ءىزاشار

* ەسەنبەرلين – 100

دالا تاريحىنىڭ داۋىلپازى

ء«ىلياس ەسەنبەرلين. سۋرەتكەر اقيقاتى – تاريح شىندىعى» اتتى القا-قوتان اڭگىمەگە قاتىسۋشىلار 100 جىلدىعى اتاپ ءوتىلىپ جاتقان زامانىمىزدىڭ اسا كورنەكتى جازۋشىسىنا وسىنداي باعا بەردى. ءبىر عاجابى, وسى شارا قازىرگى قازاقستان جازۋشىلار وداعى عيماراتىنىڭ ءبىر كەزدەرى ءىلياس ەسەنبەرلين وتىرعان كابينەتىندە وتكىزىلدى. بۇل بولمەدە بۇگىندە اق­ساقالدار القاسى ورنالاسقان. ءسوي­تىپ, جازۋشى رۋحى ءوزى جايلى زەردەلى اڭگىمەنىڭ باسى-قاسىن­دا بولىپ, اينالا توڭىرەكتە قا­لىق­تاپ جۇرگەندەي اسەر ەتتى. وداق­­تىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, اقىن عالىم جايلىباي بۇل القالى جيىننىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ وتكى­زىلىپ جاتقاندىعىن اتاپ ايتتى. ءى.ەسەنبەرليننىڭ 100 جىلدىعى ۇكىمەتتىڭ رەسپۋبليكا بويىنشا كەڭىنەن اتالىپ وتىلەتىن مەرەيتويلار تىزبەسىنە ەنگەن كورىنەدى. بۇگىنگى جيىن – قاراشاڭىراقتاعى جىل باسىنداعى ءبىرىنشى اڭگىمە دەسە دە بولعانداي. ونىڭ ۇستىنە كەڭەستىك سىرەۋ ساياسات تۇسىندا ۇلتتىق سانانى وياتىپ, قازاقتىڭ ارعى تاريحىن العاش قوپارا جازعان ءداۋىر سۋرەتكەرىنىڭ 100 جىلدىعى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىمەن توقايلاسا تۇسپا-تۇس كەلۋى قۇدايدىڭ ءبىر جىرعاپ بەرگەنىندەي بولدى. 550 جىلدىق توي ءىس-شارالارىنىڭ ءبىراز بولىمدەرى تاريحي تاقىرىپتىڭ تارلانبوزى ەسەنبەرلين ەسىمىمەن بايلانىستى ايشىقتالماق. سونى­مەن بىرگە, جازۋشىلار وداعى باس­قار­ماسىنىڭ توراعاسى, سەناتور نۇر­لان ءورازاليننىڭ ساۋال جول­داپ ىزەرلەۋى ارقاسىندا رەسپۋب­لي­كالىق, وبلىستىق بيۋدجەتتەردەن قارجى ءبولىنىپ, بۇگىندە ءوزى دە تاريح تۇلعاسىنا اينالعان قايسار قالامگەردىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ ماسەلەسى ءوز شەشىمىن تاپقانداي. سونى­مەن, ەسەنبەرلين جىلى باس­تالىپ كەتتى دەپ جالعادى ءسوزىن ع.جايلىباي. مەرەيتويعا ارنالعان ءىس-شارالار رەت-رەتىمەن وتە بەرمەك. الداعى كۇزگە قاراي استانا, الماتى جانە كوكشەتاۋ  قالالارىندا جازۋشى شىعارماشىلىعىنا وراي­لاستىرىلعان كەڭ كولەمدى عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزىلمەك. ادەبيەتىمىزدىڭ ابىز قارتتارى­نىڭ ءبىرى, اكادەميك شەريازدان ەلەۋكەنوۆ جازۋشىنىڭ دارالىعىن اي­قىندايتىن تۆورچەستۆولىق ەرەك­شەلىگىن تاپ باسىپ كورسەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. ارينە, بۇرىنعى وتكەن ۇلكەن جازۋشىلارىمىزدى ۇلى, اسا كورنەكتى, كلاسسيك دەپ قوشەمەتتەي بەرۋگە بولار. بىراق ول نەسىمەن ۇلى, نەندەي سيپاتىمەن دارابوز ەكەندىگىن ايتا بىلگەن ابزال. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ءجونى تىپتەن بولەك. ەرتەرەكتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى نۇركەن ءابدىروۆ تۋرالى تولعاۋ ولەڭىندە ول ونىڭ قازاق حال­قىنىڭ قىران ۇلى ەكەندىگىن باسا كورسەتەدى. ال «قاتەرلى وتكەل» رو­ما­نىندا استارلى تۇردە ول كەزدە اتتارىن اتاۋدىڭ وزىنە تىيىم سا­لىن­عان احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ بەي­نە­لەرىن سومدايدى. ولاردىڭ اۋزى­نا «ۇلت تاۋەلسىزدىگى» دەيتىن سول زامان­دا ەشكىمنىڭ ويى تۇگىل, تۇسى­نە كىرمەگەن سوزدەردى سالادى. باس كە­تەتىن تاۋەكەلگە بەل بۋىپ كەنە­سارى تۋرالى رومانىن جازادى. التى عاسىرلىق قاتپارلى قازاق تاري­حىن قامتىعان «كوشپەندىلەر» تري­لو­گياسىنىڭ ءون بويىندا ۇلتتىڭ بەرە­كە-بىرلىگىن باستى مۇرات ەتىپ قويا­دى. ال ودان كەيىنگى «التىن ور­دا» تريلوگياسىن «...تىكەنەكتىڭ ور­نى­نا گۇل شىقتى. ول گۇل قازاق­ستان رەس­پۋبليكاسى دەگەن ەل ەدى» دەپ اياقتايدى. بەلگىلى جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ اتاقتى «قاھار» رومانى­نىڭ العاشقى اتى «حان كەنە» بول­عاندىعىن بايان ەتتى. مۇن­داي اتاۋمەن شىعارما وتپەيتىن بول­عان­دىقتان ونى وزگەرتۋگە تۋرا كەلگەن. باعىنا قاراي ەكىنشى اتاۋ دا ساتىمەن تابىلىپ, ۇلتتىق رۋحتىڭ سيمۆولىنا اينالىپ جۇرە بەردى. جازۋشى قۇدىرەتى ەڭ الدىمەن ونىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىنان, قاي تاقىرىپتى تاڭداپ الۋى­نان كورىنەدى. وسى تۇرعىدان كەل­گەندە قازاق ادەبيەتىندەگى مۇر­تى بۇزىلماي جاتقان تاريحي تاقى­رىپ­تىڭ العاشقى مۇزجارعىش كەمەسى ءىلياس ەسەنبەرلين بولعانىن استە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. جازۋشى مارال سقاقباەۆ ىلەكەڭدى ايرىقشا جاقسى كورۋى «قاھار» رومانىنان باستالعان­دى­عىن ەسكە الدى. ءيا, بۇل رومان شىن مانىسىندە حالىق ساناسىن سىلكىندىردى, رەزونانسى وتە ۇلكەن بولدى. حالىق بۇل كەزدە تاريحي تاقىرىپقا سۋساپ وتىرعان-دى. «الماس قىلىش» تا, «جانتالاس» تا تاريحشىلاردىڭ ايتا الماعانىن ايتىپ, جازا الماعانىن جازىپ, تاريح ماتەريالدارىن مول قام­تىعاندىقتان دا جۇرتشىلىق نازارىن اۋداردى. ال «التىن وردا» تريلوگياسى كوركەمدىككە قويىلاتىن شارتتاردى ساقاداي سايلى ورىن­داۋىمەن دە قۇندى. شەشەن ءوز ءسوزىن تاريحي تاقىرىپتى قاۋزايتىن جازۋشىلارعا ارنالعان ءىلياس ەسەن­بەرلين اتىنداعى سىيلىق تاعا­يىن­داۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسپەن تۇيىندەدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادە­بيەت ينس­تيتۋتىنىڭ باس عىلى­مي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, جازۋشى نۇر­داۋلەت اقىش ەسەنبەرليننىڭ تاريحي تاقىرىپتى يگەرۋدەگى كوركەمدىك كونتسەپتسيالارىنا توقتالسا, جازۋشى-دراماتۋرگ ءسۇلتانالى بالعاباەۆ ونىڭ الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر بويىنشا ەڭ كوپ وقىلاتىن قالامگەر ەكەندىگىنە دايەكتى مىسالدار كەلتىردى. ۇيعىر جازۋشىسى احمەتجان اشيري ىلەكەڭنىڭ ءوز تاريحي روماندارىمەن قازاق حالقىنىڭ مىڭ جىلدىق ءومىرىن بەينەلەپ, وشپەس رۋحتى سۋرەتتەپ ۇلى ەرلىك, ۇلى ەڭبەك جاساعانىنا ءسۇيسىنىسىن ءبىلدىردى. سىنشى باقىتجان سار­بالاەۆ ءىلياس ەسەنبەرلين مۇراسى بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋ ماسەلەلەرىمەن بايلانىستىرىلا زەردەلەنۋى قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ باس عى­لىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلجاھان وردا ەسەنبەرلين قالىپتاستىرعان تاريحي مەكتەپ بۇگىنگى تاڭدا تاماشا جالعاسىن تاۋىپ جاتقاندىعىن باياندادى. قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.