جىل سايىن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى قارساڭىندا اشتىق ماسەلەسى ءتۇرلى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالاردا, كەزدەسۋلەردە, دوڭگەلەك ۇستەلدەردە, تاعى باسقا ءىس-شارالاردا ءجيى كوتەرىلەدى. قازاق جەرىندە اشتىق نەگە ورىن الدى, وعان قانداي فاكتورلار سەبەپ بولدى, جالپى سول جىلدارى كەڭەس وداعىن قامتىعان قۋعىن-سۇرگىن نە ءۇشىن ۇيىمداستىرىلدى دەگەن ساۋالدار ءجيى قويىلادى.
بۇل سۇراپىل سۇراققا, البەتتە, ءبىراۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرۋ قيىن. كوبىنەسە قۋعىن-سۇرگىننىڭ, اشتىقتىڭ زاردابى كەڭىنەن ايتىلادى. بىراق سالدارىنا ەمەس, سەبەبىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋ كەرەك. بۇل ماسەلە پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرىنىڭ بارىندە دەرلىك كوتەرىلىپ, ارقايسىسى ءوز تاريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن جاڭاشا جازىپ, كۇردەلى, كۇماندى تاقىرىپتاردى قايتا قاراپ جاتىر.
ەلىمىزدە دە از ايتىلىپ, از جازىلعان جوق. سەبەبى قۋعىن-سۇرگىننەن دە, اشتىقتان دا قازاق ەلى, قازاق حالقى ادام ايتقىسىز زارداپقا ۇشىرادى. كەڭەس وداعىنىڭ سول جىلدارى جۇرگىزگەن ساياساتى, مەرزىمدىك شارالارى, قابىلداعان قاۋلى, قارارلارى ەلدى اشتىققا اكەلدى.
1927 جىلعى جەلتوقساندا بايلار شارۋاشىلىعىن تاركىلەۋ (كامپەسكەلەۋ) تۋرالى زاڭ دايىنداۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. ارادا جارتى جىلدان استام ۋاقىت وتكەندە, 1928 جىلعى 27 تامىزدا «بايلاردىڭ شارۋاشىلىعىن تاركىلەۋ تۋرالى», ودان كەيىن 13 قىركۇيەكتە «تاركىلەۋگە قارسىلىق كورسەتكەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋ جانە ءىرى, جارتىلاي ءىرى فەودالداردى كوشىرۋ تۋرالى» ەكى قاۋلى قابىلداندى. وسى قۇجاتتار نەگىزىندە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قازاق قوعامىنىڭ شارۋاشىلىق جۇيەسىنە سوققى بەرىلدى. بولشەۆيكتىك بيلىك ەل ءىشىن تاپتىق بولىنۋگە, جىكتەلۋگە يتەرمەلەپ, ىنتالاندىرىپ وتىردى. قالىپتاسقان ۇلتتىق بىرلىك, رۋلىق-تۋىستىق نەگىزىندە قۇرىلعان شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ جۇيەسى بۇزىلدى. كەڭەستىك وكىمەت كەدەي-كەپشىكتەن شىققان بەلسەندىلەردى بايلاردىڭ شارۋاشىلىعىن تاركىلەۋگە, ولاردى قوعامنان شەتتەتۋگە, قازاق قوعامىنداعى ىقپالدى تۇلعالاردى بارلىق سالادان ىعىستىرۋعا پايدالاندى.
كەڭەس وكىمەتى قازاقستاندا 700 ءىرى شارۋاشىلىقتىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋدى الدىن الا جوسپارلادى. مالىمەن قوسا باۋ-باقشا, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرالدارى دا – سوقا-سايمان, اربا, شانا, بايلار يەلىگىندەگىلەردىڭ ءبارى-ءبارى تاركىلەندى. جالپى 145 مىڭ باس مال تاركىلەنىپ, 619 وتباسى تۇرعان جەرلەرىنەن, اتاقونىسىنان كۇشتەپ كوشىرىلدى. بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ ولاردىڭ كەدەي تۋىستارىنىڭ قولىمەن جۇرگىزىلدى. وسىلايشا, قازاقتاردى ءوزارا ارازداستىرۋ, ولاردىڭ اراسىندا تاپتىق ۇستانىم نەگىزىندە ىرىتكى سالۋ ساياساتى تەرەڭدەي ءتۇستى.
1928 جىلعى 27 تامىزداعى قازاق اكسر حكك جانە واك قاۋلىسى بويىنشا جەر اۋدارىلۋعا جاتاتىن ادامداردى كوشىرۋ ءۇشىن اۋدانداردى ايقىنداۋ تۋرالى قاسسر حكك №82 قاۋلىسى شىعىپ, سوعان ساي جەتىسۋ جانە سىرداريا وكرۋگتەرىنەن ورال وكرۋگىنە, ورالدان جەتىسۋ وكرۋگىنە, گۋرەۆتەن پەتروپاۆل وكرۋگىنە, قارقارالىدان قوستاناي وكرۋگىنە, سەمەيدەن سىرداريا وكرۋگىنە, پاۆلودار, پەتروپاۆلدان اقتوبە وكرۋگىنە, قىزىلوردادان اداي وكرۋگىنە, اقمولادان گۋرەۆ وكرۋگىنە, اقتوبەدەن قارقارالى وكرۋگىنە, قوستانايدان (تورعاي) سەمەي وكرۋگىنە كوشىرۋ, ناقتىراق ايتساق جەر اۋدارۋ جوسپارى بەكىتىلدى.
1916 جىلعى كوتەرىلىستەن كەيىنگى بيلىكتىڭ اۋىسۋى, قىزىل مەن اق بولىپ ارپالىسقان الاساپىران, 20-جىلداردىڭ باسىنداعى اشتىقتان ءالى ەڭسەسىن كوتەرە الماعان حالىق تاعى ساياسي شارالار تولقىنىنىڭ استىندا قالدى. اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, وسى جىلدارى بيلىكتى قولىنا العانىمەن, بولشەۆيكتىك ۇكىمەتتىڭ دە جالپى ەكونوميكالىق جاعدايى ءماز ەمەس ەدى. كەڭەس وداعىنداعى ساياسي داعدارىس, ەكونوميكالىق قيىنشىلىق, ىشكى جانە سىرتقى جاعداي شەتىن شارالارعا يتەرمەلەدى.
كەڭەس وداعىندا ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ايقىن بايقالدى. 1928 جىلى جەلتوقساندا ساياسي بيۋرو يندۋستريالدى ورتالىقتاردىڭ اكىمشىلىكتەرىنە نانعا كارتوچكا ەنگىزۋ تالابىن قويدى. كوپ ۇزاماي, 1929 جىلعى اقپاندا كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق اۋماعىندا نانعا كارتوچكا ەنگىزىلدى.
ارادا شامالى ۋاقىت وتكەن سوڭ, 1929 جىلدىڭ شىلدەسىندە ەتكە كارتوچكا ەنگىزىلدى. ال قازان ايىندا نان, جارما, ەت, ماي, قانت, شاي مەن جۇمىرتقانىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ايقىن سەزىلىپ, ءبارى كارتوچكامەن بەرىلە باستادى. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگى جاعدايىندا ماسكەۋ قازاقستاندا ەت دايىنداۋ جۇمىستارىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, باتىل, بەلسەندى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەت دەگەن تالاپ قويدى.
وسى ۋاقىتتا ورتالىققا كورىنۋدىڭ مۇمكىندىگىن قۇر جىبەرگىسى كەلمەگەن قك(ب)پ حاتشىسى فيليپپ گولوششەكين «قازاقستان وداقتا ەت دايىنداۋدىڭ نەعۇرلىم ءىرى ايماعى» دەپ, «ەت دايىنداۋدا ماسكەۋ بەكىتكەن جوعارى مەجەگە ەشقانداي قارسىلىق كورسەتپەي ورىنداۋ» تالابىن قويدى.
1931 جىلدىڭ قىسىندا وسى ماقساتپەن قازاقستانعا حالىق كوميسسارى ا.ميكويان ارنايى كەلدى. ول 1931 جىلعى قاڭتاردا الماتىدان ستالين مەن مولوتوۆقا تەلەگرامما سالدى. تەلەگراممادا «پلان مياسوزاگوتوۆوك ۆوپرەكي ۋتۆەرجدەنيام كازاحستانا… سكورەە پەرەۋمەنشەن, چەم پەرەۋۆەليچەن. گوسپلان كازاحستانا وپەريرۋيۋت… ي دوكازىۆاەت پەرەۋۆەليچەننوست پلانا مياسوزاگوتوۆوك. نا دەلە گرومادنىە كوليچەستۆا نەۋچتەننوگو سكوتا…» دەپ جازدى. سونىمەن قاتار ا.ميكويان تەز ارادا قازاقستاندا مال سويۋ پۋنكتتەرىن قۇرىپ, سويىلعان مالداردى رەسەيگە كىدىرىسسىز جونەلتۋ قاجەتتىلىگىن تالاپ ەتتى.
ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاعان, شارۋاشىلىق سالاسىن بىلەتىن ماماندار ءوز باستارىنا قاتەر ءتونۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە قاراماستان, قازاقستاننان شامادان تىس مال الۋ, سويۋ الاپات جاعدايعا دۋشار قىلۋى مۇمكىن دەپ, قارسىلىق تانىتتى. بىراق ميكوياننىڭ «...ەسەپكە الىنباعان وراسان كوپ مال بار» دەپ ماسكەۋگە بەرگەن تەلەگرامماسىنان سوڭ قىسىم كۇشەيىپ, مال سويۋ پۋنكتتەرى سالىنىپ, ەلدەن جينالعان مالدى سويۋ قارقىن الدى.
بولشەۆيكتىك بيلىك ەل ىشىندەگى ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىن شەشۋ جانە شەتەلدەن وندىرىسكە قاجەتتى تەحنولوگيا الۋ ءۇشىن ەت دايىنداۋ جوسپارىن كۇرت ءوسىردى. قازاقستاندى ەت دايىنداۋ بازاسى رەتىندە قاراستىرعان ورتالىق شەكتەن تىس, وتە كوپ ەت دايىنداۋ جوسپارىن بەكىتتى. 1930–1931 جىلدارى قازاقستانعا 493 500 توننا ەت وتكىزۋ جوسپارىن بەردى. ەكىنشى ورىنداعى ۋكراينا 434 800 توننا, ال ءۇشىنشى ورىنداعى سولتۇستىك كاۆكاز 226 700 توننا وتكىزۋگە ءتيىس بولدى. ال قازىرگى ورتالىق ازيانىڭ ءۇش مەملەكەتى – وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, تاجىكستان نەبارى 66 200 توننا وتكىزۋى كەرەك بولدى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا بەكىتىلگەن ەت دايىنداۋ جوسپارى تىپتەن از ەدى.
ەگەر جوعارىدا كەلتىرىلگەن, قازاقستانعا بەرىلگەن جوسپار – 493 500 توننا ەتتى مال باسىنا شاعىپ تالداۋ جاساساق, سول جىلدارداعى ەسەپتەۋ ءتارتىبى بويىنشا, ءبىر قوي شامامەن 24-25 كگ تازا ەت بەرەدى دەپ ەسەپتەلدى. سوندا قاراپايىم ەسەپكە سالساق, 493 500 توننا ەت 20 ملن شاماسىنداعى مال ەكەن. تەك قانا ءبىر جىلدىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 20 ملن مال وتكىزىلۋگە ءتيىس بولدى.
يتاليالىق عالىم نيككولو پيانچولانىڭ عىلىمي ەڭبەگىنە سۇيەنسەك, 1931 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا ماسكەۋ قالاسى مەن ماسكەۋ وبلىسىنا جەتكىزىلگەن ەتتىڭ 53,9 پايىزى, لەنينگراد قالاسى مەن لەنينگراد وبلىسىنا جەتكىزىلگەن ەتتىڭ 43,3 پايىزى قازاقستاننان اكەلىندى. ماسكەۋ مەن لەنينگرادتان باسقا رسفسر-ءدىڭ ايماقتارىنا جەتكىزىلگەن ەتتىڭ 57,5 پايىزى قازاقستاننان بولدى. ال وسى ۋاقىتتا قازاق جەرىندە اشتىق دەندەپ, حالىق اشتان قىرىلدى. قايتسەك امان قالامىز دەپ, جان ساقتاۋ ءۇشىن ەل اتاقونىسىنان كوتەرىلە بوسىپ كەتتى.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەك 1930–1931 جىلدارعا قاتىستى. بىراق ەت وتكىزۋ اشتىق بەلەڭ العان 1932–1933 جىلدارى دا باسەڭدەگەن جوق. 1929 جىلمەن سالىستىرعاندا 1933 جىلى قازاقستاندا مال باسى 90%-عا ازايدى.
ەت سالىعىنىڭ اۋىرتپالىعىنا قوسا, وسى كەزەڭدى زەرتتەگەن عالىمدار ەڭبەگىنە سۇيەنسەك, ءجۇن سالىعى, تۇياق سالىعى سەكىلدى, تاعى باسقا 16 سالىق ءتۇرى بولدى. مۇنىڭ ءبارى قولىنداعى مالىنا قاراپ وتىرعان اۋىل قازاقتارىنا اۋىر ءتيدى.
ەت دايىنداۋ شاراسىمەن قاتار, وسى جىلدارى استىق دايىنداۋ جوسپارى دا ۇنەمى ءوسىپ وتىردى. ەلىمىزدە 1929 جىلى – 37,8 ملن پۇت, 1930 جىلى – 40,7 ملن پۇت, 1931 جىلى – 40,4 ملن پۇت, 1932 جىلى 45,3 ملن پۇت استىق الىندى.
1931–1932 جىلدارى اشتىق كارىنە ءمىنىپ, شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن كەزدە, ەلدى اشتىق جايلاپ, حالىق قىرىلىپ جاتقاندا, ەت دايىنداۋ جوسپارى سەكىلدى, استىق دايىنداۋ جوسپارى دا تومەندەگەن جوق.
سول جىلدارداعى ارحيۆ قۇجاتتارىنا نازار اۋدارساق, جينالعان استىقتان حالىققا ەشتەڭە دە, ءبىر ءتۇيىر ءدان دە قالدىرماي, تۇقىمدىققا دا قالدىرماي تولىق جيناپ الىپ كەتىپ وتىرعان. بىرقاتار شارۋاشىلىققا, شارۋاعا بەرىلگەن تاپسىرما جينالعان استىق مولشەرىنەن بىرنەشە ەسە كوپ بولعان. شىدامى تاۋسىلعان حالىق, ارنايى استىق دايىنداۋعا جىبەرىلگەن وكىلدەردىڭ وزدەرى دە ستالينگە تىكەلەي حات جازعان. ايتالىق, سەلو تۇرعىندارىنىڭ تاپسىرۋىمەن 1931 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا كولحوزشى سوكولوۆا ستالينگە بىلاي دەپ حات جازدى: ء«بىز, وسى حاتپەن قازاقستاننىڭ كولحوزشىلارى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا استىق دايىنداۋ جۇمىستارى قالاي ءجۇرىپ جاتقانىن مالىمدەپ وتىرمىز. استىق دايىنداۋدا «پوبەدا» كولحوزىندا جالپى ءونىم نەبارى 166 تسەنتنەر بولسا, استىق دايىنداۋ جوسپارى 322 تسەنتنەر. اتقارۋ كوميتەتىنەن كەلگەن وكىل بارلىق استىقتى, ءبىر ءتۇيىر دە ءدان قالدىرماستان ەلەۆاتورعا جونەلتتى…».
بۇل باتىس قازاقستانداعى عانا جاعداي ەمەس, ەلدىڭ بارلىق اۋدانىنا ءتان بولدى. وسىنداي حاتتىڭ ءبىرىن ستالينگە 1932 جىلدىڭ قاڭتارىندا قوستاناي وبلىسىنىڭ, وباعان اۋدانىنا ارنايى وكىل رەتىندە جىبەرىلگەن ۆ.تۆەردوحلەبوۆ تە جازىپتى: «مەن جۇمىسشىمىن, 1917 جىلدان بەرى پارتيا مۇشەسىمىن. بيىل ەگىنشىلىك اۋداندارىنا جىبەرىلدىم. استىق تاپسىرۋ جوسپارى شامادان تىس جوعارى, جالپى جينالعان ونىمنەن دە ارتىق. ولاردى جۇزەگە اسىرۋ نەگىزىنەن كولحوزشىلار مەن جەكە شارۋالاردىڭ بارلىق استىعىن تاركىلەۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. ءسىزدىڭ اتىڭىزداعى كوممۋنا 5070 تسەنتنەر استىق جيناسا, مەملەكەتكە سونىڭ 4700 تسەنتنەرى تاپسىرىلدى. مىڭ كوممۋنار بار, ولار تاعدىردىڭ تالكەگىنە قالدى. مەن كەلگەندە جۇمىسشىلار قولىندا ازىق-ت ۇلىك ءۇشىن دە, تۇقىمدىققا دا استىق بولعان جوق. كولحوزداردا اشتىقتان ءىسىنۋ جاعدايلارى بايقالۋدا. قازاقتار ەشقانداي ازىق-ت ۇلىكسىز, تاماقسىز قالدى».
وسىلايشا ەت جانە استىق دايىنداۋ ناۋقانى قازاق جەرىندە اشتىقتىڭ تۋىنا, حالىقتىڭ توز-توز بولىپ, باس قامى ءۇشىن بوسىپ كەتۋىنە اكەلدى. اشتىققا دۋشار ەتكەن باستى فاكتورلار وسى ەت جانە استىق دايىنداۋ شارالارى ەدى. سونىمەن قاتار اشتىقتىڭ تۋى مەن بەلەڭ الىپ كەتۋىنە تاعى قانداي سۋبەكتيۆتى فاكتورلار اسەر ەتتى دەگەن سۇراق ءجيى تۋادى.
ءبىرىنشى فاكتور – گولوششەكين تۇلعاسى. بۇل فاكتوردى ونىڭ كىناسى جوق, ول پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسىن ورىندادى دەپ تەرىسكە شىعارۋعا نەمەسە تومەندەتۋگە بولمايدى. گولوششەكين ەلدىڭ اپات ارانىنا ءتۇسىپ بارا جاتقانىنا قاراماستان, پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسىن مۇلتىكسىز ورىندادى. قازاقستانعا 1925 جىلدىڭ قازانىندا كەلىپ, 1933 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن قىزمەت ىستەگەن فيليپپ يساەۆيچ گولوششەكين وسى ارالىقتا رەۆوليۋتسياعا دەيىن قالىپتاسقان, قازاق قوعامىندا ىقپالدى بولعان قازاق زيالىلارىن عانا ەمەس, رەۆوليۋتسيانىڭ جاعىندا بولىپ, كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋعا بەلسەنە قاتىسقانداردىڭ وزدەرىن دە تۇقىرتىپ, بيلىكتەن شەتتەتتى. گولوششەكيننىڭ ايتقانىنا كونىپ, ايداۋىنا جۇرگىسى كەلمەيتىن سماعۇل سادۋاقاس ۇلى سەكىلدى ۇلتشىل ازاماتتار ەلدەن ىعىستىرىلدى.
قازاقستاننىڭ اشتىققا دۋشار بولۋىنىڭ ەكىنشى فاكتورى – گولوششەكينمەن بىرگە بيلىكتە بولعان قازاق بولشەۆيكتەرى. ولار حالىق قولىنداعى مالىنان ايىرىلسا, اشتىققا دۋشار بولاتىنىن, شىبىنداي قىرىلاتىنىن بولجاي المادى. ال بىلگەندەرىنىڭ, سەزىنگەندەرىنىڭ ەلدىڭ مۇددەسىن قورعاپ ءبىراۋىز ءسوز ايتۋعا, گولوششەكينگە قارسى تۇرۋعا باتىلدارى جەتپەدى. بىرقاتارى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ جولى دۇرىس, ۇلى ىستەر جولىندا قۇرباندىقتار بولادى دەپ سانادى.
ءۇشىنشى فاكتور – ۇلت مۇددەسىن باستى ورىنعا قوياتىن ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى سىندى قازاق زيالىلارى بۇل كەزدە وگپۋ-ءدىڭ باقىلاۋىندا بولدى, سوتتالدى نەمەسە جەر اۋدارىلدى.
ءتورتىنشى فاكتور – ماسكەۋدىڭ ەت دايىنداۋ, استىق دايىنداۋ قىسىمى وتە جوعارى بولدى. قازاقستانعا رەسەيدىڭ وندىرىستىك قالالارىنان وسى ناۋقانعا ارنايى جىبەرىلگەن وكىلدەردىڭ كوپشىلىگى ءوز مىندەتتەرىن قاتالدىقپەن اتقاردى. بولشەۆيكتىك پارتيا ءىسىنىڭ دۇرىستىعىنا سەندى, ءوز مىندەتتەرىن بەرىلە, بۇلجىتپاي ورىندادى. حالىقتىڭ اشتىققا دۋشار بولىپ, قىرىلىپ جاتقاندارىن كورگەندەردىڭ بىرەن-سارانى بولماسا, كوپشىلىگىنىڭ باتىلى جەتىپ ايتا المادى. ولاردا دا قورقىنىش پەن ۇرەي بولدى.
كۇشتەۋ ورگاندارى نارازىلىق بىلدىرگەن حالىقتى اياۋسىز باسىپ, جانىشتى. شاراسىز حالىق شەكارادان ءوتىپ كەتپەك بولعاندا, قارۋلى اسكەر قارسى الدى نە سوڭىنا ءتۇستى, قۋعىنعا, قىرعىنعا ۇشىراتتى.
وسى ارادا باسى اشىق ءبىر سۇراق تۋادى: قازاق جەرىندە گەنوتسيد, ياعني ۇلتتى, حالىقتى تۇتاستاي نەمەسە ونىڭ ءبىر بولىگىن جويىپ جىبەرۋ بولدى ما, الدە قازاقتاردىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىنىڭ قىرىلۋى كەڭەس وكىمەتى مەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قاتەلىگى عانا ما ەدى؟ قازاقستان تاراپى ۋكراينا سەكىلدى اشتىقتى گەنوتسيد دەپ تانۋ تۋرالى ماسەلە قويعان دا, كوتەرگەن دە جوق. ال جاي عانا قاتەلىك بولدى دەيىن دەسەك, 30-جىلدارى قازاقتاردىڭ باستى تىرشىلىك كوزى – مالدارىن تارتىپ الىپ, سويىپ, رەسەي قالالارىنا جونەلتكەندە, قازاقستاندا عانا ەمەس, جالپى كەڭەس وداعى بيلىگىندە وتىرعانداردىڭ مالىنان ايىرىلعان حالىقتىڭ قىرىلاتىندىعىن بىلمەدى مە دەگەن سۇراق تۋادى.
مالدىڭ 90 پايىزىنان, حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىنان ايىرىلۋعا اكەلگەن جالپى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى شارانى قالاي باعالاۋعا بولادى؟ گەنوتسيد پە, الدە بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ جاي عانا قاتەلىگى مە؟ ۇلتتىڭ تۇتاستاي نەمەسە ءبىر بولىگىنىڭ قۇرىپ كەتۋىنە اكەلەتىن جاعدايدى تۋعىزۋ گەنوتسيد دەپ اتالاتىنىن ەسكە تۇسىرسەك, تىرشىلىك كوزى – مالىنان ايىرىلۋى قازاقتى اشتىققا ۇشىراتتى. اشتىقتان قىرىلعان قازاقتىڭ سانىن زەرتتەۋشىلەر 2 ملن ادامنان 4,5 ملن ادامعا دەيىن دەپ كورسەتەدى. ءبىر اقيقاتى – اشتىقتان حالىق كوپ قىرىلىپ, قازاق جەرى قاڭىراپ قالدى. ۇلتتىڭ تولىق نەمەسە ءىشىنارا جويىلۋ قاۋپى تۋدى. جالپى, قازاق حالقى كەڭەس جىلدارى ءبىر ەمەس, ەكى اشتىقتى باسىنان وتكىزدى, قۋعىن-سۇرگىندى كوردى. جان ساۋعالاپ وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, تاجىكستان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, رەسەي, ءارىسى قىتاي, موڭعوليا, يران, پاكىستان, ءۇندىستان, تۇركيا ەلدەرىنە بوسىپ كەتتى. شەكارادان ءوتۋ كەزىندە قانشاماسى قىرىلدى.
قانشا دەگەنمەن, جارىم-جارتىلاي اتقارىلعان شارا ەشقاشان تولىق, ءتيىمدى ناتيجە بەرمەيدى. سوندىقتان اشتىققا تەرەڭ, عىلىمي تالداۋ جاسالىپ, نەگىزدى, اۋقىمدى باعا بەرىلمەي, اتقارىلعان جۇمىس, جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جارتىلاي, ءبىر جاقتى كۇيىندە قالادى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىنان كەيىن, سوڭعى جىلدارى ءىشىنارا عانا ايتىلىپ, زەرتتەۋ ءبىراز باسەڭدەگەن 1921–1922 جانە 1931–1933 جىلدارداعى اشتىق ماسەلەسى قايتا كوتەرىلىپ, كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارى قايتا جانداندى.
پرەزيدەنتتىڭ 2020 جىلى 24 قاراشاداعى №456 «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندە مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى» جارلىعى وزەكتى ماسەلەنىڭ قايتا كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتتى.
تاعى دا ءبىر ايتا كەتەتىن جاي, قازاقستانداعى اشتىق ماسەلەسى قازىرگى ۋاقىتتا وتاندىق نەمەسە پوستكەڭەستىك كەڭىستىك عالىمدارىنىڭ عانا ەمەس, شەتەلدىك مامانداردىڭ دا زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى. اشتىققا قاتىستى العاشقى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى ر.كونكۆەستىڭ «قاسىرەت قىرمانى» (جاتۆا سكوربي) ەڭبەگى بولسا, سوڭعى جىلدارى امەريكالىق عالىم سارا كەمەروننىڭ «اشتىق جايلاعان دالا», نەمىس عالىمى روبەرت كيندلەردىڭ «ستاليندىك كوشپەلىلەر» ەڭبەگى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ باسىلدى. جوعارىدا اتالعان نيككولو پيانچولانىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى كوپ جايدان حابار بەرەدى. الەم ەلدەرىنىڭ تانىمال عالىمدارى دا قازاق جەرىندەگى اشتىقتى بىرنەشە اسپەكتىدە زەرتتەۋگە كىرىستى. سول تۇرعىدا بىزگە دە, شىنايى باعالاۋ, تارازىلاۋ ماڭىزدى.
قۇرمانعالي داركەنوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى