عالام عاجاپتارى: عالىمدار ەڭ قاۋىپتى جاستى انىقتادى

زەرتتەۋگە 108 ەرىكتى قاتىسىپ, 1-7 جىل بويى تۇراقتى تۇردە دەنساۋلىعىن تەكسەر­تىپ وتىرعان. عالىمدار قاتىسۋشىلاردىڭ ورگانيزمىندەگى 135 000-نان استام ءتۇرلى مولەكۋلالارعا تالداۋ جاساپ شىققان. نا­تي­جەسىندە, 44 پەن 60 جاستاعى كەزەڭدەردە ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بايقالعان. ءدال وسى كەزەڭدەردە تىرەك-قيمىل اپپاراتى مەن جۇرەك-قان تامىرلارى جۇيەسىندە اۋرۋ-سىرقاۋ كوبەيەدى ەكەن. 40 جاستا جۇرەك سىر بەرسە, 60-تان كەيىن يممۋنيتەت تومەندەيدى.

مارستان سۋ تابىلدى

كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سان ديەگو ءبولىمىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى مارس پلانەتاسىندا كوپ مولشەردە سۋ قورى بار ەكەنىن انىقتادى.

سۋ قورى 11,5–20 كم تەرەڭدىكتە ورنا­لاسقان. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ميل­ليارد­تاعان جىل بۇرىن مارس بەتىندە وزەن-كولدەر بولعان. بىراق عالامدىق اپاتتان كەيىن سۋ تەرەڭ قاباتتارعا ءسىڭىپ كەتكەن. تالداۋ ناتيجەسىندە سۋدىڭ ءبىر بولىگى جوعالماي تەرەڭ قاباتتارعا وتكەندىگى انىق­تالدى. سۋدى جەر استىنان ءوندىرۋ قيىن بولسا دا, بۇل مارستا ءومىر سۇرۋگە بولا­دى دەگەن تۇجىرىمدى قۋاتتاي تۇسەتىن جاڭالىق.

جوعالعان قالا

مايا تايپاسى مەكەن ەتكەن جوعالعان قالا تابىلدى.

عالىمدار ليدار تەحنولوگياسىنىڭ كومەگىمەن مەكسيكانىڭ وڭتۇستىك-شى­عىسىنداعى كامپەچە ايماعىنداعى جو­عالعان قالانى تاپتى. وندا 6600-دەن استام قۇرىلىس ورنى بار بولىپ شىقتى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, قالاشىق مايا تايپاسىنا تيەسىلى. قۇرىلىس نىساندارىنىڭ اراسىندا پيراميدالار, تۇرعىن ۇيلەر بار. بۇل سول كەزدىڭ وزىندە قالا مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسقانىن كورسەتەدى. جوبانى زەرتتەۋگە تۋلەين ۋنيۆەرسيتەتى, مەكسيكانىڭ ۇلتتىق انتروپولوگيا ينستيتۋتى مەن حيۋستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرىنەن قۇ­رالعان توپ جۇمىلدىرىلعان. ولار جەردىڭ بەتىن سكانەرلەپ, استىندا جاسىرىلعان نىسانداردى ەگجەي-تەگجەيلى 3D-كارتا تۇرىندە كورسەتە الاتىن ليدار تەحنولو­گياسىن قولدانىپ ناتيجەگە جەتكەن.