«ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامىنىڭ بايىرعى مۇشەسى, قانىش ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيالىق عىلىمدار ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءنازىر ابدۋلقادىر ۇلى ازىرباەۆ قوعام ىسىنە وتىز بەس جىل بويى بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى. ول قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان العاشقى قازاق ينجەنەرلەرىنىڭ, مۇنايشى گەولوگتاردىڭ ەسىمدەرىن جاڭعىرتۋدا ۇلكەن شارۋا اتقاردى.
«ادىلەت» مۇشەسى ءنازىر ازىرباەۆتىڭ دەرەگىنشە, وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى ماسكەۋ مەن لەنينگرادتىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ ينستيتۋتتارىندا, تاۋ-كەن اكادەمياسىندا وقىعان التى قازاقتىڭ تورتەۋىنىڭ, اتاپ ايتقاندا – ماردان ازىرباەۆ, بەركىنعالي اتشىباەۆ, ءورازالى جاندوسوۆ پەن مەرعالي قادىلبەكوۆتىڭ ءومىر جولى جازالاۋشى ورگان قاپاستارىندا ۇزىلگەن. ولار جەرگىلىكتى ۇلت تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ العاشقى بۋىنىنان ەدى. سول كەزدە اتالعان ازاماتتارعا قوسا قانىش ساتباەۆ, جارقىن ايتاليەۆ, سەرگەي (وقتاي, ۇگەدەي) بوكەيحانوۆ سىندى گەولوگتار عانا بولعان-تىن. ءبارى دە وتە ءبىلىمدى, بىلىكتى, ماقساتتى تۇردە العا ۇمتىلعان ماماندار رەتىندە گەولوگيالىق قىزمەت پەن گەولوگيا عىلىمىن ۇيىمداستىرۋعا, سيرەك جانە ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالدار, مۇناي كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋ جانە بارلاۋ ىستەرىن جۇرگىزۋگە زور ۇلەس قوسىپ جاتقان-دى.
ءنازىر ابدۋلقادىر ۇلى «ادىلەت» باسقارماسىندا بەركىنعالي مۇقاش ۇلى اتشىباەۆ جايىندا ونىڭ «الاشوردا باتىس ءبولىمى باسشىلارىنىڭ ءبىرى» رەتىندە «قازاق (كيرگيز) ەڭبەكشى بۇقاراسىنان وقشاۋلاندىرىلعانىن», ءسويتىپ باتىس ءبولىمنىڭ وزگە باسشىلارىمەن بىرگە ماسكەۋگە جىبەرىلگەنىن, سوندا ماسكەۋ تاۋ-كەن اكادەمياسىندا 1930 جىلعا دەيىن وقىعانىن ايتاتىن. ودان كەيىنگى «قىسقا دا قىز-قىز قايناعان ەڭبەك جولى «ەمبىمۇناي» («ەمبانەفت») ترەسىندە ءوتىپ, قاتارداعى گەولوگ, ىزدەۋ پارتياسىنىڭ باستىعى, كارتالى-كرەليۋستى سەكتور مەڭگەرۋشىلىگىنەن گەولوگيالىق بارلاۋ كەڭسەسىنىڭ باستىعىنا دەيىن ءوستى» دەگەن. ب.اتشىباەۆ 1931 جىلى مۇنايلى, 1932 جىلى التىكول, ەسكەنە مۇناي كوزدەرىن اشىپ, گەولوگيالىق بارلاۋعا تىكەلەي قاتىستى. دۇيسەكە, قاراشۇڭعىل, شوقاي, باسقا دا كەن ورىندارىنىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىمىن زەرتتەدى. قوندىباي, جولدىباي تۇز كۇمبەزدەرىن زەرتتەپ, ولاردىڭ گەولوگيالىق كارتاسىن جاسادى. بۇرىن اشىلعان دوسسور, ساعىز, قۇلسارى, تۇلەس كەن ورىندارىنىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىمىن كرەليۋستى بۇرعىلاۋ جولىمەن ەگجەي-تەگجەيلى ناقتىلادى. ەمبى مۇنايلى اۋدانى مەن كاسپي ماڭى ويپاتىنىڭ قازاقستاندىق بولىگى اۋماعىندا مۇناي مەن گازعا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋگە كوپ قاجىر-قۋاتىن جۇمسادى. گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنا قازىرگى تاڭدا دا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن عالىم ءنازىر ازىرباەۆ بەركىنعالي مۇقاش ۇلى اتشىباەۆتى كاسپي ماڭى باسسەينىنىڭ گەولوگياسى جونىندەگى زاماناۋي يدەيالاردىڭ ىرگەتاسىن قالاعان العاشقى گەولوگتاردىڭ ءبىرى بولدى دەپ تۇجىرىمدايدى. قازىرگى زامانعى وزىق ينجەنەرلىك ويعا بەركىنعالي مۇقاش ۇلى جول سالعان وسى جەردە حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اسا الىپ مۇناي كەن ورىندارى بارلانىپ, قازاقستاندى الەمدىك مۇناي دەرجاۆاسىنا اينالدىردى, دەيدى ماقتانىشپەن عالىم.
باتىس الاشوردا باسشىسى جاھانشاھ دوسمۇحامەدوۆ ءىى جالپىقازاق سەزى شەشىمىنە سايكەس ارنايى قۇرىلىپ, اسكەري دايىندىقتان وتكىزىلگەن قوسىنىنىڭ باتىل سوعىس قيمىلىمەن 1919 جىلدىڭ اياق كەزىندە ايماقتاعى اقتاردىڭ قولىن تالقانداپ, شتابىن باسقارعان گەنەرالدى تۇتقىنداۋىمەن كەڭەس بيلىگى جاعىنا وتكەندەرىن ناقتى جاۋىنگەرلىك كۇرەسپەن دالەلدەدىك دەپ ساناعان. ءسويتىپ كۇنباتىس الاش وكىمەتىنىڭ كەڭەستىك قۇرىلىمعا قوسىلۋ شارتتارىنىڭ قازرەۆكوم جانە تۇركىستان مايدانى وكىلدەرىمەن 1920 جىلدىڭ باسىندا وتكىزىلگەن كەلىسسوز-ماجىلىستە تيىسىنشە راسىمدەلگەنىنىڭ باسى-قاسىندا بولعان. وعان دەيىن الاشوردانىڭ باتىس ءبولىمىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن ساياسي ماقساتى جونىندە قازرەۆكومعا ۇزەڭگىلەستەرىمەن بىرگە حات جازىپ, «...ءبىز, الاشوردا وكىلدەرى, ...ۋاقىتشا بيلىككە جانە قازاقتىڭ ساياسي ءومىرىن باسقارۋعا حالىقتىڭ ءوز شاقىرۋىمەن كەلدىك, وكىمەت بيلىگىنىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن كوتەردىك... ...ءبىز وزىمىزگە سەنىپ تاپسىرىلعان بيلىكتى قازاق رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنە وتكىزە وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى – باسقارۋداعى دەربەستىگى بۇزىلمايتىنىنا سەندىك. قازرەۆكوم دا ءبىز قىزمەت ەتكەن يدەياعا, قازاق ولكەسىن اۆتونومدى باسقارۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋعا جۇمىستانادى دەپ سانادىق. ءبىز ...قازاق حالقىنىڭ ءوزىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيلىگى, اپپاراتى بولۋى كەرەك دەگەن ساياسي ويدى جاقتاۋشىلارمىز. بىزدە قازاق ولكەسىن باسقاراتىن جوعارى ورگانعا ۇمتىلۋ نيەتى مۇلدەم جوق, الايدا ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدەن بۇدان بىلاي دا ايانبايمىز», دەپ حابارلادى.
ودان ءارى وقيعا بولشەۆيكتىك رۋحتا ورىستەتىلدى دە, كەيىن, وگپۋ تەرگەۋشىسىنە بەرگەن كورسەتۋىندە جانشا دوسمۇحامەدوۆ قازرەۆكوم توراعاسى ستانيسلاۆ پەستكوۆسكي ماسكەۋگە باستاپ اكەلگەن سەرىكتەرىنىڭ حالەل دوسمۇحامەدوۆ, يسا قاشقىنباەۆ, كارىم جالەنوۆتەن كەيىنگى بەسىنشىسىنىڭ فاميلياسىن ۇمىتىپ قالعاندىقتان (وزىنەن ون جاس كىشى قىزمەتكەرىن ادەتتە ەسىمىمەن عانا اتاپ جۇرگەندىگىنەن بولار) اتىن عانا ايتىپ, ء«بىزدىڭ ينتەندانتىمىز» دەگەن-ءدى. الاشوردا باتىس ءبولىمىنىڭ بۇدان ارعى تاعدىرىن بۇكىلرەسەي ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى (ۆتسيك) شەشەدى دەپ ورتالىققا جىبەرىلگەن بەس باسشى قايراتكەرى قاتارىنداعى بۇل جيىرما ەكى جاستاعى جاس ينتەندانت – بەركىنعالي اتشىباەۆ بولاتىن.
ونىڭ ءومىر جولى, جالپى باتىس الاشوردانىڭ تاريحى تاۋەلسىزدىك جىلدارى, اسىرەسە بەرتىندە, ۇستىمىزدەگى عاسىر باسىندا ءتاپ-ءتاۋىر زەرتتەلدى. نەگىزگى دەرەكتەر ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىقتاردا جاريا بولدى, جاھانشاھ دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى «قايراتكەر» قوعامدىق قورىنىڭ ءتورايىمى عالىم دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا ۇزبەي جاريالاپ جۇرگەن الاش قوزعالىسى جونىندەگى عىلىمي ماقالالارىندا, «الاشوردانىڭ باتىس ءبولىمىنىڭ تاريحى – ولكە تاريحىنىڭ قۇرامداس بولىگى» اتتى مونوگرافياسىندا بۇرىن بەيمالىم كوپ ءجايتتىڭ بەتىن اشتى. باتىس ولكەنىڭ تاريحى تاقىرىبىنا ۇدايى قالام تەربەگەن, كوپتەگەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى ەسىمدەرىن جاڭعىرتۋعا بەلسەنە اتسالىسقان بەلگىلى قالامگەر ابىلقايىر سپان, جۋرناليست-تاريحشى, كەيىپكەرىمىزدىڭ تۋىسى جانات نۇرماحانوۆا, بەلگىلى قالامگەر سىرىم باقتىگەرەي ۇلى مەرزىمدى باسىلىمداردا اتشىباەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن ارنايى زەرتتەگەن ماقالالارىن جاريالادى...
بەركىنعالي مۇقاش ۇلى اتشىباەۆ 1897 جىلى قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانىنداعى ميالى اۋىلىندا ساۋدامەن شۇعىلداناتىن داۋلەتتى كىسىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. سول كەزگى گۋرەۆ ۇيەزىنىڭ ەسبول بولىسىنداعى ءبىر سىنىپتىق ورىس-قازاق مەكتەبىندە وقىدى, سوسىن ورال كازاكتارىنىڭ يمپەريا بويىنشا جاقسى وقۋ ورنى ساناتىندا تانىلعان, جاراتىلىس عىلىمدارىنىڭ نەگىزدەرىن جانە ماتەماتيكانى وقىتۋعا باسىمدىق بەرىلەتىن ناقتى (رەالدى) جالپىاسكەرلىك ۋچيليششەسىندە ورتا ءبىلىم الدى. ورىس, نەمىس تىلدەرىن جاقسى بىلگەن. ءىى جالپىقازاق سەزى شەشىمىنە سايكەس جىمپيتىدا ۇيىمداستىرىلعان وفيتسەرلەر دايارلايتىن التى ايلىق يۋنكەرلەر مەكتەبىن 1918 جىلى پراپورششيك شەنىمەن ءبىتىردى. سودان الاشوردا باتىس ءبولىمىنىڭ باس ينتەندانتى قىزمەتىنە تاعايىندالعان اتشىباەۆتىڭ بەلسەندى ەڭبەك جولى باستالدى. مىندەتىن بىلىكتىلىكپەن تىڭعىلىقتى اتقارۋى ناتيجەسىندە, ايماقتاعى تۇڭعىش قازاق (الاش) اسكەرىن قاجەت ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, قارۋ-جاراق, وق-ءدارى, قيلى مۇقتاج قۇرالمەن كىدىرىسسىز قامتاماسىز ەتىپ تۇردى. باتىس ءبولىمنىڭ قارۋلى كۇشىن جابدىقتاۋ جولىندا, قاجەت كەرەك-جاراققا قول جەتكىزۋ ءۇشىن – قىزىلقوعا, ساعىز ۇيەزدىك زەمستۆولار ارقىلى ءسىبىردىڭ وڭتۇستىك-باتىس استىقتى ايماقتارىنداعى كووپەراتيۆتەرمەن, ورال, ءىلبىشىن, قاراتوبە بازارلارىندا جەرگىلىكتى كازاكتارمەن ايىرباس ساۋدا جاساۋدى جولعا قويدى. ورال كازاكتارىنىڭ اسكەري ۇكىمەتى ارقىلى اعىلشىن قارۋلارىن, سامارادا قۇرىلعان قۇرىلتايشى جينالىس مۇشەلەرىنىڭ كوميتەتى (كومۋچ) ارقىلى بەساتارلار, وقشاشارلار, زەڭبىرەكتەر جانە اۆتوموبيلدەر الۋعا اتسالىستى. وسىلاي, اسكەري شارۋاشىلىقتى مۇلتىكسىز ۇيىمداستىرىپ-باسقارىپ جۇرگەندىكتەن دە, «قازاق ۇلتتىق الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باتىس ءبولىمىن تاراتۋ تۋرالى» 1920 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىندا ارنايى ماسەلە قاراعان قازاق اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى بەركىنعالي اتشىباەۆتى الاشوردا ۇكىمەتى باتىس ءبولىمىنىڭ جاۋاپتى باسشىلارى قاتارىندا «كەڭەس وكىمەتى قازاق ولكەسىندە بەكەم ورنىعىپ بولعانشا قازاق ەڭبەكشىلەرىنەن وقشاۋ ۇستاۋ» قاجەت دەگەن قاۋلى الدى. ويتكەنى قازرەۆكوم ولاردىڭ قازاق دالاسىندا ءجۇرۋى جەرگىلىكتى جەردە كەڭەستىك ءتارتىپ يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋعا زياندى اسەر ەتۋى مۇمكىن دەپ بىلگەن-ءدى. سوندىقتان دا جانشا دوسمۇحامەدوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, يسا قاشقىنباەۆ, كاريم جالەلوۆ, بەركىنعالي اتشىباەۆ 1920 جىلعى اقپاندا ۆتسيك-ءتىڭ قۇزىرىنا جىبەرىلگەن بولاتىن.
قازرەۆكوم قازاق دالاسىندا كەڭەستىك بيلىك ورناعانعا دەيىن ەلدەن جىراقتا ۇستالسىن دەپ ۇيعارعان بەس الاشوردالىق قايراتكەر ىشىنەن سول جىلعى جازعىتۇرىم ورىنبورعا اتشىباەۆ قانا قايتارىلدى. ول قازرەۆكومنىڭ ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءابدىراحمان ايتيەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن 12 ماۋسىمدا رەۆكومنىڭ ءىس جۇرگىزۋشىسى قىزمەتىنە بەكىتىلدى. 1921 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن تۇركىستان جانە بۇحارا رەسپۋبليكالارىندا قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ اشتىقپەن كۇرەس جونىندەگى توتەنشە وكىلى رەتىندە اشتىققا ۇشىراعان ايماقتارعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋدە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. 1922 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ, ورىنبوردا الەۋمەتتىك تاربيەشىلەر دايارلاۋ جونىندەگى كۋرستىڭ مەڭگەرۋشىسى, ودان شىمكەنتتەگى ەمدىك شوپتەردەن, نەگىزىنەن جۋساننان ءدارى جاسايتىن «سانتونين» زاۋىتىندا ىستەگەن. زەرتتەۋشىلەر دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ول 1928 جىلى ماسكەۋدەگى تاۋ-كەن اكادەمياسى مۇناي فاكۋلتەتىنىڭ گەولوگيا بولىمىنە وقۋعا تۇسكەنگە دەيىن باسقا دا جۇمىستاردا – حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جوعارعى كەڭەسىندە (ۆسنح), اقتوبە وبلىسىنىڭ ۇجىمشارلىق قوزعالىسقا جاردەمدەسەتىن «قازاق ولكەلىك وداعىندا» («كازكرايسويۋزدا»), سونداي-اق جوعارى سوتتىڭ جازباشا اۋدارماشىسى بولىپ تا جۇمىس ىستەگەن. «مەملەكەتتىك كاسىپشىلىكتەردىڭ اكىمشىلىك جانە ينجەنەر-تەحنيكالىق پەرسونالىن ەسەپكە الۋ كارتوچكاسىندا» بۇلارعا قوسا «كادرلار دايارلاۋ جانە كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, نەمىس تىلىندەگى تەحنيكالىق ادەبيەتتى ەركىن وقيدى» دەگەن دە مالىمەتتەر بار. ورىنبوردا ىستەگەن جىلدارى قازاق ءان-كۇيىن جيناپ جۇرگەن ايگىلى زاتاەۆيچ اتشىباەۆتىڭ ورىنداۋىندا مۇحيتتىڭ ەكى-ءۇش ءانىن, سولاردىڭ ىشىندە «پاڭكويلەكتى» جازىپ الىپتى...
1930 جىلى 4-كۋرستاعى بەركىنعالي «الاشورداشىل, كەڭەستىك قوعامعا جات ەلەمەنت» دەگەن ايىپپەن وقۋدان شىعارىلعان. سول جىلى ول گۋرەۆ (اتىراۋ) قالاسىنا كەلىپ, «ەمبىمۇناي» («ەمبانەفت») ترەسىنە قىزمەتكە كىرگەن دە, 1937 جىلى قازان ايىندا تۇتقىنعا الىنعانعا دەيىن ءتۇرلى لاۋازىمدا ىستەپ, جوعارىدا اتالعان ماڭىزدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرعان. انىقتامالىقتاردا بەرىلگەن مالىمەتكە قاراعاندا, جەلتوقسان ايىنىڭ اياق كەزىندە گۋرەۆتەن سول شاقتاعى وبلىس ورتالىعى ورال قالاسىنا ايدالىپ, سودان حابارسىز كەتكەن. زايىبى ليديا گەورگيەۆنا سوفەنرەيتەر 1956 جىلعى 6 ساۋىردە كسرو اسكەري پروكۋرورىنا كۇيەۋى بەركىنعالي اتشىباەۆتى اقتاۋدى سۇراپ جازعان وتىنىشىندە ونى 1937 جىلعى 27 قازاندا گۋرەۆتە ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇستاپ اكەتكەنىن, سودان 1938 جىلدىڭ مامىر ايىندا «ورالعا جونەلتىلگەن, ءتىرى ەمەس» دەگەن سىبىستى ەستىگەنىن ايتىپتى. بىراق تەرگەۋ ورىندارى ارحيۆتەرىنەن اتشىباەۆتىڭ عۇمىرى قالاي ۇزىلگەنى جايىندا ناقتى دەرەك تابىلمادى. تەك العاشقى جازعان وتىنىشىنەن ءبىر جىل سەگىز اي وتكەندە عانا «ولگەننەن سوڭ اقتالعانى تۋرالى انىقتاما» كەلدى. وڭتۇستىك ورال اسكەري وكرۋگىنىڭ اسكەري پروكۋراتۋراسى بەركىنعالي اتشىباەۆتى 1957 جىلى 6 جەلتوقسانداعى قاۋلىسىمەن اقتاعان-دى.
جۇبايى, نەمىس قىزى ليديا سوفەنرەيتەر بولاشاق جارى بەركىنعاليدى العاش رەت 1933 جىلى گەولوگيالىق پارتيادا كەزدەستىرگەن ەكەن. قىزدىڭ ۇعىمىندا ول زيالى, جۇعىمدى جان-تىن. اتشىباەۆ جاقسى گەولوگ رەتىندە تانىمال, گەولوگيالىق پارتيانىڭ باستىعى بولاتىن, ال ليديا گۋرەۆ مۇناي تەحنيكۋمىنىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى ەدى. ول 1933, 1934 جىلدارعى وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتۋ مەرزىمىن سونىڭ توبىندا وتكەردى. ەكەۋى 1935 جىلى ۇيلەندى. ءبىر جىلدان سوڭ دۇنيەگە قىز بالا كەلگەن, بىراق 1937 جىلدىڭ شىلدەسىندە كۇتپەگەن جەردەن شەتىنەدى. ليديانىڭ ەكىنشى بالاعا اياعى اۋىر ەدى. «كوڭىلىن سەرگىتۋ ءۇشىن» بەركىنعالي كەلىنشەگىن ماسكەۋگە اپارعان, سوندا 18 تامىز كۇنى ۇل بالا تۋدى... كەلىنشەگى ەرىن ەركەلەپ اتايتىن ەسىمدى قايتالاپ, بالاسىنا بەركەن دەپ ات قويعان. سوسىن ليديا جورگەكتەگى بەركەنمەن ەلگە ورالدى, ال بەركىنعالي شارۋالارىمەن ماسكەۋدە قالدى. سودان ليديا جۇبايىن گۋرەۆتە 24 قازان كۇنى قارسى العان-دى, بىراق كەلگەنىنە ءۇش كۇن وتەر-وتپەستەن ونى نكۆد-لىكتەر الىپ كەتتى. سونداعى بەركەنىنىڭ ليلۋسياسىنا ايتقان سوڭعى ءسوزى مىناۋ بولدى: «مەن ەشقانداي دا كىنالى ەمەسپىن, ليلۋسيا, شىدا. بالكىم جىل وتەر, بىراق ءبارى دە انىقتالادى, ورالامىن». الايدا ورالمادى, ول كۇيەۋىن سودان قايتىپ كورە العان جوق. 22-اق جاستا ەدى, ارتىندا ەكى ايلىق سابيمەن قالدى. تۇرمەدەن ەكى رەت حات الدى. بىرىنشىسىندە: «ليلۋسيا, سەنىڭ تۋعاندارىڭا بارۋىڭدى ءجون سانايمىن, سولاي ەتۋ ءوزىڭ ءۇشىن دە, بەربيشكا ءۇشىن دە جاقسى بولادى. ...ماعان شاي, ماحوركا مەن قاعاز, كىتاپ, قانت ساتىپ الىپ بەرىپ جىبەر. سەندەردى قاتتى سۇيەمىن. بەركەن», – دەپ جازعان-دى. ەكىنشى حاتپەن «22 قاراشا كۇنى 1 پار قولعاپ, ەتىك, شۇلعاۋ, ءىش كيىم, ش ۇلىق قابىلداپ العاندىعى تۋرالى» تۇتقىننىڭ قولحاتى جەتتى...
– ۋاقىت ءوتىپ جاتتى. بەركەن مۇقاش ۇلىنان باسقا ەشقانداي حابار كەلمەدى. مەنىڭ ساۋالىما ەشكىم جاۋاپ بەرمەدى, – دەپ ەسكە الدى بەرتىندە ليديا گەورگيەۆنا. – 1938 جىلدىڭ كوكتەمىنىڭ سوڭىنا تامان «اتشىباەۆ تىرىلەر اراسىندا جوق, ول تۋرالى قالاداعىلاردىڭ كوبى بىلەدى» دەگەن قاۋەسەت تاراپ كەتتى. ىلە-شالا جۇرت ونىڭ ءولىمى «اشتىق جاريالاعانىنان» بولدى, «جاۋاپ الۋ كەزىندە تەرگەۋشى اتىپ تاستاعان», «ەسىن بىلمەيتىن اۋرۋعا شالدىققان-مىس» دەپ, سان-ساققا جۇگىرتتى. بەركەننىڭ قازاسىنىڭ شىندىعى وسى كۇنگە دەيىن بەيمالىم. ساپ-ساۋ شاعىندا تۇرمەگە قامالعان ادام ءىز-ءتۇزسىز, ءولى-ءتىرىسى بەلگىسىز كۇيدە جوعالىپ كەتە باردى. پارتيانىڭ XX سەزىنەن سوڭ مەن كسرو اسكەري پروكۋراتۋراسىنا, ودان سوڭ چكالوۆ (ورىنبوردىڭ 1938–1957 جىلدارداعى اتاۋى – ب.ق.) قالاسىنداعى وڭتۇستىك ورال اسكەري پروكۋراتۋراسىنا سۇراۋ سالىپ حات جازدىم. بارلىق ارحيۆ اقتارىلدى, وڭ حابار بولمادى. الماتى مەن اقتوبە دە جارتىمدى جاۋاپ بەرمەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تۇتقىن اتشىباەۆ ۇشتى-كۇيلى جوق بوپ كەتتى. ول جايىندا تەك قانا گۋرەۆ تۇرمەسىنىڭ تىركەۋ جۋرنالى «توڭكەرىسكە قارسى دەپ ايىپتالعان ب.م. اتشىباەۆتىڭ 1937 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ورالعا ەتاپپەن جىبەرىلگەنى» تۋرالى جازباسىمەن ساراڭ حابار قالدىرىپتى. سوندا مەنىڭ كوز جاسىمدى توگىپ: «بۇل قالاي, سوندا؟ قاپاستا قولدان ولگەن ادامنىڭ, ەڭ بولماسا, ءولى دەرەگى دە تابىلماي ما؟ – دەگەن ساۋالىما پروكۋرور: ء«سىرا, بۇل جەردە ايىپتالۋشىعا قاتىستى قاعازدىڭ ءبارىن جويىپ جىبەرۋگە ماجبۇرلەگەن ءبىر ز ۇلىمدىق جاسالعان عوي», – دەپ جاۋاپ بەردى...
ماقالامىزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبى ەتىپ العان العاشقى قازاق تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان مۇنايشى-گەولوگتاردىڭ ءبىرى ءام بىرەگەيى, الاش قۇرىلىمىنىڭ ساربازى جانە كەڭەس ينجەنەرى بەركىنعالي اتشىباەۆتىڭ جاسامپاز ىستەرگە تولى قايعىلى تاعدىرىنا, ونىڭ ەل مۇددەسىنە ارناعان قىزمەتىنە جان-جاقتى نازار اۋدارۋ قاجەت. ونىڭ ءومىر سۇرگەن زامانى مەن بەينەسىن ونەر كۇشىمەن جاڭعىرتىپ, جاستاردى وتانشىلدىق رۋحتا تاربيەلەۋ ىسىنە پايدالانۋ بەك ۇتىمدى شارا بولماق.
بەيبىت قويشىباەۆ,
«ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, جازۋشى-عالىم