىسانى – مەنىڭ «ابىرجى» رومانىم.
ماقالادا بەيمازا كوڭىلدىڭ ورىندى سۇراقتارى بار. ءبارى دە ءوز كوزقاراس-تۇعىرىندا قويىلعان. راسى كەرەك, وسىعان رازى بولدىم. «سۇراقسىز, ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز قالعان دۇنيەدەن ساقتاسىن!» دەگەن مەنىڭ ىشكى ۇستانىمىمدى اقتادى. تۇسىنىلمەي, تۇسىنىكسىزدەۋ تاعدىر كەشكەن, ءتۇرلى وي سالىپ, كوڭىلدەردەن كەتپەي جۇرەتىن «وقشاۋلاۋ» دۇنيەلەردە, دەگەنمەن, ءبىر ءمان, ماعىنا, وپا بار. كەي شىعارماشىعا جەتپەي, جەتكىزبەي جۇرەتىن «سانادان ءوتىپ, جۇرەككە جەتسە دەيتىن» تۋىندى سىرىنىڭ كىلتى وسىندا ما؟
اتالعان جاريالانىمنىڭ نەگىزگى ءموتيۆى – «موتيۆاتسيا» (بۇل ەكەۋى تاۆتولوگيا ەمەس) ماسەلەسى ەكەن. بۇل, انىعى, سول تريلوگيا كوتەرگەن كوپ قوردالى جايتتىڭ ءبىر قىرى عانا دەر ەدىم. وقىرمانعا قاجەتتى موتيۆاتسيانىڭ (ماقساتتار قويۋ, سولارعا تالپىنىس) ازدىعى, تراگەديالىق بوياۋلاردىڭ باسىمدىعى – ءسوز ارقاۋى بولعان ەكەن. وسى رەتتە, الدىمەن, ءوز تۇسىنىگىمشە, «موتيۆاتسيا» ماسەلەسىن قاۋزاسام.
تۇماندى تاريحتان بىزگە ولمەي جەتكەن باتىرلىق, ليرو-ەپوستىق جىرلار, اڭىز-ەرتەگىلەردە ەل رۋحتى تابيعي موتيۆاتسيالار بارشىلىق. ول قازىنالارعا ءبىز ءتاۋ ەتتىك. كەشەگى عانا تاريحتا تۋعان دۇنيەلەردە («سوتسرەاليزم» اتتى ايدارمەن) موتيۆاتسيا دەگەنىڭ شاشەتەكتەن بولدى. ول ەڭبەكتەرگە باس يدىك. انىعى, ادامداردى جاپپاي ەرلىككە توعىتقان ۇلى وقيعالاردى ايتپاعاندا, بەرگى, كوزىمىز كورگەن, ءار گەكتاردان ءجۇز تسەنتنەردەن كۇرىش, ءار ءجۇز ساۋلىقتان ەكى جۇزدەن قوزى العان ەرلىكتەردىڭ سىرتىندا سول كەڭەستىك, سوتسياليستىك موتيۆاتسيالار تۇردى. جاۋ الا المايتىنداي مىقتىلىق ەدى. تەك, سولاردىڭ ارتى نە بولدى؟ «اياعى دۇنيەنىڭ ىرىڭ-جىرىڭ» ء(ا.نۇرپەيىسوۆ. «سوڭعى پارىز») شىقتى ەمەس پە؟ ادام تاڭعالارلىق جاعداي. سونداعى باستى سەبەپ, ول موتيۆاتسيالاردا «ادام جانى» دەگەن عاجايىپ دالادا قالدى. جوق, دالادا قالعان جوق; سول قوعام اداممەن سەيىس-باپكەردەن ارتىق جۇمىس ىستەدى, پەندەنىڭ جانىن دا, ءتانىن دە بوساتپادى; ول, تەك, تەمىر شەڭگەلدەر ارقىلى, قىزىل ناسيحاتتىڭ سۇراپىل تاسىلدەرى ارقىلى جۇزەگە استى. كوپ ەرلىك سولاي تۋدى: تاڭعاجايىپ ستاحانوۆ قوزعالىسى, ولەرمەن تىڭ يگەرۋ, ەكپىندى بام, اسپاني رەكوردتار سولاي ومىرگە كەلدى. بىراق ادام جانىمەن سول جۇمىس – اداممەن ەمەس, ايداعانعا ءجۇرىپ, ايتقانعا كونەتىن توبىر ساناسىن شىبىرتقىلاۋمەن كەلتىرۋ ەدى.
«كۇبىسىنە – پىسپەگى...» دەگەندەي, سول ۇستانىمدارعا ساي موتيۆاتسيالى شىعارمالار بولدى. ول دۇنيەلەر, سول تۇستاعى الەمنىڭ ەركىن بولمىس تۋىندىلارىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن. ءتىپتى الدىڭعى ءحىح عاسىرمەن دە... سولاي, «اياعى ىري-تىريعا» جەتكەن – سونداي ادام جانىنىڭ قولتۋما گەرويزمى, شىندىقتى كانيزاك ەتىپ ماسايعان بيلىك وكتەمدىگى, ءامىرشىل-اكىمشىلدىكتىڭ بۇركەمەلى ءاۆتوريتاريزمى – ءبىر جاعى, سەنىمشىل حالىقتىڭ شىبىرتقى مەن جالعان ۇراندار استىندا «بەكىگەن» جاساندى ءدىلى – ەكىنشى جاعى, جەمە-جەمدە ەكى جاقتى – ەكىجۇزدى احۋالعا تارتتى. جالعان قۇندىلىق قۇيرىعى ءبىر-اق تۇتام. كسرو كۇيرەپ قالدى. ونى پالەندەي جوقتاعان كوپشىلىك تە بولمادى.
سونداي «قىزىل» تاربيەمەن ء«وز اكەسىن (ارالدى) ءوز قولىمەن ادەمى ولتىرۋگە «وسكەن» مەدەت» – روماننىڭ دارا تۇلعاسى – سول قوعامنىڭ جەمىسى ەدى ء(«بىز باسقاشا دۇنيەتانىم, باسقا قۇندىلىقتا وستىك!» دەگەن سول كەزدىڭ ەرىن كورسەتە قويۋ قيىن بولار...). ول انتىنا ادال, دىلىنە بەرىك ادام. «پۇتتارى» مەن سەنىمى كۇيرەگەن ساتتەگى سونداي ادالدىق ادامىنىڭ تراگەدياسى – رۋحاني ءولىم ەدى. كەشەگى دجەنتلمەن مەدەت پەن بۇگىنگى جەركەپەدەگى ازعىن مەدەتتىڭ اراسىندا وسىنداي تاعدىر كولليزياسى جاتىر. ول ءوز يدەالىن ۇمىتا المايدى, ناۋقانعا ەرە المايدى. كەمشىلىگى دە, قاسيەتى دە سوندا. سونداي بەرىك ءدىلدىڭ جاڭا اقيقاتقا قاراي سىنۋى... «سىنار» ەدى, تەك, توڭىرەكتەگى ءسوز بەن شىندىقتىڭ اراسى كەشەگىدەن دە تۇسىنىكسىز وعان. ناۋقانشىلدار ەشكىمگە وپا بەرمەگەن. داۋىرلەر تابالدىرىعىن توبىرلانا اتتاپ, كەشەگى دە, بۇگىنگى دە ۇرانداردى ويسىز دابىرالاتىپ شاپقىلاي بەرەتىندەر وعان تۇسىنىكسىز عانا ەمەس, جەركەنىشتى. ويتكەن ولار, ونىڭ بەتى اۋلاق, ءوز مۇراتتارىن تاعى دا قينالماي ساتا سالۋى عاجاپ ءىس ەمەس... پرينتسيپسىزدىك, جالعاندىق, ساتقىندىققا «وبلوموۆ» قارسىلىق سونان... سول «ەسىل اسىل, بەرىك جان تۇعىرى» ەندى ءولىارانىڭ (ابىرجى) تاستاندىسى, ءتىپتى, قۇربانى. مەدەت اقىرىنىڭ بيىكتىگى دە, قاسىرەتى دە سوندا... ءازازىل ۆيادوستىڭ («ابىرجى-2») سونداي جان قاسيەتىن «كۇلدىككە تاستالعان اسىلداي» ىزدەپ كەلۋ سەبەبى سوندا. «قىزىل» ناسيحات ونى تانىعان («ۇستاز» ساياساتى), ونى سولاي تۋدىرعان. ونىڭ تىزگىنىن قولعا ۇستاساڭ, ونىمەن كەز كەلگەن باستيليانى الۋعا بولادى... «جان» اتتى كەرەمەت, قادىرىن ءتۇسىنىپ, قالاۋىن تاپقانعا, اسا قاجەت, «بار دۇنيە بايلىعىنان قىمبات» قاسيەت. سول قاسيەت مىلتىقسىز مايدان, ۇلى ولىاراعا تاپ كەلگەن...
وي-ورەمىز جەتكەن بۇل ەكسكۋرس – كوپ جايتتىڭ تابانتىرەرى – ادام جانى دەگەندى تاعى ءبىر زەرلەۋ.
شىعارما – بولعاننىڭ ناتيجەسىمەن ەمەس, سوعان جەتەر ۇدەرىس, ديناميكاسىمەن ءماندى. مەدەتتىڭ «ابىرجى-1-دەگى» ىشكى, ءوز موتيۆاتسياسى – وتكەننەن اۋىر ارىلۋ, كاتارسيس. تەمىردەي سەنىم مەن ارلى ءدىلدىڭ جاڭانىڭ انىق ءمانىن قينالا تانۋى, قابىلداۋى. كوركەم دۇنيە ءۇشىن – زور مايدان الابى وسىندا. بۇل جەردەن كوپ «موتيۆاتسيا» ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق... ەكىنشى كىتاپ, سول ادام جانى توڭىرەگىندەگى ىشكى-سىرتقى دودا. جاننىڭ قايتا تۋى وڭاي ءىس ەمەس. «قياليستان» (جىندىحانا) سول كاتارسيستىڭ تاعى ءبىر ەلەگى...
بۇگىنگى وي تۋىندىلارى – قياليلار, كەمشىندەر, ءتىپتى, جىندىلار جاعىن كوپ قاۋزايتىن بولدى. جىندىنىڭ دا جىندىسى بار. ءبىز بۇرىننان بىلەتىن ا.چەحوۆ «التىنشى پالاتا», ۋ.فولكنەر «شۋ مەن دولىلىق» جىندىلارى, تەرەڭ استارىنا كوپ ۇڭىلمەسەك, تىم ءناتۋرالدى كورىنەدى. ال م.بۋلگاكوۆ «مايتالمان مەن مارگاريتا» قياليلارى (ولىاراداعى) اقىل-پاراسات شارتتىلىقتارىمەن بولەكتەۋ, ەرەكتەۋ. وسى, سوڭعىسى قيسىندى كوڭىلگە جاقىنداۋ. ءبىز دە سوعان جاقىن بولدىق... (مۇنىڭ كەي ۇشقىندارى, تۇسىنىكتى سەبەپتەرمەن, كەشەگى م.ماعاۋين, ت.ابدىك دۇنيەلەرىندە دە شاڭ بەرگەن). بۇل ءسان قۋ ەمەس. ءبىز دۇنيە كوشىنىڭ ورتا تۇسىنداعى جۇرتپىز. ىلگەرىگە تالپىنىس بار. بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلۋ كوپقىرلىلىق, تەرەڭ پلاندار تالاپ ەتەدى. ءبارىنىڭ قۇنار توپىراعى تاعى دا, سول, ادام جانى... ءۇشىنشى كىتاپ – تاۋبەگە جەتكەن ءدىل بۇلقىنىسى. وكىنىشتى, كەشەۋىل ارەكەت, قيىن ءتۇيىندى شەشىم. مەدەتتىڭ قيسىنعا قايشى ارەكەتتەرى سونىڭ شالىعى. قانشا جان تالپىنىسى بولسا دا, ءساتتى فينال بولا قويۋى نەعايبىل جاعداي. مەدەتتىڭ اقىرى – سونىڭ قيسىندى فينالى...
روماننىڭ ۇلى جوباسى وسى. ال وقىرمان ءۇشىن «موتيۆاتسيا» دەگەن ناقتىلىققا كەلسەك, «ەش جوراعا كەلمەيتىن, بۇل جالعاننىڭ ءپانداسى ەمەس» ادامنان (مەدەت-داراتۇلعا) باسقاسىن ويعا الساق بولار ەدى. ول – ارال دەگەن گيپەرسەزىمى وراسان ءسۇيىنتاي-قيالي ۇمتىلىسى, «قازكە» دەگەن قازاقتىڭ ايقاس ونەرىن, ارال جۇمباقتارىنا سونشا قۇشتار ورەن-جاس ىزدەنىسى, «قياليستانداعى» اتىمتاي, «ابىرجى» تولعاۋى مەن نەشە ءتۇرلى تەڭىز-حيكايات توگۋشى قارت قۇلجۇمىر نامىسى... مەدەتتىڭ اقىر-تىلەگىندەگى «قۇلجۇمىردى ساقتاڭدارشى! ورەندى قورعاڭدارشى!» دەگەن تاۋبەدە, سول ولىاراداعى ەكىداي كوڭىلدىڭ وتكەننىڭ قازىناسى مەن ەرتەڭنىڭ تالپىنىستارىنا دەگەن ويانعان ءۇمىتى مەن تىلەگى بار. «پلانەتانىڭ پاراسات جەيدەسىنەن – اپەندىنىڭ اقج ۇلىق ەتىگىنە شەيىن» (م.قاناز. «ابىرجى» تۋرالى ءسوز: «تولقىندى تولعام, تەرەڭ مۇڭ») ۇلكەن ارالىقتى قامتۋ اۋقىمدى, «ابىرجى» كەزەڭ شىندىعىن ارال فونىندا ايتۋ ماقساتتى كىتاپ سوزىنە قىسقا ءبىر توقتالىم وسى.
سان عاسىرلاردىڭ مىڭداعان تومدارى قاي تاريحي كەزەڭ بولسىن, ادام جانى دەگەن عارىشتىڭ تىلسىمىن اقتارۋمەن كەلەدى. بۇل الميساقتان – قيامەتكە شەيىن جالعاساتىن تىرلىك. ولاردىڭ قاسىندا ءبىر ءۇش كىتاپ نەمەنە, ءتايىرى!..
الەمدە «موتيۆاتسياسىز» دۇنيەلەردى جۇرت نەگە ىزدەپ ءجۇرىپ وقيدى؟
ادام جانى – قارا جەردىڭ قۇنارى سياقتى. بىزدە ازاتتىق اشقان كەرەمەت قۇنار بار. حالىق جانىنىڭ قۇنارى. تەك سونى ادال نيەت, العاۋسىز كوڭىلدە يگەرۋ جايى؟.. ماتەريالدىق دۇنيە ىزىنە تۇسكەندەر سول ونەردى تەز مەڭگەردى. مىنا, ەكى يىعىن ج ۇلىپ جەگەن دۇنيەدە, بۇل جەتىستىك-ونەرگە شۇكىر دەۋ كەرەك. تەك, سونىڭ يماني ءمانىن, ىزگى ءدانىن ىزدەيسىڭ... ادام, قوعامداس جان-دۇنيەسىنىڭ ءداۋىر تابالدىرىعىنداعى باستاۋ-نەگىزدەرىن ىزدەگەن تالاپ كوپ ىعىستاۋعا ۇشىرادى, السىزدىك حالىنەن شىعا الار ەمەس. ءبىر مىسال: بايلىق پەن رۋحانيات اراسىنا بارەر, ءتىپتى انتوگونيستىك شەك قويىلعانعا ۇقسادى. كەدەي – بايدى جەك كورەتىن, باي – قيال قۋعان «جالاڭاياقتارعا» مۇرىن شۇيىرەتىن جاعداي كەلدى. بۇل سالاۋاتتى, تولىمدى قوعام ءۇشىن دۇرىس جاعداي ەمەس. ەكى يگىلىكتىڭ اراسىندا مۇنداي شەكارا كوتەرىلۋى – نونسەنس.
سونداي ادام بولمىسىمەن ءبىزدىڭ اۋجاي قوردالى... ول قۇنار بال دا بەرەدى, ۋ دا بەرەدى, نە ەگۋىڭە, نەمەن قورەكتەندىرۋىڭە بايلانىستى. ادال تىڭايتقىش – ريزىق بەرەدى, زاھارلى حيميكات – ۋ بەرۋى مۇمكىن... سول قۇنارعا ءبىز نە ءسىڭىرىپ جاتىرمىز؟ الەۋمەتتىك سانا ءحالى قالاي؟ بۇگىنگى رۋحاني باستاۋلاردى جانتالاسىپ دەرلىك ىزدەۋلەر نەگە سونشا شۋلى دا قايعىشىل؟.. قوعام اركىمگە وبەكتەگەن بالاباقشا ەمەس, ارينە. قوعام الدامشى, ارزان شوۋلاردىڭ ارەناسى دا ەمەس. قوعام تورلى اباقتى دا ەمەس. ادام جانىنا شىندىقتىڭ كەڭىستىك ءورىسى كەرەك. ادامعا اشىق, ادال ادامي قاتىناس, قۇرمەت كەرەك. ءسوز, ۋاعىز جانە شىندىق – شورتان, شايان, اققۋدىڭ «بىرلىگىندەي» بولسا, سول جامان. بۇگىننىڭ رۋحاني ىزدەنىسىندە وسىنىڭ قايعى تابى بار. ارينە, بۇكىل دۇنيە ءابسوليۋتتى ىزگىلىكتەن شەكەسى شىلقىپ تۇر دەۋگە كەلمەيدى... كەشەگى كەڭەستىك تاربيەنىڭ كەي قاسيەتتەرى ابدىروۆتەردى, نارسۇتبايلاردى... «مەدەتتەردى» تۋدىرىپ ەدى. ء«بىزدىڭ تاربيە قازىر ونان دا مىقتى!» دەپ ءۋاج ايتار بىرەۋ; ءيا, تاربيە بار, بىراق جاقاۋراتقان ءسوز – بولەكتەۋ, كوز كورىپ وتىرعان كەيبىر ناقتى ونەگە – باسقاشا. ال حالىق, قۇدايعا شۇكىر, ناۋقانشىل ءسوز بەن شىندىقتىڭ, جەلبۋاز ۇراندار مەن ادال نيەتتىڭ اراسىن انىق باعامدايتىن ساناعا كوتەرىلگەن.
موتيۆاتسيا سىرتىندا مارتەبەسى بيىك مورال تۇرادى. ازات, كوركەم, باي ادام جانى – ىزگى قوعام كەنىشى. ونى ارشۋ, ء«پىسىرۋ» ءسوز ونەرىنىڭ, ونەرلەردىڭ ءبىر مىندەتى. تۋىندىلاردىڭ «تانىمدىق, تاربيەلىك, رۋحاني ءلاززات» ميسسياسىن دا جوققا شىعارۋعا بولماس...
«اباي» ارناسى, «ۇركەر» اتتى قازاق كوركەم ءسوزىنىڭ قاتپارلارىن زەردەلەۋ سەيىسى ج.قورعاسبەك جوعارىداعى سۇراقتاردى ماندىرەك ماقساتپەن قويعان بولار؟ ءبىر قاراعانعا, قاراپايىم ءتارىزدى سۇراقتار سىرتىندا, بۇل دۇنيەنى اۆتور قالاي تەرەڭىرەك قاۋزايدى, استاردا نە ويلار بار؟ دەگەن جايتتارعا قوزعاۋ سالۋ, ياعني «پروۆوكاتسيا» (جاقسى مانىندە) جاتقان سياقتى. ءيا, اۆتورلار ءوز شىعارمالارى تۋرالى, تىلسىمعا بۇقتىرىلعان اقتى-قارالى سىرلارىن كوپ جارىپ ايتا بەرمەيدى, سونىڭ اسا ءبىر رەتى كەلمەسە. ءبىر جاعىنان, ول ادەپكە دە قايشى. «اعا, ءبىز مۇنى تۇسىنبەدىك قوي؟» دەگەن ءار اۋاندى وقىرمان سۇراعىنا, مەن كەيدە, «شىراعىم, وسىنى ءوزىم دە تۇسىنە الماي ءجۇرمىن» دەگەن وساعاڭ-جاۋاپپەن (وسپانحان اعا) قۇتىلامىن. «مەن تۇسىنبەدىم, سوندىقتان بۇل دۇنيە جامان ەكەن» دەگەن شالاعاي قايىرۋ بولماسا بولدى تەك.
ويسىز دۇنيە بولمايدى. تەك ول نە ايتقىسى كەلدى, قانداي اۋقىمدا قامتىدى جانە سونى قالاي شەشتى؟ ماسەلە وسى قاتپارلاردا.
ءبىر تۋىندى قالىڭىنان قوزعالعان ءبىر سىر جايى وسى.
سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى