تۋمىس-تاعدىرى تۇرعىسىنان عاجاپ, ال شىعارماشىلىعى تۇرعىسىنان ازاپتى دا عاجاپ فانيلىك عۇمىر كەشكەن, ءار شىعارماسى ارقىلى ۇلت رۋحتى جۇرتىن ءسۇيىندىرىپ, قۇل ق ۇلىقتى قورقاۋ دا كەكشىل توپتى كۇيىندىرىپ, مىسىمەن باسقان, العاشقى يمپەريالىق وكتەمدىكتىڭ توسقاۋىلى مەن سولاردىڭ موجانتوپاي, توڭمويىن باتىراشتارىنىڭ توسقاۋىلىنا بەتپە-بەت كەلگەننەن باستاپ, جيىرما جاسىندا وزىنە: «مەن ۇلى قاعاناتتىڭ ەر ۇلى, «ەل قامىن جەگەن ەدىگەنىڭ» تۇقىمىمىن, جاسىمايمىن. مەنىڭ مەملەكەتىم – التىن وردا, مەنىڭ استانام – سارايشىق. قاعاناتتىڭ قالپىنا كەلەتىن كۇنى تۋادى. مەن سونىڭ شەتىن كورۋگە ءتيىستىمىن. سول ءۇشىن ەشتەڭەدەن قايمىقپايمىن!», دەگەن سەنىمدى سەرتكە ۇستاعان, كوز جۇمارىنىڭ الدىندا باتىس وڭىردەگى سىزىقتان سىرت قالعان قازاقتاردىڭ سانىن ەسەپتەپ: ء«ۇش ءجۇز مىڭعا تارتا ەكەن. دەمەك, التىن وردانىڭ شەتىن ۋىعى شاڭىراعىنا شانشىلاتىن زامان ءسوزسىز تۋادى», دەپ رۋحتانعان مۇحتار مۇقان ۇلى ماعاۋيننەن دە كوز جازىپ, كوڭىل سۋىتىپ الدىق.
ەتەنە تانىسىپ, قولتىعىنا كىرىپ, ءوزىمسي ارالاسقان ەلۋ بەس جىلدىڭ سارتابى بەتكە شىعىپ, ويىڭدى ساپىرىلىستىرىپ تۇرعان وسىناۋ شاقتا, جانارىنىڭ ۇشىعى مەن جان جىلۋىن سەزىنە وتىرىپ, تىرشىلىكتەگى بار تاعدىرلى تارتىستارىن ىسىرىپ قويىپ, ونىڭ – مۇحتار ماعاۋيننىڭ, سيرەك كەزدەسەتىن مىنەزى مەن قۇبىلىستى تۇلعاسى قالاي قالىپتاستى, قانداي ورتادان شىقتى, جازۋشىلىق قاسيەت قالاي ءبىتتى؟ دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەتىن ەرتەرەكتە قاعازعا تۇسكەن جازبامدى پايدالانا وتىرىپ, جالپى حالايىققا بەيماعلۇم ومىرىنەن ماعلۇمات بەرۋدى ماقسات ەتتىم. بۇل دەرەكتەر ونىڭ شىعارماشىلىق ومىرىنە ىقىلاستى قاۋىمنىڭ قاجەتىن وتەي الادى – دەپ سەنەمىن. سونىمەن...
بۇرىن ايتۋعا ەرسى كورىنگەنىمەن, ونىڭ تۇلا بويىنا جاراسىپ وتكەن تۇلعالىق تۋمىسى بولەك ەدى. ەندى مۇحتار ماعاۋيننىڭ بۇل بولمىسىن جاسىرۋدىڭ ەش قيسىنى جوق جانە سول ءسوزدى ەستيتىن كەمەل جاسقا, ماعىنالى مولشەرگە جەتىپ, «الاش ۇراندى الەۋمەتىنىڭ» قابىرعاسىن قايىستىرا سالماعىن سالىپ, «ماڭگىلىك كەڭ كوك اسپانعا» (اباي) رۋح بولىپ ۇشتى دا كەتتى. شىعارماشىلىعىن – زەرتتەۋگە, تالداۋعا, ءارتۇرلى ولشەمدەر مەن كوزقاراستاردىڭ ەكشەۋىنە سالۋعا بولار, بىراق, ەندى ونى قازاق رۋحانياتىنىڭ كەڭىستىگىنەن, كوركەم ۋاقىتىنان, تانىم تاريحاتىنان, قازاق قوعامىنىڭ بولمىسىنان ەشقاشاندا الىپ تاستاي المايسىڭ. ويتكەنى ول ءوزىنىڭ ءاۋ باستاعى قانىنا, تانىنە, جانىنا سىڭىرگەن قاسيەتتەردىڭ بارلىعىن سىرتىنا شىعارىپ ۇلگەردى جانە شىعارماسى ارقىلى سونى تانىپ بىلۋگە مۇمكىندىك بەردى. كوركەم ويلاۋ جۇيەسىمەن, تانىم بولمىسىمەن, بايانداۋ مانەرىمەن, الاش رۋحتى قوعامدىق كوزقاراسىمەن, ارىندى مىنەزىمەن, مىنەزدى پايىمداۋلارىمەن قازاق ۇلتىنىڭ تابيعي بولمىسىمەن ءسىڭىسىپ, كيەلى قۇبىلىسىنا اينالىپ كەتتى.
ول ومىرگە دە, ادەبيەتكە دە, عىلىمعا دا, سونداي ءبىر الاڭسىز جانە اسقاق سەنىممەن قادام باستى. جاسقانعان دا جوق, جاسىعان دا جوق جانە تىك كوتەرگەن كەۋدەسىن كەرىپ تاستاپ, كەربەز ماقتانمەن ءسوز ونەرىنىڭ ەسىگىن اشتى. ومىردەگى ونەرى دە, ونەردەگى ءومىرى دە سوعان لايىق جاعداي جاسادى. ەركەلەپ, ەركىن دە باتىل جانە سونداي ءبىر قايتپاس قايسارلىقپەن, سەنىممەن, الىمدىلىقپەن قادامىن قارىشتاي اتتادى. سوعان وراي ءبىلىمدى دە, بىلىكتى دە, ۇلتتىق رۋحتى دا بويىنا قانىعا ءسىڭىرىپ ءوستى. سول ماقساتى جولىندا قايمىقپاستان قاسقايا العا سۇيرەيتىن بيازىعا ءتان وجەت مىنەزگە دە يە بولدى. بار بولمىسىن بارشانىڭ الدىندا اشىق ۇستادى. سوعان وراي ساتتىلىك تە ونىڭ جانىنان تابىلىپ, قولتىعىنان دەمەپ وتىردى.
سەبەبى مۇحتار ماعاۋين ءوزى تۋرالى ەشقاشاندا: جەتىممىن, جەتىسپەدىم, جارلىنىڭ جالعىزىمىن, بىلىمگە كەش سۋسىندادىم, قيىن بالالىق كەشتىم, قالادان الىس ءوسىپ, وقۋىم كەنجە قالدى, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ساياتىن, سالبۋرىنىن كەيىن كوردىم, اتامىز ساۋاتسىز بولعان ەكەن, ءسوزدىڭ قاسيەتىن كەيىن مەكتەپكە بارعاندا ءتۇسىندىم, الاشتىڭ ازاتتىق يدەياسى, قازاقتىڭ حاندىق مەملەكەتى ۋنيۆەرسيتەتتەگى ۇستازدارىمنىڭ ارقاسىندا ءمالىم بولدى – دەگەن جوق جانە ولاي دەپ ايتا دا المايتىن. ونىڭ ءوز تۇستاستارىنان ارتىقشىلىعى جانە «سەنەن» گورى «مەنى» باسىم بولعانى دا, سول تۋمىسىنان بىتكەن تۇگەلدىكتە جاتىر. ول – ءوزىن-ءوزى جاراتىپ, ءوزىن-ءوزى ۇنەمى بابىندا ۇستايتىن, ءوزىن-ءوزى دەمەي كوتەرمەلەيتىن ماعاۋيا اتبەگى جاراتقان سىلاڭ جۇيرىك نارقىزىل سياقتى ءومىردىڭ ەمشەگىن اردا ەمىپ ءوستى. بۇل – ماقتانىش تا, ماداق تا ەمەس, مۇحتار مۇقان ۇلى ماعاۋيننىڭ ومىرىنە قاتىستى كادىمگى قاراپايىم عانا شىندىق. جانە سول «مەنىن» ءوزىنىڭ «مەنىنە» (رومان-ەسسە) جالعاستىرۋ ارقىلى قورىتىندىلاپ تا بەردى.
مەن مۇحتار ماعاۋيننەن بۇرىن ماعاۋيا اقساقالدى كوردىم, ال ماعاۋيا اقساقالدان بۇرىن ەلۋىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا, الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ءيسى قازاقستاندى تاڭداندىرعان نارقىزىل بايگەنىڭ اتىن ەستىدىم. اڭىزعا اينالعان قايران نارقىزىلدىڭ باعىن بايلاعان, ءسويتىپ, ءوزىنىڭ باعىن جاندىرۋى ءۇشىن ونىڭ تابانىنا قۇمشەگە قاعىپ جىبەرگەن ءبىزدىڭ اۋداننىڭ سويقانىن دا بىلەتىنمىن. مۇنى ەستىگەندە بۇكىل اباي اۋىلى ءبىر شىمىركەنىپ قالىپ ەدى. كەلەر جازدا اكەم ماعان باسىرە تاي تاڭداماق بولىپ قۇر, تاي, كوكسەڭگىر, جانىبەك جازىعىنداعى جىلقىنىڭ ءۇيىرىن ارالادى. دونەندى قۇنانعا, قۇناندى تايعا ايىرباستاپ, اقىرىندا ءبىر قۇلا تايدى جەتەكتەپ قايتتى. سويتسەم, اياعىن سىلتىپ باساتىن نارقىزىلدى ءبىر كورىپ قايتۋ ءۇشىن جىلقىشىلاردىڭ قوسىنا كەلگەن اتبەگى, ساياتشى ماعاۋيا دەگدار اكەم قۇداكەلدىگە: «جالعىز ۇلىڭا ات تاڭداي كەلىپسىڭ. ەرتەڭ ءبىر جاققا شىعا قالسا, قوپاڭداپ وتىرماس ءۇشىن مىنا قۇلا تايدى ال. بۇتىنىڭ استىنان ادام ءوتىپ جاتسا قوزعالمايتىن, جۇرىستەن دە جاڭىلمايتىن, ناعىز ءمىنىس اتى بولادى. مەنىڭ دە جالعىزىم الماتىدا. بۇل جاي ماعان تانىس», دەپتى. راسىندا دا, قۇلاتاي سونداي اياڭشىل, ءمىنىسشىل, جۋاس ات بولىپ ءوستى. ءجۇرىسى دە جايلى, ورىستەن جۇگەنسىز قاقپايمەن ءمىنىپ كەلەتىن باسبىلگى بولدى. كەيىن ونىڭ بۇل مىنەزىن كورگەن نىعىمەت اقساقال مەن بورباس سياقتى جىلقىشىلار: «بۇل تايعا ماعاۋيا باپكەردىڭ كوزى ءتۇسىپ ەدى», دەپ قيماستىق تانىتىپ ءجۇردى. العاشقى تىرناقالدى ولەڭىم دە وسى قۇلاتايعا ارنالدى. بىراق كەيىن نارقىزىلدىڭ كەبىن قۇشتى. سودان باستاپ ماعاۋيا اقساقالدىڭ اتى شىقسا ەلەڭدەپ قالۋشى ەدىم. ءومىر بويى تازى مەن بايگە ۇستاپ, قياندا شەت جايلاعان, ساياق وسكەن ادام. شىڭعىستىڭ سىرتىنان تابان اۋدىرماعان زيالى دەگداردىڭ ءبىرى.
ال شىڭعىستىڭ سىرتى – سارىارقانىڭ باسى, ارقانىڭ ەڭ بيىك شوقىسى اقسوراڭمەن قاپتالداسىپ جاتادى. قازىردىڭ وزىندە قۇس پەن اڭنان وزگە تىرشىلىك يەسى قىستامايتىن قۇلا ءدۇز. ماعاۋيا اقساقالدى الگى قۇلا تايدى باسىرتقى جاساپ جۇرگەندە سىرتىنان كوردىم. جىلقىشىلاردىڭ قوسىنا سىپايىلاپ كەلىپ, سىپايى قالپىندا اتتانىپ كەتتى. سول ماعاۋيانىڭ نەمەرەسى: بۇكىل قازاقستاندى اۋزىنا قاراتقان عالىم, ۇلتشىل جىگىت, مەنەن ءبىر كلاسس جوعارى وقىعان دامەننىڭ تۋعان جەزدەسى – دەگەن ءسوزدى كۇزدە مەكتەپكە كەلگەندە ەستىدىم. «جۇلدىزدىڭ» تىگىندىسىن اقتارىپ وتىرىپ, «كەشقۇرىم» اتتى اڭگىمەسىن وقىدىم. اقىن تولەۋجان ىسمايىلوۆتان ءجون-جوباسىن ۇعىنىپ, تياناقتاپ وقۋعا تىرىستىم. گازەت-جۋرنالعا شىققان جىراۋلار تۋرالى ماقالاسىنىڭ قيىندىلارى ءالى دە تارتپامدا ساقتاۋلى. كەيىن «قوبىز سارىنى» قولعا ءتۇستى. ودان سوڭ «تازىنىڭ ءولىمى» حيكاياسى جۋرنالدا جاريالاندى. اڭگىمەلەرى ءۇردىس شىعا باستادى. ماعان «ايەل ماحابباتى», «جاڭىلىسۋ», «كۇتپەگەن كەزدەسۋ», «ۆاتەرلوو وتكەلى» مەن «قيانداعى قىستاۋ», «شاڭقا» اڭگىمەسى ەرەكشە ۇناپ ەدى.
الماتىعا العاش كەلگەن جىلى مۇحتار ماعاۋيننىڭ جۇلدىزى جارقىراپ, اتاعى شارىقتاپ, باعى شالىقتاپ تۇر ەكەن. جۇرت ونى ايتىپ تامسانادى. ءبىز قىسىلامىز. پاتەرلەس ەگدە جىگىت اعامىزعا بارعان-بارماعانىمدى كۇندە سۇراپ, بارساق ءسوزسىز وقۋعا تۇسەتىنىمە سەندىرىپ, تايساقتاعانىمدى ەزدىككە ساناپ ءجۇردى. تولەۋعالي بوزاەۆ دەگەن سىنىپتاسىم قاجىتاي ءىلياستى تانيدى ەكەن. سول كىسىنى قارا تارتىپ ەكەۋمىز وداققا باردىق. اركىمگە تاڭىرقاي قارايمىز. شىرامىتامىز. ءبىر كەزدە ماعاۋين دە كورىندى. ءۇردىڭ ۇستىنە ىلىنەتىن كيىمدى مىرزالىقپەن, تازا كيەتىن سىربازدىڭ ءوزى ەكەن. تاكاپپار دا سياقتى. سياقتى دا ەمەس. بىراق سوعان پارا-پار. بەرگەن سالەمىمىزگە باسىن يزەپ وتە شىقتى. مەن جانارىنا قاراپ, ءوزىم شىرامىتاتىن ماعاۋيا دەگدارمەن ۇقساستىق ىزدەدىم. قيىعىنىڭ قىلت ەتكەن شالىعى ۇقسايدى... ءبىز سول كوزىنىڭ شالىعىن مالدانىپ قالا بەردىك. كەلەسى جىلى وقۋعا ءتۇسىپ, ءدارىس تىڭداپ, وداقتىڭ دا تابالدىرىعىن ەركىن اتتاي باستادىق. ءبىر كۇنى ماعاۋيانىڭ نارقىزىلىنا ءمىنىپ بايگەگە شاپقان نەسىپبەك ايت: «مۇحتار مەنىڭ اعام. ءجۇر, كىرىپ شىعايىق», دەدى.
وندا مۇحتار ماعاۋيننىڭ جان وتى دا, باقىتى دا, اتاعى دا ورلەپ تۇرعان شاعى. بولمىسىنا قاتتى قىزىقتىم. كەسىپ, ءتىلىپ, الاشتى اۋزىنا الا سويلەيتىن قياق مۇرتتى جىگىتتىڭ بىلمەيتىنى جوق ەكەن. ء«بىز ءۇشىنشى كۋرسقا كوشكەندە قايتالاپ ساباق بەرگەن پروفەسسورىمىز – فلوبەر مەن موپاسساندى اڭىز ەتىپ تاعى دا ايتا جونەلدى. ال مەن ول كەزدە سول پروفەسسوردىڭ ءوزىن وقىتاتىن بىلىمگە يە ەدىم», دەپ جاعاسىن كوتەرىپ ءبىر جەلپىنىپ قويدى. ماعجاندى اۋزىنا الدى. مەنىڭ دە ول كىسىنىڭ ەسىمىنە قۇلاعدار ەكەنىمدى اڭعارعاندا باسىن يزەپ قويدى دا اڭگىمەنى باسقاعا اۋدارىپ اكەتتى. «ە, وسال تۇسى وسى ەكەن عوي», دەگەن وي كەلدى. سودان قالايدا: ماعاۋين بىلگەندى بىلۋگە ءتيىسپىن, ونىڭ جىراۋلار تۋرالى زەرتتەۋىنىڭ وتەۋىن الاش ارداگەرلەرىن ءبىلۋ ارقىلى تەڭەستىرەمىن. ءار اڭگىمەسىنە جاۋاپ رەتىندە اڭگىمە, نە ولەڭ جازامىن. ءارحيۆتى اقتارامىن – دەپ شەشتىم.
بۇل نيەتىمدى ۇستازىم, ءوزىمىز «اق باس بۋرا» اتاپ كەتكەن پروفەسسور قايىرجان بەكحوجيننىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىردىم. ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ سيرەك جانە ارنايى قورىنداعى «الاشوردا» مۇشەلەرىنىڭ بارلىق شىعارماسىن وقىپ شىققان سوڭ تاعى دا نەسىپبەكپەن بىرگە مۇحتار ماعاۋينگە بارىپ: ءبىز دە بىردەڭە بىلەمىز – دەگەندەي سىڭاي تانىتتىم. ول ماعان مۇلدە تىلسىم ءبىراز نارسەنى توكپەلەپ كەلە جاتتى دا كىلت توقتاي قالدى. «سولاي بالا» – دەگەندەي ساۋساعىمەن ستولدى شەرتتى. راس, ءبىلىمىم كەنجە ەكەن. سودان الگى «مالىمدەمەمدى» سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسى-اياعىندا جانە توقسانىنشى جىلى تاعى قايتالادىم. ال توقسان ءۇشىنشى جىلى م.ماعاۋيننىڭ «ارحيۆ حيكاياسىنداعى» كەيىپكەرى بولىپ شىققانىمدى وزىنە اشىق مويىنداۋعا تۋرا كەلدى.
بوزبالا كەزىمنەن مۇحتار ماعاۋينمەن ءبىلىم باسەكەسىنە ءتۇسىپ, وتىز جىل بويعى باقىلاۋدان تۇيگەندەرىم مىناۋ.
سوناۋ ارعى اتاسى – جاستاباننان باستاپ مۇحتار مۇقان ۇلىنىڭ وزىنە دەيىنگى تۇقىم-تۇياعىنىڭ تاعدىرى مەن تالانت تابيعاتىنىڭ توعىسىن سارالايتىن بولساق, وندا بۇل تۇقىمنان قازاقتىڭ ءسوزىن ۇستايتىن ءبىر پەرزەنت قالايدا شىعۋعا ءتيىستى ەكەن. ويتكەنى «تەكتى» دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى قيسىندى-قيسىنسىز ايتىلا سالعان تىركەس ەمەس قوي. ۇرپاقتان-ۇرپاققا ءسۇزىلىپ كەلگەن سول قاسيەت كيەلى ماعاۋيا دەگداردىڭ ماپەلەۋىمەن نەمەرەسى مۇحتارعا قوندى. عىلىمي تىلمەن ايتساق, جوعارىداعى ونەر ادامدارىن قاسيەتتەندىرگەن سەگىز شارتتى اتاسى كىشى مۇحتاردىڭ بويىنا انا سۇتىمەن, اتا تاربيەسىمەن قوسا ءسىڭىردى. سونداي تاربيەنى العان مۇحتار مۇقان ۇلىنىڭ «مۇحتار ماعاۋين» بولۋدان باسقا جولى دا قالماعان سياقتى كورىنەدى ماعان.
شىعارماشىلىق كوركەم الەمنىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپكەر ەڭ باستى شارتتىڭ ءبىرى – تالانت يەسىنىڭ جورگەگىنەن باستاپ تۋعان جەرىمەن پسيحولوگيالىق تۇرعىدان تامىرلاسا بىلۋىنە بايلانىستى ەكەن. سەبەبى: پسيحولوگتەردىڭ زەرتتەۋىنشە, ءاربىر ونەر يەسى ءوزىنىڭ بەسىكتە جاتقان كەزىندەگى تابيعات قۇبىلىستارىن شىعارمالارىندا ءجيى سۋرەتتەۋگە قۇشتار بولادى ەكەن. دەمەك فرەيدتى جيىرما جاسىندا جاسىرىن وقىعان مۇحتار ماعاۋيننىڭ قازاق حاندىعى مەن جىراۋلار تۇسىنداعى ەركىندىك رۋحى ونىڭ اڭسارىنا اينالۋى زاڭدى. وعان دالەل – مۇحتاردىڭ كىندىگى كەسىلگەن كوپبەيىتتىڭ (حالىق اۋزىندا كوكوزەك, كوكتۇبەك دەپ تە اتالادى) قازاق تاريحىنداعى رۋحاني ورنى.
ءبىرىنشى: بۇل كوكتۇبەك – شالكيىز بەن اقتانبەردى ءومىر سۇرگەن عاسىرداعى تىلسىم قالپىن ساقتاعان. ءدال قازىر دە ول ارادان وركەنيەتتىڭ بەلگىسىن ارەڭ تاباسىز. شىڭعىس تاۋىنىڭ سىرت كۇنگەيىنەن: تاڭعى مۇناردا شىعىستان – تارباعاتايدىڭ, وڭتۇستىكتەن – جوڭعار الاتاۋىنىڭ, كەشكى قىزىل شاپاقتا باتىستان – اقسوراڭ مەن ۇلىتاۋدىڭ, سولتۇستىكتەن – بالقانتاۋ مەن قارقارالىنىڭ سامالى ەسەتىن جانە سۇلباسى راۋانداپ قىلاڭ بەرەتىن اتويلى جون. ءتورت قۇبىلانى تۇگەندەپ وتىراتىن وسى جونعا ابىلايدىڭ ورداسى تىگىلىپ, ساعاناسى سالىنعان. ونىڭ ىزدەرى سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن ساقتالىپ كەلدى. ال باقتىدان باستالىپ, سوناۋ قىزىلجارعا تىرەلەتىن كوكتۇبەكتىڭ جانىنان وتەتىن «حان جولىنىڭ» («ابىلاي جولى» دەپ تە اتالادى) قوس تابانى ءالى دە سايراپ جاتىر.
حان جولىنىڭ بويىنان, حان ورداسىنىڭ ىرگەسىنەن قونىس العان قۇرىمباي بي قۇنانبايمەن تاباقتاس, ابايمەن جاعاتتاس بولدى. سوندىقتان دا الاشتىڭ – الاش كەزىندەگى جىراۋلار مەن حانداردىڭ كەلەسى تۋرالى ءاپسانالار مۇحتارعا تۋمىسىنان تانىس. حان ورداسىن اتاقونىسى ەتكەن ۇلان قازاقتىڭ تولىسقان مەملەكەت بولعاندىعىن, بوداندىققا تۇسكەن ۇلتتىڭ كىرىپتارلىعىن جانە بوستاندىق تۋرالى اڭساردىڭ ۇلى ساعىنىشىن ۋىزىنان ءسىڭىرىپ, الديمەن قوسا ەمدى. رۋحى ەر, تەكتىك سەنىمى مىقتى, «حان ۇلىنىڭ نەسى جوق, بي ۇلىنان نەسى كەم» دەگەن ازات ويمەن ەسەيدى.
وزگەنى بىلاي قويعاندا, حان ورداسىنىڭ جۇرتىندا, حان جولىنىڭ بويىندا, قارا شالدى قاراشاڭىراقتا تۋعان مۇحتاردىڭ جىراۋلار الەمىن ءتىرىلتۋى – پەرزەنتتىك اماناتقا العان پارىزى ەدى.
ەكىنشى, ول ابايدىڭ جامباسى تيگەن, اقىندىق رۋحىن وياتقان توپىراقتىڭ تۋرا وزىندە دۇنيەگە كەلدى. ۇلى اقىن 1886 جىلى قۇرىمبايدىڭ رۇقساتىمەن كوپبەيىتتى ءبىر جاز جايلاپ شىعادى. سول كوپبەيىتكە كەلگەندە اقىندىق ارقاسى ۇستاپ, اتاقتى:
«جازدى كۇن شىلدە بولعاندا,
كوكوراي, شالعىن, بايشەشەك,
ۇزارا جەتىپ تولعاندا», –
دەپ باستالاتىن ولەڭىن جازادى جانە سول كۇننەن باستاپ ءوز ولەڭىنە ءوزى يە بولادى.
ءسويتىپ, ء«سوز تۇزەلەدى». ابايدىڭ باتاسىن العان قۇرىمباي ۇل سۇيەدى. اتىن اقىننىڭ سۇيىكتى ۇلىنىڭ ەسىمىنە ورايلاستىرىپ ماعاۋيا دەپ قويادى. 1904 جىلى اباي كوپبەيىتتەن تۋرا 28 شاقىرىم جەردەگى بالاشاقپاقتا دۇنيەدەن قايتقاندا 15 جاستاعى ماعاۋيا باۋىرىمداپ بارىپ كورىسىپ, كوڭىل ايتقان. سول جىلدان باستاپ دۇنيەدەن باز كەشكەن شاكەرىم شاقپاققا توشالا (ساياتقورا) سالدىرىپ, شىڭعىستىڭ سىرتىندا جالعىز مەكەندەيدى. باقىرشىسىنا كىلەڭ كەرەي جىگىتتەرىن ۇستاعان شاكەرىمنىڭ اڭ قاراي شىعىپ قونالقاعا تۇسەتىن جالعىز قىستاۋى دا سول كوپبەيىتتەگى قۇرىمبايدىڭ قىستاۋى.
داعاندى (كوكوزەك) ەلىنىڭ تورىندە, اتاقتى جانىبەك جازىعىنىڭ قۇيقالى قورىعىندا وتىرعان ماعاۋيانىڭ بويىنداعى ساياتشىلىق پەن اتبەگىلىك, مىرزالىق, كىرپيازدىق, قىسقا دا ويلى ءسوز سويلەۋ مانەرى شاكەرىم عۇلامانىڭ قاسىندا كوپ جۇرگەندىكتەن دە وعان جۇعىستى بولسا كەرەك. الاش-الاش بولعاننان باستاپ ابايعا دەيىنگى تاريحتى شاكەرىم قاجىدان كوكىرەگىنە توقىپ ءوستى. زاماننىڭ سىرىن ەرتە ءتۇسىندى. وعان سەبەپ: «الاشوردانىڭ» توبە ءبيى بولعان شاكەرىم مەن «الاش» پارتياسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى تۇراعۇل اباي ۇلىنىڭ اۋلىنا 1919-1920 جىلدارى ءاليحان بوكەيحان مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ كەلىپ قونىس تەبۋى. مۇحتار اۋەزوۆ پەن كاميلا ماعاۋياقىزىنىڭ تويى سول باقاناستا ءوتتى.
ماعاۋيا اقساقال قازاق كوسەمدەرىنىڭ كەلەسىنىڭ ىشىندە ءجۇردى. سىرىن الدىرماس ءۇشىن قالىڭ ەل قونىستانعان سارتاپ جۇرتتان بويىن اۋلاق ۇستادى. اباي ايتقانداي, «قىزىل جەلدى ۋىستايتىن» بەگەش شەشەن مەن ءۋايىس ءانشىنىڭ قاسيەتى دارىعان ماعاۋيا جالعىز ۇلى مۇقاندى زامانىنا سايلاپ وقىتتى. ۇلى اسكەرگە الىنىپ, سوڭىنان «حالىق جاۋى» بولىپ كەتكەندە, كوكىرەكتەگى بارلىق ارماندى نەمەرەسى مۇحتارعا سارقا ايتتى, كوكىرەگىنە قۇيدى. ءتورت اتادان بەرى جالعىز ۇلمەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ءۇرىمنىڭ ۇشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قۇرمەتىنە وراي اتىن قويعان نەمەرەسى مۇحتاردىڭ «تىلەكپەن تۋعان» بالا بولاتىندىعى دا سوندىقتان.
وزگە قۇربىلارى ونىنشى كلاستا وقىعان «اباي» رومانىن مۇحتار اتاسىنا داۋىستاپ وقىپ بەرىپ ءجۇرىپ باستاۋىش كلاستى تاۋىستى. جىر مەن قيسسانى جاتتاپ ءوستى. سونى تۇيسىنەتىن زەردە بەردى. «جالعىز ۇلى باردىڭ شىعار – شىقپاس جانى بار» – دەگىزبەدى. اتاسىن دا, اكەسىن دە, ءوزىن دە, «مەن بارمىن» – دەگەن سەنىممەن ەڭسەلى ەتتى. قازاقتار مۇنداي تاربيە العان ادامدى: «ىشتەن وقىپ تۋعان» – دەيدى. ونىڭ ءوز قاتارلاستارىنان ءبىلىم-عىلىم جونىنەن ىلگەرى تۇرعاندىعى – سول ماعاۋيا دەگداردىڭ ارقاسى.
مىنە, وسى ءۇش تىلسىمدى تابيعي نەگىز – حان ورداسىنىڭ, اباي مەن شاكەرىمنىڭ, «الاشوردا» مەملەكەتىنىڭ رۋحى – مۇحتاردىڭ ىشكى رۋحاني الەمىن قالىپتاستىردى. ال ۇلى اقىنداردىڭ ءتالىمىن العان ماعاۋيا دەگدارسىز, مۇحتاردىڭ دا, جالپى قازاق ەلىنىڭ دە رۋحىنا ءبىر قاسيەت جەتپەي قالاتىنداي سياقتى كورىنەدى ماعان. سوندىقتان ماقالانىڭ اتىن «ماعاۋيا بايتەرەگى» دەپ اتاۋدى ءجون سانادىم. ويتكەنى جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ كوكىرەگىنە «قوبىز سارىنىنىڭ» ءۇنىن قۇيعان, «الداسپان» جىراۋلارعا اڭسارىن وياتقان, «تازىنىڭ ءولىمى» مەن «شاھان شەردى» قيالىنا سىڭىرگەن, «الاساپىرانداعى» وردالىق رۋحتى قوزعاعان سول ادام. مۇحتار سول ماعاۋيا ءدىلماردىڭ ساياسىندا تامىرلانىپ, تاريحي رۋحتىڭ شىرىنىن بويىنا سىڭىرە بوي كوتەردى.
قازىر قازاقتىڭ تەكتىك قورىنداعى قويۋ مايەكتى تۇقىمداردىڭ تالايى ءىرىپ, سۇيىلىپ كەتتى. اتا جولىن رۋحىنا اينالدىرعان پەرزەنت ازايدى. رۋحاني جيدەلىبايسىندا تۋىپ, ۇرپاعىن رۋحاني قۋاڭشىلىققا ۇشىراتقان تۇقىم-تۇيانداردا جەتكىلىكتى. جوعارىداعى قۋاتتى ءارى شاعىمدى ىشكى الەمنىڭ نازىك قۇبىلىسىن تۇسىنەتىندەي كىشى مۇحتارعا تابيعات جەتە بەردى. ول جازىمىش سىيلاعان ءۇش باقىتىن – اتانىڭ اماناتىن, بويىنا بەرگەن تالانتىن جانە – باقىتىن (جارى) ايالاي ءبىلدى. قولىنا قونعان باق قۇسىن ۇركىتىپ العان جوق. ءبىر كورگەندە-اق عاشىق بولىپ, ەكىنشى ارنايى ىزدەپ بارعاندا: «سەنى مەنەن ارتىق ەشقانداي جىگىت باقىتتى ەتە المايدى. سوندىقتان دا وسى بەتتە مەنىمەن بىرگە الماتىعا ءجۇر. تويدى, تۋرا ءبىر ايدان سوڭ جاسايمىز», دەگەن سەرتىنە جەتتى. ادەتتەگى العاۋ ءسوزدىڭ اراسىندا مۇحاڭنىڭ وزىنە ءازىل-شىنىن ارالاستىرا وتىرىپ: دۇنيەدە جارى مەن بالاسىن ماعاۋيندەي ايالاپ, قۇشاعى مەن باۋىرىنا باسقان جىگىت جوق. سونداي-اق جارى مەن بالالارىنىڭ قىزىعىن كورىپ, سولاردىڭ جان جىلۋىنا بولەنگەن ەركەك جانە جوق – دەۋشى ەدىم. بۇل, شىندىق. ونى جازۋشىنىڭ كەيىنگى جيىرما جىلداعى شەتىن ءومىرى دالەلدەپ بەردى. ولار ءبىر-ءبىرىن جالعىزسىراتقان جوق, ءبىر-ءبىرىن جالعىز قالدىرعان جوق. باقىت. شىن باقىت – وسى.
ول ءوزىن-ءوزى تاربيەلەدى, تالانت پسيحولوگياسىنا ءۇڭىلدى. بۇل – قازاق قالامگەرلەرىنە توسىن مىنەز. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق رۋحاني الەمىنىڭ مۇحتار ماعاۋينى دارەجەسىنە كوتەرىلدى.
ەگەر دە جازۋشىنىڭ تالانت پسيحولوگياسى مەن كوركەمدىك الەمىنە جۇگىنسەك, ونىڭ مىنا قاسيەتتەرى قانىق بايقالادى.
ءبىرىنشى: ول ءوز تالانتىن قۇرمەتتەي جانە باعىتىن انىقتاي ءبىلدى. توڭىرەگىن تۇگەل شولىپ ۇيرەنگەن قىر بالاسى رەتىندە سەگىز قيىرعا قاتار كوز سۇزبەي, جالعىز-اق كوكجيەكتى ماقسات ەتتى. تالانتىن ۇلتى ءۇشىن ەڭ مۇددەلى, وزىنەن باسقا ادام ىستەي المايتىنداي ماقساتقا باعىتتادى.
ەكىنشى: العان باعىتىنان بەتىن بۇرمايتىن قايسارلىق پەن نامىسىنا, ۇشقىر اقىلىنا قىلاۋ تۇسىرمەدى. ءوزىن-ءوزى ۇنەمى قايراۋمەن, باپتاۋمەن بولدى. بويىنداعى بار بولمىسى تەك قانا جازۋشىلىق كاسىپكە جۇمسالدى.
بۇدان وزگە م.ماعاۋيننىڭ ۇلكەن ۋايىمى بولمادى دەسەم – شىندىققا قيانات ەمەس. اقىرىندا ونىڭ تالانتى الماس بۇرعىعا اينالىپ, ءوزى ەسكەرتكەن جاپون جازۋشىلارىنىڭ كەيىپكەرى سياقتى تەمىر تاۋدى تەسىپ شىقتى.
ءۇشىنشى: تۋمىسىنان باستاپ رۋحىن ادامعا دا, زامانعا دا, تاقىرىپقا دا تاۋەلدى ەتكەن جوق. ۇندەمەي قالعان, ىشىنەن تىنعان, شابۋىلعا شىقپاعان ساتتەرى بولعان شىعار. بىراق ورنىندا تۇرالاپ نە بۇعىپ قالمادى, تىپ-تىنىش قالپىندا ءوزىنىڭ كوكجيەگىنە قاراي ادىمداي بەردى. مىسىن ەشكىمگە باستىرمادى.
ءتورتىنشى: وزىنە, ماقساتىنا, ەلىنىڭ ەركىندىك الاتىنىنا كۇمانسىز سەندى. «اۋەلى – اللا, ودان كەيىن الاشتىڭ رۋحى, ودان كەيىن اتا-بابامنىڭ ارۋاعى, ودان كەيىن – مەنىڭ ءوزىمنىڭ ەڭبەگىم مۇراتقا جەتكىزەدى», – دەپ ويلاي ءجۇرىپ ءوزى دە جەتىلدى, ءتاڭىرى تىلەگىنە جەتكىزدى.
ول جەتىمدىك پەن جەتىمسىزدىك كورگەن جوق, جالعىزدىق كورىپ ءوستى. شۇكىر ءتورت ۇل, ەكى قىز, ون شاقتى نەمەرەلى ورداباسى بولىپ وتىر. ماقالانىڭ اتىن «ماعاۋيانىڭ بايتەرەگى» دەپ قويعانىمنىڭ ءبىر استارى دا وسىندا جاتىر.
ول – مۇحتار ماعاۋين, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل, سەگىز قيىرى تۇتاس, ءۇرىمدى ۇرلەپ, قىرىمدى جايلاپ, «ازاۋلىنىڭ ىستانبۇلدان نەسى كەم, الاشتىڭ ماعاۋياسىنىڭ مۇحتارىنىڭ, حان ۇلىندا نەسى جوق, بي ۇلىنان نەسى كەم!», دەپ تۇرعان دەگدار شاعىندا باقيعا اتتاندى. ءيا, بايتەرەكتەر دە قۇلايدى. بىراق ادامنىڭ بايتەرەگىنىڭ ارتىندا – ارمان, اعاشتىڭ بايتەرەگىنىڭ ارتىندا – ورمان قالادى. بايتەرەكتەرىمىز امان بولسىن. قيامەت قايىمعا دەيىنگى كومەسكى ومىردە حاق يەسى الدىنا جارىعىن ءتۇسىرىپ, بەيىشتەگى قىزىعىن ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن.
تۇرسىن جۇرتباي,
جازۋشى