ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ – قازىرگى زامانعى مەملەكەت ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. بۇل مەملەكەتتەردىڭ دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار مەن زاڭ ۇستەمدىگىنە باسىمدىق بەرەتىنىن دالەلدەيدى. جالپى, قازاقستاننىڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەنىن ايتۋعا بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىز 70-تەن اسا حالىقارالىق كەلىسىمگە قاتىسىپ وتىر. بۇل – قازاقستاننىڭ ءوز ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ كورىنىسى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىمەن, سونىڭ ىشىندە بۇۇ جانە ەقىۇ-مەن تىعىز قارىم-قاتىناسى ادام قۇقىقتارىنىڭ ءتيىمدى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ەلىمىز حالىقارالىق ستاندارتتاردى ۇلتتىق زاڭناماسىنا ەنگىزۋ ارقىلى ازاماتتار ءۇشىن ءادىل ءارى قاۋىپسىز قوعام قۇرۋدى ماقسات ەتەدى. بۇل ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە ەلدە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, سوت ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعى مەن ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا بىرقاتار رەفورما جۇزەگە اسىرىلدى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق كەلىسىمدەرگە قوسىلۋى, بۇل كەلىسىمدەردىڭ ۇلتتىق زاڭناماعا ينتەگراتسيالانۋى ەلدىڭ حالىقارالىق ادام قۇقىقتارى ستاندارتتارىنا سايكەستەنۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار قازاقستان ازاماتتاردىڭ جەكە قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدا بەلسەندى تۇردە جۇمىس ىستەپ, ءارتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىپ وتىر.
قازاقستان, اسىرەسە, بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى باسقارماسى, ەقىۇ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان. بۇل ىنتىماقتاستىق قازاقستاننىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى جۇمىسىن ءتيىمدى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەلىمىزدىڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى 70 حالىقارالىق كەلىسىمگە قاتىسۋى – ونىڭ حالىقارالىق ادام قۇقىقتارى ستاندارتتارىن قابىلداۋىنىڭ جانە ولاردى ۇلتتىق زاڭناماسىنا ەنگىزۋىنىڭ ايقىن دالەلى. ماسەلەن, قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى 6 كوميتەتتىڭ ازاماتتاردىڭ جەكە وتىنىشتەرىن قابىلداپ, قاراۋ قۇزىرەتىن مويىندادى. ولار – ادام قۇقىقتارى كوميتەتى, ازاپتاۋعا قارسى كوميتەت, ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ كوميتەتى, ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ كوميتەتى, مۇگەدەكتەر قۇقىعى كوميتەتى جانە بالا قۇقىقتارى كوميتەتى.
قوعامدا ادىلەت پەن تەڭدىك ورناتۋ ءۇشىن مەملەكەت قازىردىڭ وزىندە اۋقىمدى دەموكراتيالىق جانە ساياسي رەفورمالاردى ىسكە اسىرىپ جاتىر. بۇل رەفورمالار «ادىلەتتى قازاقستان» قۇرۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلىپ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن دامىتۋدى كوزدەيدى. قازاقستاننىڭ بالالار قۇقىقتارى تۋرالى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قول قويىپ, مۇگەدەكتەر قۇقىقتارى تۋرالى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ ارقىلى حالىقارالىق قۇقىقتىق ستاندارتتاردى ءوز زاڭناماسىنا ەنگىزۋ بويىنشا ماڭىزدى قادامدار جاسادى. مىسالى, قازاقستان 2020 جىلى مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى راتيفيكاتسيالاپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ وڭ باعاسىن الدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندەگى كەيبىر كەمشىلىكتەر, سونداي-اق سوت شەشىمدەرىنە نارازىلىقتار ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك ادىلەتتىڭ كۇشەيتىلۋىن قاجەت ەتەتىنىن كورسەتەدى. الەۋمەتتىك قۇقىقتاردى قورعاۋ, ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى, ازاماتتاردىڭ ەڭبەك شارتتارىنىڭ بۇزىلۋى, زەينەتاقى مەن جاردەماقى ماسەلەلەرى دە وزەكتى سانالادى. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جۇيەلى تۇردە رەفورمالار جۇرگىزۋ, قۇقىقتىق ساۋاتتى ارتتىرۋ جانە الەۋمەتتىك ادىلەتتى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار الەۋمەتتىك ادىلەت پەن تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
2021 جىلى ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى العاشقى شارالار جوسپارى قابىلدانىپ, وعان سايكەس 2022 جىلى ادام قۇقىقتارى مەن زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قوسىمشا شارالار جوسپارى قابىلداندى. بۇل جوسپارلار اياسىندا ەلىمىزدەگى قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا جاڭا رەفورمالار ىسكە قوسىلدى. ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتىمىز ءتۇرلى حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭەستەر وتكىزىپ, ءوز تاجىريبەسىن حالىقارالىق ستاندارتتارمەن سالىستىرىپ وتىرادى.
ەلىمىزدە ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسى دە ماڭىزدى. ازاماتتار وزدەرىنىڭ جۇمىس ورىندارىندا ادىلەتسىزدىككە ۇشىراپ, ەڭبەك شارتتارىنىڭ بۇزىلۋىنا, جالاقىنىڭ ۋاقىتىندا تولەنبەۋىنە نەمەسە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى شاعىم بىلدىرەدى. بىلتىر ەڭبەك قۇقىقتارىنا قاتىستى 70-كە جۋىق ارىز تۇسكەن. بۇل شاعىمدار كوبىنە جۇمىس ورىندارىندا قورعانىس قۇرالدارىنىڭ بولماۋىنان, ەڭبەكاقىنىڭ ۋاقىتىندا تولەنبەۋىنەن جانە ەڭبەك جاعدايلارىنىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى تۋىنداعان.
سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى دە ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. قازاقستاندا زەينەتاقى, جاردەماقى, الەۋمەتتىك كومەك الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ازاماتتاردىڭ ارىزدارى كوبەيىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەلەر اسىرەسە جۇمىس ىستەمەيتىن ازاماتتار مەن زەينەتكەرلەر اراسىندا وزەكتى. مىسالى, وتكەن جىلى استانا قالاسى بويىنشا الەۋمەتتىك كومەك الۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى 100-دەن اسا ارىز تىركەلدى. مۇنداي جاعدايلار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جانە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.
بۇعان قوسا مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى دا – ءجيى قارالاتىن ماڭىزدى ماسەلە. بۇل توپتىڭ ازاماتتارى وزدەرىنىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك جانە مەديتسينالىق كومەك الۋ, ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىكتەرى مەن باسقا دا قۇقىقتىق ماسەلەلەر بويىنشا ارىزدار جولدايدى. 2024 جىلى استانا قالاسىندا مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار ءۇشىن بىرنەشە ارنايى قابىلداۋ شارالارى وتكىزىلدى. بۇل شارالار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلدى. جالپى, كەلىپ تۇسكەن ارىزداردىڭ باسىم بولىگى ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا الەۋمەتتىك ادىلەتكە قاتىستى ماسەلەلەر ەكەنى ايقىن. بۇل كورسەتكىشتەر قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ, سوت تورەلىگىنىڭ جانە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتەدى. قازاقستاننىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋداعى اۋقىمدى رەفورمالارى مەن حالىقارالىق باستامالارى ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادامداردى قامتيدى.
ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ – قازىرگى قوعامنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ماڭىزدى اسپەكت. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە قوسىلۋى, بۇۇ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىعى, سونىمەن قاتار ىشكى زاڭنامالاردى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس جاڭارتۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇيەلى جۇمىستار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن كۇشەيتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندەگى كەمشىلىكتەر مەن سوت شەشىمدەرىنە نارازىلىقتار, سونداي-اق سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى قوعامداعى ادىلەتكە دەگەن سەنىمگە اسەر ەتەدى. بۇل جاعدايلار قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سوت ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن جانە ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى مەن الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرى دە باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس. سەبەبى الەۋمەتتىك ادىلەت پەن قۇقىقتىق تەڭدىك قوعامنىڭ دامۋىنا نەگىز بولا الادى. قازاقستاننىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋداعى اۋقىمدى رەفورمالارى مەن حالىقارالىق باستامالارى ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادامداردى قامتيدى. ال سوتتالعانداردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ, مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قۇقىقتار سالاسىنداعى شارالاردى قابىلداۋ قوعامدا ادىلدىك ورناتۋعا باعىتتالعان. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ, قۇقىقتىق ساۋاتتى ارتتىرۋ جانە الەۋمەتتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ ماڭىزدى. جوعارىدا اتالعان بارلىق باعىت ەلدىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن نىعايتىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تولىق كولەمدە قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بايان جالماعانبەتوۆا,
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ استانا قالاسى بويىنشا وكىلى