ۇلتتىق دراماتۋرگياعا جاڭا ەسىمدەردىڭ كەلۋى – تەاتر ونەرىنىڭ دامۋىنا تىنىس, وزگەشە ءبىر فيلوسوفيالىق اعىم اكەلدى. جاس رەجيسسەرلەردىڭ ىزدەنىس كەڭىستىگىن ۇلعايتىپ, كوركەمدىك دەڭگەيىن تەرەڭدەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەن شىعارمالاردىڭ ءبىرى – مەرەي قوسىننىڭ «مەن جوق جەردەگى مەنىڭ ءومىرىم» اتتى پەساسى. بۇل دراما ادامنىڭ ساناسىندا قالىپ قويعان مىڭ سان ەستەلىك سۋرەت پەن ىشكى ارپالىس ارقىلى ەكزيستەنتسيالدى ىزدەنىستەرىن ايشىقتايدى.
پەسانىڭ ورتالىق كەيىپكەرى ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ شەكاراسىنان شىعىپ, باسقا ءبىر الەمگە ەنەدى دە, ءوز بولمىسىن بىرەۋدىڭ كوز ىشىندەگى ەستەلىك بەينەلەر ارقىلى تانۋعا تىرىسادى. مۇنداعى سيمۆوليزم – كوز ىشىندە ساقتالعان سۋرەتتەردىڭ تەك كورىنىس ەمەس, ادام جانىنىڭ تەرەڭدىگىن, ىشكى دراماسىن بەينەلەيتىنىن كورسەتەدى. جانسىز بەينەلەرمەن تىلدەسەتىن كەيىپكەر جالاڭ سەزىمدەر مەن رۋحسىز دەنەلەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ كەتۋدەن قاشادى, ادامنىڭ باستاپقى, تازا بولمىسىن ىزدەيدى. بۇل ونىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ مەن بولمىسىن ىزدەۋ جولىنداعى رامىزدىك ساپارى رەتىندە كورىنىس تابادى.
وسىنداي تەرەڭ فيلوسوفيالىق استارعا باي دراماتۋرگيالىق شىعارما قازىرگى جاس رەجيسسەرلەر اراسىندا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋعىزىپ, ولاردىڭ ساحنالىق قويىلىمعا جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىر. بۇل پەسا رەجيسسەرلەردىڭ كرەاتيۆ شەشىمدەرى ارقىلى ساحنادا جاڭا ينتەرپرەتاتسيا تاۋىپ, كورەرمەنگە ادام پسيحولوگياسى مەن سانا تەرەڭدىگىن اشاتىن ەرەكشە كوركەمدىك الەم ۇسىنادى.
جاقىندا ق.قوجامياروۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك اكادەميالىق ۇيعىر مۋزىكالىق كومەديا تەاترىندا مەرەي قوسىننىڭ «مەن جوق جەردەگى مەنىڭ ءومىرىم» پەساسىنىڭ جەلىسىمەن قويىلعان مونوسپەكتاكلدىڭ پرەمەراسى ءوتتى. قويىلىمنىڭ رەجيسسەرى – تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى ەلىك نۇرسولتان شەبەرحاناسىنىڭ «مۋزىكالىق تەاتر رەجيسسۋراسى» ماماندىعىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى اقەركە جاڭاباي. جاس رەجيسسەر ءۇشىن بۇل شىعارماشىلىق جەتىلۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولسا, ۇيعىر تەاترى ءۇشىن دە جاڭا باعىتتاعى ىزدەنىستى كورسەتۋ مۇمكىندىگىن اشتى.
رەجيسسەر اقەركە جاڭاباي پەسانى جاڭاشا قىرىنان وقىپ, وعان ەرەكشە ءبىر تىنىس پەن سەميوتيكالىق تەرەڭدىك بەردى. پەسانىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن مونو جانرىنا سايكەس ترانسفورماتسيالاعان – گ ۇلىم قاليمات. شىعارمانى ىقشامداپ, ونى مونوسپەكتاكل تۇرىندە ۇسىنۋى – قىزىقتى ءارى باتىل شەشىم. ۇيعىر تەاترىنىڭ تالانتتى اكتريساسى امينام ۋسەنوۆا كورەرمەندى قىرىق بەس مينۋت بويى تاپجىلتپاي ۇستاۋىمەن ءوز شەبەرلىگىنىڭ شىڭىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى.
ساحنانىڭ العاشقى كورىنىسىندە كۋرەرلىك سومكە ارقالاعان قىز كىرىپ كەلەدى. ونىڭ باعىتىن انىقتاي الماۋى – كورەرمەندى دەرەكسىز الەمگە جەتەلەپ, بەلگىسىزدىك پەن جادتىڭ كۇڭگىرت كەڭىستىگىنەن وتكەنىن سەزدىرەدى. ەسىندە قالعان جەتى جولاقتىڭ التاۋىنان وتكەنىن انىق بىلسە دە, جەتىنشىسىنە جەتكەن-جەتپەگەنىن تۇسىنبەگەن كەيىپكەر ارپالىسى ساحنانىڭ جوعارعى جاعىندا ءىلىنىپ تۇرعان قوڭىراۋلاردىڭ قيمىلى ارقىلى كورىنىس تابادى. بۇل شەشىم بەيسانانىڭ تەرەڭ قاباتتارىن اشۋعا ۇمتىلعان رەجيسسەرلىك ءسيمۆوليزمدى كورسەتەدى.
قىزدىڭ ىشكى داۋىسىمەن سويلەسۋى, تەلەفون قوڭىراۋلارى ارقىلى بەينەلەنەدى. ال تەلەفوننىڭ سيمۆوليكاسى – سومكەسىندەگى تۋفلي ارقىلى بەرىلەدى, بۇل جەردە تۋفلي كەيىپكەردىڭ ءۇزىلىپ قالعان وتكەنىن, ءىز-ءتۇسسىز جوعالعان بولاشاعىن مەڭزەيدى. قىزدىڭ جولى – كوپىردىڭ جوعارعى جاعىندا تۇرعان ەسىكپەن شەكتەلەدى. بۇل ەسىك, ونىڭ ساناسىنداعى شىنايى ءومىر مەن قيال اراسىنداعى شەكارالىق جاعدايدى بىلدىرەدى (كەڭەسشى سۋرەتشى رۋستام مۋساەۆ). قىز قانشا تىرىسسا دا, ەسىكتىڭ اشىلماۋى – ونىڭ ومىرىندەگى قورقىنىش پەن تۇسىنىكسىزدىك الدىنداعى دارمەنسىزدىگىن, اداسقان بولمىسىن بەينەلەيدى. وسىنداي رامىزدىك ەلەمەنتتەر ارقىلى رەجيسسەر پەسانىڭ ەكزيستەنتسيالدى قىرىن تەرەڭدەتىپ, ساحنا مەن كورەرمەن اراسىندا شىنايى ەموتسيالىق بايلانىس ورناتادى.
امينام ۋسەنوۆا ساحنادا تامشىلاعان تامشىنى ساناپ, ءوز بولمىسىنىڭ باعىت-باعدارىن جوعالتىپ, بەلگىسىزدىككە بوي الدىرۋىن پسيحوفيزيكالىق تەرەڭدىكتە شىنايى ءارى اسەرلى جەتكىزە ءبىلدى. ول ءاربىر تامشىنى ساناپ قانا قويماي, كورەرمەندى ءومىردىڭ ءمانى مەن ادامي بولمىستىڭ تۇپكى سۇراۋلارىنا بويلاۋعا شاقىرادى. اكتريسانىڭ ويىنى ارقىلى كەيىپكەرگە وتكەن ومىرىندەگى جاقسىلىق پەن جاماندىقتى, ىزگىلىك پەن كەمشىلىكتى تارازىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەندەي. بۇل ساحنالىق شەشىم ادام رۋحىنىڭ تەرەڭىنەن سۇرانىپ جاتقان ماسەلەلەردى قوزعاپ, ءاربىر تامشى ۋاقىتتىڭ ءوتىپ بارا جاتقانىن ەسكە سالىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى.
كەيىپكەردىڭ ءاربىر كورەرمەننىڭ كوزىنە ۇڭىلە قاراپ, بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ ساناسىندا جاۋابىن تاپپاي تۇرعان سۇراقتاردى قويۋى – ونىڭ جالعىزدىعىن عانا ەمەس, ءاربىر ادامنىڭ جەكە ويىمەن ءۇنسىز ديالوگكە ءتۇسۋىن بىلدىرەدى. بۇل نازىك ءارى شىنايى بايلانىس كورەرمەن مەن كەيىپكەر اراسىندا ەرەكشە پسيحولوگيالىق جاقىندىقتى قالىپتاستىرىپ, ادام بولمىسىنىڭ سان قىرلى جانە تەرەڭ قاباتتارىن اشىپ, كورەرمەندى ءوز ىشكى سۇراقتارىنا جاۋاپ ىزدەۋگە يتەرمەلەيدى.
پەساداعى قىزدىڭ قابىرعادا ءىلۋلى سۋرەتتەرمەن تىلدەسۋى قويىلىمدا جاڭا سيمۆولدىق شەشىم تاپقان. سپەكتاكلدە قىز بەيمالىم, جەر استىنان شىعىپ, ەسىكتەن ەنىپ جۇرگەن تىلسىم كەيىپكەرلەردىڭ ىقپالىنا تۇسەدى. قارا تۇنەككە مالىنعان, بەت-جۇزدەرىندە ەشقانداي ەموتسياسى جوق, جاڭعىرىققا ۇقساس داۋىسپەن سويلەيتىن بۇل بەينەلەر – «رۋحسارا» بي ءانسامبلىنىڭ اكتەرلەرى ارقىلى پلاستيكالىق قيمىل-قوزعالىسپەن كورىنىس تابادى (كەڭەسشى حورەوگراف گۇلنيسا سادىقوۆا). ولار قىزدىڭ جان-دۇنيەسىن تارتقانداي, ونى ءوز الەمدەرىنە ەرتىپ كەتۋگە كەلگەندەي اسەر قالدىرادى.
بۇل ساحنالار قىزدىڭ ءتىرى مەن ءولى دۇنيەنىڭ, بولمىس پەن بەلگىسىزدىك اراسىنداعى وتكەلدە قالعانىن ايقىن كورسەتىپ, وقيعانىڭ ميستيكالىق جانە مەتافيزيكالىق ءمانىن تەرەڭدەتە تۇسەدى. اكتەرلەردىڭ سينحروندى, كولەڭكە تارىزدەس قيمىلدارى ارقىلى قىزدىڭ ساناسىنداعى ارپالىس كورىنىس تابادى; بۇل ونىڭ ەركىندىگىن شەكتەيتىن, شىنايى ومىردەگى وتكىنشى سەزىمدەرى مەن بەيسانالىق قورقىنىشتارىنىڭ كوركەم كورىنىسى ىسپەتتەس. وسىلايشا, رەجيسسەرلىك شەشىم قىزدىڭ رۋحاني بولمىسىنىڭ ەكىۇداي كۇيىن, ونىڭ جاراتىلىسىنىڭ نازىكتىگى مەن ومىرلىك كۇرەسكە دەگەن توزىمدىلىگىن بەينەلەيدى.
پەساداعى فينال قىزدىڭ جۇماققا جەتىپ, قۋانىشپەن الما اعاشىنان قىزىل المانى ج ۇلىپ جەگەن ساتىمەن ءتامامدالادى. بۇل ساحنا – ونىڭ حاۋا انانىڭ قاتەلىگىن قايتالاپ, قايتادان جەر بەتىنە ءتۇسۋىن ەمەۋرىن ەتەدى.
ال قويىلىمدا رەجيسسەر قىزدىڭ رۋحاني ساپارىنىڭ سوڭى رەتىندە ءۇمىت وتىنىڭ سونبەگەنىن بەينەلەيدى. قىز كوپىردىڭ باسىنداعى ەسىكتى اشۋعا تىرىسسا دا, ەسىك ق ۇلىپتاۋلى قالىپ, ونىڭ قايتا تومەنگە تۇسۋىمەن, كىرگەن ەسىگىنەن قايتا شىعۋىمەن اياقتالادى. ياعني قىزدىڭ ەكى الەمنىڭ, ءتىرى مەن ءولى دۇنيە اراسىنداعى بولمىسىنىڭ ءالى دە تولىق اشىلماعانىن, ونىڭ ۇزىلمەيتىن ءۇمىتىن مەڭزەيدى. ەسىكتىڭ جابىقتىعى – قىزدىڭ بەلگىسىزدىككە دەگەن توسىن قورقىنىشى مەن ادامدىق ءمانىن ىزدەۋ جولىنداعى تىنىمسىز كۇرەسىن بىلدىرەدى. وسىلايشا, رەجيسسەردىڭ ينتەرپرەتاتسياسىندا بۇل شەشىم قىزدىڭ وتكەن ومىرىمەن, ماڭگىلىكتى ىزدەۋمەن جاسالعان كۇردەلى فيلوسوفيالىق جولىن سيپاتتاپ, كورەرمەندى ادامنىڭ جەرگە, بۇگىنگى بولمىسىمىزعا قايتا ورالۋى تۋرالى تەرەڭ تولعانىستارعا جەتەلەيدى.
انار ەركەباي,
ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى