حالىقتىڭ تۇسىنىگى مەن پىكىرى ماڭىزدى

قازىرگى ەنەرگەتيكالىق قۋاتىمىز ءالى دە كومىرگە تاۋەلدى. بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا كەرى اسەر ەتىپ قانا قويماي, ەكولوگيالىق تۇرعىدان دا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 57%-ى كومىردەن, 29%-ى تابيعي گازدان وندىرىلەدى, ال جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە نەبارى 13% تيەسىلى. مۇنداي جاعداي ەنەرگيانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالارعا كوشۋدىڭ قاجەتتى­لىگىن ايقىن كورسەتەدى. قازبا وتىندارىن پاي­دالانۋ تەك ەكولوگيالىق ەمەس, كلي­ماتتىق جانە مەديتسينالىق تۇرعىدان دا شىعىندارعا اكەلەدى. ۇلتتىق مۇحيت جانە اتموسفەرالىق زەرتتەۋلەر باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, قازبا وتىنىن جاعۋ كليماتتىڭ وزگەرۋىنە, سونىڭ ىشىندە ءجيى جانە كۇشتىرەك ەكسترەمالدى اۋا رايى قۇبىلىستارىنىڭ تۋىنداۋىنا اسەر ەتەدى. ءاربىر وسىنداي اپات ميللياردتاعان دوللارلىق شىعىنعا ۇشىرادى. مىسالى, 2016-2020 جىلدار ارالىعىندا اقش-تا ورمان ورتتەرى, داۋىلدار, جەلدى بوراندار, سۋ تاسقىندارى جانە قۇرعاقشىلىق سالدارىنان كەلتىرىلگەن شىعىن 606,9 ملرد دوللاردى قۇراعان.

ەلىمىزدە اەس سالۋ قاجەتتىلىگى بىر­نەشە سەبەپكە بايلانىستى. بىرىنشىدەن, ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋى مەن حالىق سانىنىڭ ارتۋى ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرىپ وتىر. ەكىن­شى ماسەلە – ەلدەگى ەسكىرگەن ەنەرگەتيكا­لىق ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى. اسىرەسە كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ستانسالار ەكولو­گيالىق جانە ەكونوميكالىق تۇرعى­دان ءتيىمسىز بولىپ بارادى. 2023 جىلى قازاقستان رەسەيدەن 3,4 ملرد كۆت/ساع ەلەكتر ەنەرگياسىن يمپورتتاپ, بۇل ەل­دەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 20%-ىن قۇرا­دى. وسىعان بايلانىستى اەس تۇراق­تى ءارى سەنىمدى ەنەرگيا كوزى رەتىندە قاراس­تى­رىلىپ وتىر. ۇشىنشىدەن, اەس-ءتىڭ قۇرى­لىسى قازاقستاننىڭ كومىر مەن گازعا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتىپ, اتموسفەراعا بولىنەتىن كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي ستانسالار ەكولوگيالىق تازا ءارى تۇراقتى ەنەر­­گيا كوزى رەتىندە ەلدىڭ پارنيك­تىك گاز­دار­دى ازايتۋ بويىنشا حالىقارا­لىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋىنا كومەك­تەسەدى. 2060 جىلعا دەيىن كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا جەتۋ – ەلىمىزدىڭ باستى ەكولوگيالىق ماقساتتارىنىڭ ءبىرى.

وسى ورايدا مەملەكەتىمىزدىڭ ۋران قورى بويىنشا الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. 2022 جىلى ەلىمىز الەمدىك ۋران ءوندىرىسىنىڭ 43%-ىن قامتاماسىز ەتكەن. بۇل ەلدىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاسايدى. اەس-ءتىڭ ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى – جوعارى قۋات تيىمدىلىگى (90%), بۇل ونى جەل ەنەرگياسىنان (25-35%) الدەقايدا تۇراقتى ەتەدى. 1 154 مۆت قۋات وندىرەتىن ءبىر اەس ميلليون حالقى بار قالانى بىر­نەشە ونداعان جىل بويى ەنەرگيامەن قام­تاماسىز ەتە الادى.

سونىمەن قاتار اتوم ەنەرگەتيكاسى ەل ەكونوميكاسىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. مىسالى, فرانتسيادا اتوم ونەركاسىبى 457 200 جۇمىس ورنىن قام­تاماسىز ەتەدى. قازاقستان ءوزىنىڭ ۋران قورى مەن ەنەرگەتيكالىق قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانا الادى. الايدا قازاقستاننىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكاعا قاتىستى تاريحي تاجىريبەسى ەرەكشە ەسكەرىلۋگە ءتيىس. سەمەي يادرولىق پولي­گونىنداعى 40 جىل بويى جۇرگىزىلگەن سىناقتار ەلدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنا دەگەن سەنىمسىزدىك پەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرعانىن جوققا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقستان ءۇشىن اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەكونو­ميكالىق تيىمدىلىگى ايقىن بولعانى­مەن, سەمەي پوليگونىنىڭ اۋىر مۇراسى ەل ازاماتتارىن بۇل سالاعا ساقتىقپەن قاراۋ­عا يتەرمەلەيدى. 1949-1989 جىلدار ارالىعىندا 456 يادرولىق سىناق جۇر­گىزىلگەن پوليگوننىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكو­لوگيالىق زارداپتارى ءالى دە سەزى­لەدى. وسىعان بايلانىستى حالىقتىڭ ءبىر بولىگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنا كوشۋ تۋرالى شەشىمدى قابىلداۋدا تەرەڭ تالداۋ مەن اشىقتىقتى تالاپ ەتەدى.

اەس قۇرىلىسى بويىنشا قوعامدا ءارتۇرلى پىكىرلەر قالىپتاسقان. ءبىر جاعى­نان, قازىرگى زاماندا «بەيبىت اتوم» ۇعىمى اتوم ەنەرگياسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن باسا كورسەتەدى. بارلىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارى ساقتالعان جاعدايدا, اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ زيانىنا قاراعاندا, پايداسى كوپ بولارى ءسوزسىز.

اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ (اەس) قۇ­رى­لىسىنا قاتىستى قورقى­نىش كو­بىنەسە يادرولىق ەنەرگيا تۋرالى تۇسى­نىسپەۋشىلىكتەن نەمەسە تاريحي وقيعالارعا بايلانىستى تەرىس كوزقاراستاردان تۋىندايدى. قازىرگى تاڭدا اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا قاۋىپسىزدىك شارالارى ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلگەن. حالىقارالىق اتوم ەنەرگەتيكا اگەنتتىگى (ماگاتە) بەكىتكەن قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارى بارلىق اەس قۇرىلىسىندا قاتاڭ ساقتالادى. جاڭا بۋىن رەاكتورلارىنىڭ جوبالارى, سونىڭ ىشىندە شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلار (SMR), ءتىپتى توتەنشە جاعداي­لار­دا دا قاۋىپسىز جۇمىس ىستەيدى. بۇل رەاكتورلار اۆتونومدى تۇردە جۇمىس ىستەپ, يادرولىق قالدىقتاردىڭ مولشەرىن بارىنشا ازايتادى.

الەمدە اتوم ەلەكتر ستانسالارىن (اەس) سالۋ تاجىريبەسى كوپتەگەن ەل ءۇشىن ەنەر­گيانىڭ سەنىمدى ءارى ەكولوگيالىق تازا كوزى رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇگىنگى تاڭدا الەم بويىنشا 64 يادرولىق رەاكتوردىڭ قۇرى­لىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر, مۇنىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىرى – ازيا ەلدەرىندە. بۇل جوبالار نەگىزىنەن قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا جانە ءۇندىستان سياقتى ەلدەردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.

اقش-تا قازىر 92 اتوم رەاكتورى جۇمىس ىستەيدى. ال وڭتۇستىك كورەيادا 24 رەاكتور ەلدىڭ شامامەن 30%-عا جۋىق ەنەرگياسىن قامتاماسىز ەتەدى. قىتايدا 27 جاڭا رەاكتور سالىنىپ جاتىر. بۇل ەلدەر جاڭا قاۋىپسىزدىك تەحنولوگيالارىن, سونىڭ ىشىندە شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلاردى (SMR) قولدانىپ كەلەدى. بۇل اتوم ەنەرگيا­سىن ودان ءارى قاۋىپسىز ەتۋگە باعىتتالعان. سونىمەن قاتار سلوۆاكيا مەن بەلارۋس ەلدەرى دە اتوم ەنەرگەتيكاسىنا باسىمدىق بەرىپ وتىر. 2023 جىلى بۇل ەلدەردە جاڭا رەاكتورلار ىسكە قوسىلدى. اتوم ەنەرگيا­سى بۇل مەملەكەتتەر ءۇشىن ەكولوگيالىق تازا ءارى تۇراقتى ەنەرگيا كوزى رەتىندە قاراستىرىلادى. يتاليانىڭ دا اتوم ەنەرگەتيكاسىنا ورالۋ نيەتى بايقالادى. 2011 جىلى «فۋكۋسيما» اتوم ەلەكتر ستانسا­سىنداعى اپاتتان كەيىن يتاليا ۇكىمەتى ەلدە اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋعا مو­راتوري جاريالاعان ەدى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە قوعامنىڭ پىكىرى وزگەرىپ, 2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا يتاليا پارلا­مەنتى ۇكىمەتكە اتوم ەنەرگياسىن ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق بالانسىنا قوسۋدى قايتا قاراۋدى ۇسىندى. قىركۇيەك ايىندا ۇكى­مەت ۇلتتىق تۇراقتى يادرولىق ەنەرگەتيكا پلاتفورماسىنىڭ العاشقى وتىرىسىن وت­كىزدى. يتاليانىڭ قورشاعان ورتانى قور­عاۋ جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ءمي­نيسترى دجيلبەرتو پيچەتتو فراتين مي­لاندا وتكەن «عالامدىق ەنەرگەتيكالىق كوشۋ» كونگرەسىندە يتاليانىڭ اتوم ەنەرگەتيكا­سىنا قايتا ورالۋ پەرسپەكتيۆاسىن اتاپ ءوتتى.

ەلىمىزگە حالىقارالىق تاجىري­بەنى ەسكەرۋ جانە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ بارىسىندا ەكولوگيالىق قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بۇل تەك تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دايىندىقتى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قوعامنىڭ سەنىمىن ارتتىرۋ مەن الەۋمەتتىك جاۋاپ­كەر­شىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتەدى. ەگەر ءبىز اەس سالماساق, بىر­قاتار ناقتى تاۋەكەلمەن بەتپە-بەت كەلۋىمىز مۇمكىن. ەنەرگيا تاپشىلىعى ارتىپ, ەلدىڭ سىرت­قى كوزدەرگە تاۋەلدىلىگى كۇ­شەيەدى. سونى­مەن قاتار كومىردەن الىناتىن ەنەر­گيا­نىڭ ەكولوگيالىق زارداپ­تارى ۇلت­تىق جانە حالىقارالىق مىن­دە­تتەمەلەر­دى ورىنداۋعا كەدەرگى كەلتى­رەدى. سوندىقتان اەس ماسەلەسىن ۋاقتى­لى جانە ءتيىمدى شەشۋ ەلىمىزدىڭ ەنەر­گەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى مەن ەكولو­گيالىق تۇراقتىلىعى ءۇشىن ماڭىزدى بولماق.

بەرىك بەكجانوۆ,

پرەزيدەنت ءىس باسقارماسى جانىنداعى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى