ەرتەرەكتە توبىل – تورعاي وڭىرىندە شايىنعازى مۇحامەدجانوۆ دەگەن اقساقال بولعان. ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ءىسىن ۇيىمداستىرۋشى ۇجىمشار باسشىلارىنىڭ ءبىرى ەدى ول كىسى. ادالدىعىمەن ەل ەسىندە قالعان. سول شايىنعازىنى اۋدان باسشىلىعى پالەنباي دەگەن جەرگە بارىپ ارتەل, مويىنسەرىك قۇراسىن, ادامداردى ەڭبەككە جۇمىلدىراسىڭ دەپ اتتاندىرادى عوي.
شايىنعازى ات-ارباسىنا بايبىشەسى مەن بار مۇلكىن سالىپ الىپ, ءبىراز جول ءجۇرىپ, اتالعان جەرگە جەتسە, كوزىنە ءتىرى جان شالىنبايدى. «كەلگەن جەرىم ناق وسى ما ەدى» دەپ داعدارىپ ءبىراز تۇرىپ قالادى. امالسىز دالاعا قاراپ, «كىم بار-اۋ» دەپ ايعاي سالۋعا تۋرا كەلەدى. سويتسە, ءار تۇستان جەر استىنان ادامدار قالبيىپ-قالبيىپ شىعىپ كەلە جاتقان كورىنەدى. ەندى ءبىرازدان كەيىن شايىنعازىنىڭ اينالاسىنا اجەپتاۋىر ادام جينالادى. ءبارى دە جەركەپەدە تۇرىپ جاتىر ەكەن. وڭدەرى جۇدەۋ, جۇزدەرى سولعىن. شايىنعازىدان ىشتەگى ەلدىڭ جاڭالىعىن ەستيدى. ەندى كۇش بىرىكتىرىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەگىن, كەشىكپەي ەگىن سالۋعا كىرىسەتىندەرىن, شايىنعازىنىڭ وسى ءىستى ۇيىمداستىرۋعا جىبەرىلگەن باستىق ەكەنىن بىلەدى.
«سول جۇمىستان بۇرىن سەندەر ەڭ الدىمەن ەرتەڭنەن باستاپ, باستارىڭا لاشىق بولسا دا تامنان ءۇي تۇرعىزۋعا كىرىسىڭدەر. ەڭسەلەرىڭدى جەردەن كوتەرىڭدەر. مىنا كۇيلەرىڭ كۇي ەمەس ەكەن» دەپ شايىنعازى بىردەن حالىقتى جاڭا ىسكە جۇمىلدىرىپ, باسقارۋ تىزگىنىن ءوز قولىنا الادى.
بىرىگىپ ىسكە كىرىسكەن جانە جۇمىستى رەت-رەتىمەن قولعا العان حالىق ءبىر جازدا ەڭسە كوتەرىپ ۇلگەرەدى. بيداي ۇنىنان نان ءپىسىرىپ جەيتىن شاماعا كەلەدى. ازىن-اۋلاق مال باسى دا وسە باستايدى.
كەلگەن جەرىندە جۇمىستى جاقسى ۇيىمداستىرىپ, جولعا قويعان شايىنعازىنى باسشىلىق مۇندا دا كوپ توقتاتپايدى. تاعى ءبىر جەرگە مويىنسەرىك قۇرۋعا جىبەرەدى. ات-ارباسىن جەگىپ, قاسىنا بايبىشەسىن وتىرعىزىپ, اۋدان باسشىلىعىنىڭ جاڭا تاپسىرماسى بويىنشا تاعى دا جولعا شىققان شايىنعازىنى قوشتاسۋعا كەلگەن حالىق توقتاتادى.
ء«اي, شايىنعازى! سەن ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدى قوستىڭ, ەلدى ەڭبەككە جۇمىلدىردىڭ. سونىڭ ارقاسىندا ەڭسە تىكتەگەن جايىمىز بار. سول ەڭبەگىڭنىڭ وتەۋىنە مىنا جىلقىنى ساعان بايلادىق», دەيدى ءبىر ۇلكەن اقساقال.
«جوق, مەنىڭ جىلقى الۋعا حاقىم جوق. ونى وزدەرىڭ يگىلىكتەرىڭە جاراتىڭدار. ماعان ارتىق زات قاجەت ەمەس» دەگەن شايىنعازى اڭگىمەنى كوپ سوزباي بوجىسىن قاعىپ قالىپ, اياڭداپ جولعا تۇسەدى.
اقساقالدىڭ تۇزۋلىگى سونداي كەيىن ۇجىمشار, كەڭشار قۇرىلىپ, شارۋاشىلىقتار ىرىلەنگەن تۇستا فەرما مەڭگەرۋشىسىنەن زەينەتكە شىعىپ جاتقان شايىنعازىعا شارۋاشىلىق باسشىلارى كەلىپ, «بۇرىنعىداي وسى فەرمانى باسقارا بەرىڭىز, ءسىز بىزگە ءالى قاجەتسىز» دەگەندە: «جوق, بولمايدى, ۇكىمەت ماعان زەينەتاقىنى قوسىمشا تابىس تاۋىپ, بايىسىن دەپ بەرىپ وتىرعان جوق, دەمالىپ, دەنساۋلىعىن تۇزەسىن دەپ بەرىپ وتىر. ەندەشە, ۇكىمەتتىكى دۇرىس, سەندەردىكى قاتە» دەپ زەينەتكە تولىسىمەن ءبىر كۇندە ارتىق جۇمىس ىستەمەي, زەينەتكەرلىگىنە شىعىپ كەتكەن كورىنەدى.
وسى اقساقالدىڭ بالاسى سەيفوللا شايىنعازىمەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ۇزاق جىل بىرگە قىزمەت ىستەدىم. «قىران ۇيادا نەنى كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەيدى عوي حالقىمىز. سەيفوللانىڭ تۇزۋلىگى دە اكەسىنەن كەم ەمەس. كەيدە سول تۇزۋلىك بىلايعى حالىققا قىڭىرلىق سەكىلدى كورىنىپ جاتاتىنى بار. بىراق وعان قىڭق دەپ جاتقان سەكەڭ جوق. ءوز بىلگەنىمەن جۇرەدى. «ەل قالاي دەيدى؟» دەگەن قاعيدات بۇل كىسىگە مۇلدەم بۇيىرماعان.
شەتەلدىڭ قولعا ۇستالعان ارزان كولىكتەرى استانانى باسىپ كەتكەن انا ءبىر جىلدارى سەكەڭ «سوۆەتتىڭ» سۋ جاڭا «نيۆا» ماشيناسىن سالوننان ساتىپ الىپ ءمىندى. قىزمەتتەس ءبىراز جىگىتتەر سىرتىنان بولسىن سەيفوللانى ءبىراز سىنادى. «سول اقشاعا جارقىراعان «اۋدي», «مەرسەدەستىڭ» ءبىرىن الىپ مىنۋگە بولادى عوي. توڭق-توڭق ەتكەن «نيۆامەن» قالادا نە ىستەمەك, اۋىلدا تۇرسا ءبىر ءسارى» دەستى. جۇرتتىڭ وسىناۋ پىكىرىن سەكەڭە ايتىپ كورسەك, «ولارى جالقاۋدىڭ ءسوزى عوي, ءبىزدىڭ جەرىمىز بەن جولىمىز «اۋدي», «مەرسەدەسكە» ارنالماعان. ونىڭ ۇستىنە قازاقتىڭ بۇتىندەلمەي جاتقان تىرشىلىگى قانشاما. ماشينا مىنگەن ەكەنسىڭ قازاقتىڭ بايتاق دالاسىن كورۋ كەرەك, ەلگە شىعۋ كەرەك, جولدى-جولسىزبەن ءجۇرۋ كەرەك, تىرشىلىك قۇرۋ كەرەك» دەپ ءوز ايتقانىنان بەت باقتىرمادى.
نەگىزىنەن تەرەڭىرەك ويلاساق, سەكەڭدىكى دۇرىس. ەكونوميكالىق كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلسەك, قازاقتىڭ تاۋلى-تاستى بايتاق دالاسى دجيپتەر مەن پيكاپتارعا ارنالعان. ەگەر حالىق ەڭبەكشىل, ارەكەتشىل بولسا, ءبىزدىڭ ساياساتىمىز دا وسىعان قاراي اۋنار ەدى. ويتكەنى مىنا بوس جاتقان دالادا نە جوق دەيسىڭ. نەشە ءتۇرلى ەمدىك شوپتەر, جابايى جەمىستەر... وزەن, كولدىڭ بالىعىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, بۇل دالا باسقا دا قانشاما يگىلىككە تۇنىپ تۇر. ەڭبەكشىل ەلدىڭ ادامدارىنىڭ ەكى كوزى وسىنى كورىپ جانار ەدى. ەگەر وسى دالادا قازاق ەمەس, نەمىس, جاپون, كورەي نەمەسە قىتاي, ءتىپتى وزىمىزبەن كورشى وزبەك حالقى ءومىر ءسۇرىپ جاتسا, بىزدەگى تىرشىلىكتىڭ سيپاتى وزگەرەر ەدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ حالىق سول سيپاتتى وزگەرتۋگە اسىعار ەمەس. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ باسقا حالىقتاردان ءبىر ارتىقشىلىعى – ءاربىر قازاق ءتيىمدى تىرلىك قۇرسا, اۋىل مەن قالانىڭ باسىن قوسا الادى. ەگەر ەبىن تاپسا قازىرگى تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر زامانىندا قالادا دا, دالادا دا شالقىپ ءومىر سۇرە الادى. بۇل وسەم دەگەن ەل ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. ارينە, وعان ساياساتىمىز دا سايكەس بولۋى كەرەك. وسىنى گازەتتىڭ ەكونوميكا بولىمىندە ۇزاق جىل بىرگە قىزمەت ەتكەن سەيفوللا ەكەۋمىز ءبىرشاما جاقسى بىلەمىز.
سەكەڭنىڭ تاعى ءبىر «قىرسىقتىعى» ول زەينەتكە شىعا سالىسىمەن ۇزاق جىل ءومىر ءسۇرىپ, ءونىپ-وسكەن استاناسىن تاستاپ, ءوزىنىڭ تۋعان ءوڭىرى قوستانايىنا كوشتى دە كەتتى. «جۇرت استاناعا جەتە الماي جۇرسە» دەپ تاعى اڭگىمە قىلعانداي بولدىق. بىراق ءبىزدىڭ بۇل «اقىلىمىز» سەكەڭ ءۇشىن قاجەتكە جاراي قويمايتىندىعىن ىشتەي شامالايمىز. بۇل جولى «قارتايعاندا ۇلكەن قالادا تۇرىپ, قاجەتى جوق» دەگەن قاعيداتتى ۇستاندى ما ەكەن, ول جاعىن بىلمەدىك. ايتەۋىر «نيۆاسىن» وزگەرتىپ, ءبىر ءدجيپتى ءمىنىپ كەتكەنىن بىلەمىز.
ەندى سەكەڭنىڭ ءومىربايانىنا نازار اۋدارساق, كوپتەگەن زامانداسىمىز سەكىلدى ول دا ەڭبەك جولىن اۋىل شارۋاشىلىعىنان باستاعان ەكەن. وسى سالادا 3 جىل ەڭبەك ەتىپ, ودان سوڭ 6 جىل ورتا مەكتەپتە ەڭبەك ساباعىنىڭ مۇعالىمى, ينتەرناتتا تاربيەشى بولادى. 1985 جىلى قازمۋ-دى بىتىرگەن سوڭ قوستاناي وبلىستىق «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتىنە جۇمىسقا تۇرىپ, ءتىلشى, اعا ءتىلشى بولىپ ىستەيدى. 1990 جىلى تورعاي وبلىسى ەكىنشى رەت اشىلعاندا ارقالىققا اۋىسىپ وبلىستىق «تورعاي تاڭى» گازەتىنە پارتيا تۇرمىسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ورنالاسادى. 1993 جىلى حالىق اقىنى قونىسباي ءابىلدىڭ شاقىرۋىمەن وبلىستىق تەلەۆيدەنيەگە توراعانىڭ ورىنباسارى بولىپ بارادى.
1994 جىلى وبلىس اكىمى شاقىرىپ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى – ءباسپاسوز حاتشىسى بولۋدى ۇسىندى. مۇندا ەكى جىل قىزمەت ەتكەننەن كەيىن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اقمولا وبلىسىنداعى مەنشىكتى تىلشىلىگىنە تاعايىندالادى. 1999 جىلى رەداكتسيا اقمولاعا كوشىپ كەلگەن سوڭ گازەت رەداكتسياسىنا شولۋشى دەگەن لاۋازىممەن شتاتقا الىنادى. سودان 2018 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققانشا شولۋشى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ۇزاق جىلعى جەمىستى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ال «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىنا يە بولدى. سول سياقتى جۋرناليستەر ولاعىنىڭ سىيلىعىنا, مۇنان كەيىن «التىن قالام», «نۇر سۇڭقار» سىيلىقتارىنا يە بولدى. 6-7 كىتابى جارىق كوردى. پرەزيدەنتتىڭ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ العىسحاتتارىن, 2015 جىلى 60 جاسقا تولۋىنا وراي قوستاناي وبلىسى اكىمىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن الدى. اقپارات مينيسترلىگى تاراپىنان «اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىمەن دە ماراپاتتالدى.
«اكەم شايىنعازى سوعىس جىلدارىنان باستاپ ۇجىمشاردا باسقارما توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. سول كىسىنىڭ تاربيەسى زور بولدى. اتامىز مۇحامەدجان قوستاناي – كوكشەتاۋ وڭىرىنە تانىلعان ءانشى بولعان. شىعارعان اندەرى دە بار. كەيبىرىن قوستاناي فيلارمونياسىنىڭ انشىلەرى ورىندايدى. 2019 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ ءبىر ستۋدەنتى ماعان كەلىپ, ء«سىزدىڭ اتاڭىز ءانشى بولىپتى, سول تۋرالى دەرەك بەرىڭىز» دەپ ءبىراز دەرەكتەرىن جازىپ الىپ كەتتى. وقىتۋشىسى مۇحامەدجان تۋرالى ديپلوم جۇمىسىن جازۋدى تاپسىرىپتى», دەيدى سەكەڭ ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن ورتاسى مەن شىققان تەگى تۋرالى. وسى ورايدا سەيفوللانىڭ ادالدىعى, تازالىعىمەن ەل ەسىندە قالعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, مارقۇم ورال مۇحامەدجانوۆتىڭ ءىنىسى ەكەندىگىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس.
«سۇڭعات, قاراپايىم تىلمەن جازارسىڭ. اسىرا ماقتايتىنداي قيراتىپ تاستاعان ەشتەڭەمىز جوق. بىرەۋلەر جۋرناليست بولدىق دەپ كۇپىنىپ جاتادى. سوندايدا ولار سونشالىقتى نە جازىپ تاستاپتى دەپ ويلايمىن. وقىرمان تاڭعالارلىقتاي, بۇگىنگىنىڭ شىندىعىن ايتىپ, بولاشاقتى بولجايتىنداي ماقالانى ءوزىم كورمەپپىن. بارىمىزدىكى دە سول باياعى قالىپتى دۇنيەلەر عوي دەيمىن. ءتىپتى شىندىقتى دا شىرقىراتىپ ايتا العان جوقپىز. ايتەۋىر كۇنى-ءتۇنى قىزمەت ىستەپ, ادال ەڭبەك ەتكەنىمدى بىلەمىن. باسقاداي ءبىر تىندىرىپ تاستاعانىم ەسكە تۇسپەيدى. ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز ماقتاعانمەن حالىق كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىلەدى دەپ ويلايمىن. ايتەۋىر ەرتەڭ تاريح الدىندا ۇياتقا قالماساق بولدى», دەيدى سەكەڭ ءوزى تۋرالى.
سەكەڭنىڭ تاعى ءبىر قىرى – اقىندىعى. اقىندىقتى سوڭىنا ءتۇسىپ, قۋالاپ جازباعانىمەن كوڭىلدىڭ ىلكى ساتىندە شىعارعان ولەڭدەرى دە جامان ەمەس. نازىك ليريكا دا كەزدەسەدى. ولەڭدەرىن ۇناتىپ, قازاقتىڭ ءبىر مىقتى اقىنى جاقسى پىكىر ءبىلدىرىپ, باتاسىن دا بەرگەن كورىنەدى. ەكى-ءۇش ولەڭ كىتابى – سول ەڭبەكتىڭ جەمىسى. ول ءوزىنىڭ «قازاقى قالىپ» اتتى ءبىر ولەڭىندە:
«قىرىن قىراۋ شالماعان, سايىن – ىزعار,
اتا-بابا ساپ بەرگەن دايىن ءىز بار.
الاڭداماي ارىگە, بارعا ريزا,
جايباراقات كۇن كەشكەن جايىمىز بار»,
دەپ زامان وزگەرسە دە سانا وزگەرە قويماعان حالقىمىزدىڭ بەيقامدىعىنا ىشكى قىنجىلىسىن تانىتقانداي بولادى.
زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن سەيفوللانىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلا تۇسكەندەي. فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندە قازاق حالقى, ونىڭ ارىلۋعا ءتيىس كەيبىر ادەتتەرى تۋرالى سىني پىكىرلەردى ءجيى جازادى. ونىسى كوپشىلىككە ۇنايتىن نەمەسە قىشىعان جەرلەرىنە ءدوپ تيەتىن بولۋى كەرەك, سەكەڭنىڭ جازعاندارىن كوممەنتاري ارقىلى تالقىلاۋعا قاتىساتىن ادامدار قاراسى ءبىرشاما. كەيدە ولاردىڭ اراسىنان قاراقات ءابىلدينا سەكىلدى ونەر جۇلدىزدارىن دا كەزدەستىرىپ قالىپ جاتامىز. بىرقاتار ادامدار «دۇرىس ايتتىڭىز» دەپ قولداۋ ءبىلدىرىپ, پىكىر قوسىپ جاتسا, ەكىنشى بىرەۋلەر «قازاق تۋرالى اۋزىڭنان ءبىر دۇرىس ءسوز شىقپايتىن بولدى-اۋ» دەگەندەي قاتتى كۇيىنىشىن دە جاسىرماي جەتكىزىپ جاتادى. وسىعان قاراپ سەكەڭنىڭ جازعاندارى جۇرتتى بەي-جاي قالدىرمايتىنىن بايقاۋعا بولادى.
ءسويتىپ ءجۇرىپ سەكەڭ دە مىنە, جەتپىسكە كەلگەن ەكەن. ۇرپاق بولسا, ءوسىپ كەلەدى. قوعامعا لايىقتى قىزمەت ەتىپ, ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپقان ەكى ۇل, ءبىر قىزدان كورىپ وتىرعان نەمەرەلەرىنىڭ الدى ازامات جاسىنا جەتىپ ۇلگەردى. سەيفوللا اعامىز بەن ءساليما جەڭگەمىز سولاردىڭ قىزىق-قۋانىشىنا شۋاقتاي بەرسىن دەگەن تىلەگىمىزدى بىلدىرەمىز.
سۇڭعاتوللا ءالىپباي,
اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى, «ەگەمەننىڭ» ارداگەرى