عيبادات جاساۋ

ونى كۋلتكە اينالدىرۋ نەلىكتەن قاۋىپتى؟

قازاق ەلى ورتاعاسىرلىق قاراڭ­عى تۇنەككە ورانعانى جاقسى ما, جوق الدە, ونىڭ عىلىمدى دامىتۋ, مەيىرىم مەن ادىلەتتى نىعايتۋ جولىمەن قۇت-بەرەكەلى مەكەنگە اي­نالعانى ءجون بە؟ سۇراقتى بۇلايشا قابىرعادان قويۋعا ءبىزدى كەيبىر ءدىن اتىن جامىلعان تەرىس اعىمداردىڭ ارەكەتتەرى ماجبۇرلەپ وتىر. ولار ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدەن مۇسىل­مانشىلىقتى ءبولىپ الىپ, ەكەۋىن سوعىستىرىپ قويۋعا بەيىلدى. ولار­دان: «سەندەر كىمسىڭدەر؟» دەسەڭ, «مۇسىلمانبىز» دەيدى. «ۇلتىڭ كىم؟» دەسەڭ, «ۇلتىمىز جوق, ءبىز مۇسىلمانبىز» دەيدى. بۇل رەت­تە سىرتقى عيبادات امالدارى ولار­دىڭ قولىندا قازاق اراسىنا جىك ءتۇ­سىرۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى بولۋدا. ەندى جەتكىزبەك ويىمىزدى رەت-رەتىمەن بايانداپ كورەلىك. ءدىن مۇسىلماندا قۇدايدىڭ بار جانە ءبىر ەكەنىنە سەنىم «يمان» دەلىنەدى. ويشىل كەمەڭگەرلەر قۇداي­دىڭ ءىسىن, عىلىمىن, دانا­لىعى مەن زاڭدارىن تانىپ-ءبىلۋدى, ءبىر سوزبەن اللانىڭ حيكمەتىن سەزۋدى «شىن يمان», «حاس عيبادات» دەپ اتايدى. وزگە قۇلشىلىقتىڭ تۇرلەرى سىرتقى عيباداتقا جاتادى. ءسويتىپ, يمان – ءدىننىڭ ىشكى سىرى, ال عيبادات ونىڭ كۇزەتشىسى عانا. اباي ايتقانداي, قۇداي جولى (نەمەسە شىن يمان) شەكسىز, ال سىرتقى عيبادات, ماسەلەن, حۇكىم-شاريعات ولشەمى, شەڭبەرى بار نارسە. ار-ادىلەتتى, ادام ءومىرىنىڭ قۇندىلىعىن بارىنەن جوعارى قوياتىن الەۋمەتتىك ورتا قالىپ­تاستىرۋ – كەز كەلگەن قوعامنىڭ اسىل ارمانى. بىراق, ادامگەرشىلىك مىنەز, ءدىني سانا ءوز-وزىنەن تولىسا المايدى, سول سياقتى يماندىلىق تا تەك عيبادات قىلۋمەن گۇلدەنبەك ەمەس. ەگەر ادام شىن پەيىل, ىنتاسىمەن مەيىرىم, ادىلەتكە تال­پىنبايتىن بولسا: «كۇللى تانمەن قىلعان قۇلشىلىقتارىڭ ەشبىرى عادالاتتى مارحاماتتى بەر­مەيدى, – دەيدى اباي 38-ءشى قارا سوزىندە. – كوزىڭ كۇندە كورەدى ناماز وقۋشى, ورازا تۇتۋشىلاردىڭ نە ءحالاتتا ەكەندىكتەرىن, وعان دالەل كەرەك ەمەس». تەرەڭدەيىك. اللانىڭ عىلىمى مەن ادامنىڭ عىلىمى بار. مۇلتىكسىز اينالعان اسپان دەنەلەرى, جەردەگى تىرشىلىك يەلەرى, كۇللى جارا­تىلىس – اللا عىلىمىنىڭ كورىنىستەرى. بۇل جەردە قۇداي عىلىمى جانە قۇداي ءىسى دەگەنىمىز ءبىر ۇعىم. ال ءدىن ءىسى – تاربيە جولى جانە قۇداي ءىسىن, دانالىعى مەن حيكمەتىن تانىپ-بىلۋگە سايادى. ول – ادامنىڭ رۋحاني ازىعى. ءسويتىپ, ون سەگىز مىڭ عالامدى جاراتۋ جانە ونى مۇلتىكسىز مەڭگەرۋ – قۇداي ءىسى, ال قۇدايدىڭ ءىسى مەن امىرلەرىن ادامنىڭ اقىلى جەتكەن دارەجەدە ءتۇسىندىرىپ, پەندەنى يمانعا ۇيىتۋ – ءدىن ءىسى بولىپ تابىلادى. كورىپ وتىرسىزدار, قۇداي ءىسى مەن ءدىن ءىسىن ايىرا ءبىلۋ اسا ماڭىزدى ەكەندىگىن, ءتىپتى شىن مۇسىلماندىق وسىنىڭ اراجىگىن ايىرۋعا تىرەلمەك. ول ءۇشىن تەرەڭ رۋحاني ءبىلىم كەرەكتىگى ءسوزسىز. تاعى اباي: «ءاربىر ناداننىڭ ءبىز تاريقاتقا ء(دىن جولى) كىردىك دەپ جۇرگەنى, ءبىز بۇزىلدىق دەگەنىمەن ءبىر بولادى», دەپ ەسكەرتەدى. ادام­دىق كوركەم مىنەزگە اكەلەتىن رۋحا­ني بيىككە ءالى جەتپەگەن بول­ساڭ, «سوپىسىنىپ قىلما ناز» (شاكارىم). ءجا, قاراپايىم حالىق, اتام قازاق قاشان شىن يماندى سىرتقى تاعات, عيباداتپەن شاتاستىرعان ەدى؟ جوق, بۇلاي بولماعان. «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىم­نىڭ ساداعاسى» دەۋى سونىڭ دالەلى. كوشپەلى ءومىر جاعدايىندا تاعاتتى ورىنداۋ قانداي دەڭگەيدە مۇمكىن بولسا, ونى سول دارەجەدە عانا الىپ, پايداعا اسىرىپ وتىرعان. مۇسىلمان بولۋ – جۇرەك تازا­لى­عىندا دەگەن قاعيدات تۇعىرى كەڭەستىك داۋىردە دە شايقالعان ەمەس. الدىڭعى بۋىن بىزدەردىڭ بالا كەزىمىزدەن كورىپ وسكەنىمىز مىناۋ: ۇلكەندەر جاعى «ءاي, كاپىر-اي» دەپ تەك ادىلدىكتى بەلىنەن باسقان, قياناتشىل قىلىقتارعا بارعان ادامدى عانا سوگۋشى ەدى. ياعني, «كاپىر» ۇعىمى ناماز وقى­مايتىن كىسىگە ەمەس, ار-ۇياتتان جۇرداي, قۇدايدىڭ مەيىرىم, ادىلەت زاڭىنان بەيحابار نادانعا قاراتا ايتىلۋشى ەدى. بۇگىنگى تاڭدا سالافيتتەر ءوز باۋىرى – مۇسىلماندى ءدىنسىز دەپ ايىپتايدى (ياعني, كاپىر دەيدى). بىراق, اللا ادامدى ءدىنسىز دەپ ايىپتاۋعا تىيىم سالادى: «سالەم بەرگەندى دۇنيە-م ۇلىككە قىزىعىپ, «ءمۇمىن ەمەسسىڭ» دەمەڭدەر» (4:94). سول سياقتى پايعامبارىمىز (س.ع.س) دا حاديستەرىندە مۇسىلماندى ءدىنسىز دەۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالادى. ءاربىر ءدىننىڭ رۋحاني جانە عۇرىپتىق جاقتارى بار. ونىڭ رۋحاني جاعى ماڭگى ءارى بۇكىل ادام­زاتقا ورتاق. ال عۇرپى, عيبادات جاعى دالا توسىندەگى مايساداي تۇرلىشە بولادى. يسلامنىڭ رۋحاني الەمى ءدىننىڭ ىشكى مازمۇنى, ال عۇر­پى, ءداستۇرى ونىڭ سىرتقى ءپىشى­نى بولىپ تابىلادى. ايتايىن دەگەنىم, ناماز, ارينە, سەنىمنىڭ سىرتقى ءپىشىنى. ەندى ناماز تۋرالى ايات-حاديس­تەرگە كوشەلىك. ناماز وقۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جايلى حاديستەردىڭ اسا كوپتىگى پايعامباردىڭ جاڭا ءدىندى ورنىقتىرۋ ميسسياسىمەن تۇسىندىرىلەتىن جايت. ال قۇران كارىم ءماتىنى تۋرالى بۇلاي دەۋگە كەلمەيدى. وندا ناماز وقۋ, ونى ورىنداۋ قاداپ ايتىلعان اياتتار ساناۋلى عانا. اتاپ ايتقاندا, ءمۇمينۇن سۇرەسى, 9-ايات, رۇم سۇرەسى, 31-ايات, باقارا سۇرەسى, 43-ايات, تاحا سۇرەسى, 132-ايات, عانكابۇت سۇرەسى, 45-ايات جانە ت.ب. قۇرانداعى اللانىڭ بۇيرىق­تارى ادەتتە نامازبەن بىرگە, زىكىرگە دە قاتىستى. كەڭ ماعىناسىندا زىكىر دەگەنىمىز – اللانى ەسكە الۋ جانە ونىڭ ىستەرىن ويلانۋ. ماسەلەن, عانكابۇت سۇرەسىنىڭ 45-اياتى: «كى­تاپ­­­تان ساعان ۋاحي ەتىلگەندى عانا وقى دا نامازدى ورىندا. كۇدىكسىز ناماز ارسىزدىقتان, جاماندىقتان تىيادى. ارينە, اللانى ەسكە الۋ, اسا ءىرى نارسە. سونداي-اق, اللا نە جاساعاندارىڭدى بىلەدى», دەگەن. سونىمەن, ناماز تۋرالى ايات­تارعا اللانى ەسكە الۋ (زىكىر) جاي­لى اياتتاردى قوسساڭىز, جيىنى 70-كە تارتا ايات بارى ءمالىم بولادى. ەندى سالىستىرىپ كورەلىك, عىلىم-ءبىلىم الۋعا, ونى ىزدەۋگە قاتىستى اياتتاردىڭ سانى 750-گە جەتىپ جىعىلادى. بارلىق الەمدىك دىندەردەگى سياق­تى يسلامنىڭ ىشكى عيباداتى ءھام تىرەگى – اللانىڭ ءىسىن (عىلىم, مەيىرىم, ادىلەت كورىنىستەرىن) تانىپ-ءبىلۋ جانە ادامزاتقا تۇسكەن ءامىر­لەرى مەن بۇيرىقتارىنا مويىن­سۇنۋ بولىپ تابىلادى. يسلام­دىق بەس پارىزدىڭ اۋەلگىسى – ءىش­كى يمان, قالعان تورتەۋى (ناماز, ورازا, زەكەت, قاجىلىق) – سىرتقى عيبا­دات بولىپ ەسەپتەلۋى وسىنىڭ اي­عاعى. ءبىرىنشىسى – قۇدايعا جان-دۇنيەڭمەن, ەكىنشىسى – تانىڭمەن قىلعان قۇلشىلىق. جاقسى بولساڭ, قۇلشىلىقتىڭ وسى ەكى ءتۇرىن دە جاقسى تۇت. ماسەلەن, ناماز وقيتىن, بىراق اتا-اناعا قايىرىمسىز, ساباق ۇلگەرىمى تومەن بالادان نە ءۇمىت, نە قايىر؟ ادامنىڭ ىشكى سارايى, شىن يمان گۇلدەنبەگەن حالدە «كۇللى تانمەن قىلعان قۇلشىلىقتارىڭ ەشبىر عادالات-مارحاماتتى بەرمەيدى» (اباي). ءسويتىپ, باستىسى – كوكەيدەگى ساڭىلاۋ, ونىڭ ولشەمى – شىن يمان, ال ناماز – يماننىڭ جەمىسى. بۇعان كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدا­رىپ وتىرعانىم جايدان-جاي ەمەس, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ باس­پالارىنان جارىق كورىپ جاتقان ءدىني ادەبيەتتەردىڭ باسىم كوپشى­لىگى عيباداتقا, مۇسىلمانشا عى­لىم­حال ۋاعىزدارىنا ارنالعان. ءدىني جانە پاراسات قۇندىلىقتارى (حالىقتىق تاربيە, وتباسىن قاستەر­لەۋ, ءتىلدى دارىپتەۋ, ۇلكەندى سىيلاۋ, قوناقتى ارداقتاۋ, ارۋاققا قۇرمەت, تابيعاتتى ايالاۋ, ت.ب. قاعيدالار) بىرگە ءورىلىپ, تۇتاستىقتا بولعانعا نە جەتسىن. ءدىنىمىز دامۋىنىڭ ءدال قازىرگى كەزەڭىندە نامازدىڭ سالافيا قۇر­عان قاقپانعا اينالۋ قاۋپى باي­قالىپ وتىر. سالافشى, تاكفير­شى شىركىندەر تازا يسلام ۇعىمىن تەك ءتان قۇلشىلىعىنا, ياكي نامازعا اكەلىپ تىرەيدى. ولار ءدىننىڭ عۇر­پى جاعىن تاستاي ۇستانادى, ال قۇران­نىڭ ءبۇتىن رۋحى نەدە ەكەنىنە باس قاتىرمايدى. سالافشى عالىمسىماقتار يسلام­دى يسلام مادەنيەتىنەن, ال قۇداي ءىسىن ءدىن ىسىنەن ايىرا الماي وزدەرى مىقتاپ شاتاستى, بۇكىل مۇسىلمان قاۋىمىن دا اداستىرىپ ءبىتتى. ناماز – ءدىننىڭ دىڭگەگى, پايعام­بار سۇننەتى دەگەن اي­قىن قاعيداعا قارسى كەلۋدەن جارىلقاۋشىمىز ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى ساقتاسىن. ناماز ارسىزدىقتى تىيادى. سوندىقتان, نامازحان بولۋ, جالپى تاقۋالىق, ءسوز جوق, جاقسىلىق. دەي تۇرساق تا, نامازدىڭ ورنى مەن رولىنە قاتىستى ءبىراز سىني وي-پىكىرلەرىمىزدى ورتاعا سالدىق. ولاردان ءدىندار وپپونەنتتەر «كۇپىرلىك» يا «دىنسىزدىك» تاڭباسىن تاۋىپ, اتويلاپ ورە تۇرەگەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ءبىلىپ وتىرساق تا, بۇل نازىك تاقىرىپتى اينالىپ ءوتۋدى ءجون كورمەدىك. ونداعى ماقسات – ءومىر تاجىريبەسى از جاس­تارىمىزدى سوقىر سەنىمنەن, عيباداتتى تابىنۋ­شىلىققا (كۋلتكە) اينالدىرۋدان ساقتان­دىرۋ بولدى. قۇر دىنشىلدىك نەگە اكەلىپ سوقتىراتىنىن اراب ەلدەرى تاجىريبەسىنەن كورىپ وتىر­مىز. ابايدىڭ ساجدە قىلۋ تۋرالى: «مەنىڭ قاۋپىم بار, ولار حاس عيبادات وسى ەكەن, قۇدايدىڭ بىزگە بۇيىرعانى, ءبىز وسىنى قىلساق, مۇسىلماندىق كامىل بولادى دەپ ويلايدى» (38-ءشى قارا ءسوزى), دەپ ەسكەرتەتىنى سول. «ادامدى ءسۇي, اللانىڭ حيك­مەتىن سەز». بىلە بىلسەك, ادام بولۋ ونەرى دە, حاس عيبادات پەن كامىل مۇ­سىل­ماندىق تا وسى وسيەتتە تۇن­عان. ومىردەگى دە, دىندەگى دە ءتۇزۋ جولىمىز وسى بولسا كەرەك. سون­داي-اق, قوعامنىڭ ماقساتى – جاس­تار­دى عىلىم-بىلىمگە ءۇيىر قىلۋ, ادال ەڭبەككە باۋلۋ ەكەنىنە كىم تالاسار؟ ءسوز سوڭى, قازىرگى قازاق قوعا­مىن مازالاپ وتىرعان اسىرە ءدىن­شىلدىك فاكتىلەرىنىڭ ورىستەۋىنە «كىنالى» ساۋد ارابياسىنان جالاۋ بولىپ جەتكەن «تازا يسلام» (سالافيزم) دوكتريناسى دەمەسكە لاجىمىز جوق. تاۋحيد پەن نامازدى جامىلعان سالافيا يدەولوگياسى قازاق ەلىنە ورتا­عاسىرلىق قاراڭعىلىق تۇنەگىن قايتا ورناتقىسى كەلەدى. ەڭ ۇلكەن قاۋىپ, مىنە, وسى دەمەكپىن. اسان وماروۆ, ابايتانۋشى عالىم. استانا.